De ente praedicamentali from the unique Vienna ms. ; Quaestiones XIII logicae et philosophicae from the unique Prague ms.

"v qain Soap ert
E EET

ET

ELIT PE AS
A EU Ire

EAT TTE E T
D A Rcei τς T

EO EE Ξ ΞΞΞΙΞΣ mel uem

SA

TA
OON TCUAR
ἵν,

τι

ΤΙΝ

TT
DO PLN

r A ᾿ » : ΤΟΝ ΩΣ
DECIR EY : ) ὟΣ ᾿ 2A Ds

Digitized by the Internet Archive
in 2010 with funding from
Boston Library Consortium Member Libraries

http://www.archive.org/details/deentepraedicameO0wycl

Ue jte: el.

JOANNIS WICLIF

IDE ENTE PRAEDICAMERN TAE!

FROM THE UNIQUE VIENNA Ms.

QUAESTIONES XII LOGICAE ET. PHILOSOPHICAE

FROM THE UNIQUE PRAGUE MS.

ΕῸΝ ΤΗΕ ΕἸΕΒΤ ΤΙΜΕ ΕὈΙΤΕ.
BY

DF RUDOLF BEER

AMANUENSIS OF THE IMPERIAL AND ROYAL COURT LIBRARY OF VIENNA,
CORRESPONDING MEMBER OF THE REAL ACADEMIA DE LÀ HISTORIA IN MADRID
AND OF THE REAL ACADEMIA DE BUENAS LETRAS AT BARGELONA.

LONDON.
IDIOT ETE ΕΟΝ ΤῊΝ ΨΎΥΟΘΟΙΙΕ ΒΟΟΙΕΤῪ ΒΥ STRIS AN ERE RN O
57 AND 59 LUDGATE IIILI..
1891
JOHNSON REPRINT CORPORATION MINERVA, G.m.b.H.

NEW YORK AND LONDON FRANKFURT AM MAIN

BOSTON COLLEGE LIBRARY
CHESTNUT HILL. MASS.
JAN 1967

p eR
| 70
Q8
δ)

First reprinting, 1966

974331

Printed in the United States of America

ERNESTO - EQVITI - A- BIRK

BIBLIOTHECAE - PALATINAE - VINDOBONENSIS
PRAEFECTO - ILLVSTRI
PER: XII: LVSTRA - PVBLICIS : OFFICIIS : DE: PATRIA: BENE: MERITO
ANIMI : GRATISSIMI
PIGNVS - PVSILLVM
S

ΓΝ ΕΘ ΓΟ Ν,

The publication of the two philosophical works, De Ente Praedi-
camentali and Quaestiones XIII, is the fulfilment of a promise made
five years ago by the writer, in his edition of De Composicione hominis,
to edit some more of Wyclif's philosophical works, and thus to make
this great master's system of thought better known. I began these
ulterior labours in 1886, by copying the Quaestiones for the Wyclif
Society; but they were interrupted and unavoidably postponed for
some time on account of travels and various other engagements. Αἴ
length Dr. Furnivall, whose untiring activity in all matters concerning
Wyclif is so well known, prevailed upon me to edit the Questiones XIII;
and as this treatise was not sufficient to make up a volume, another
was to be adjoined to it, I chose De Ente Praedicamentali, copied the
MS. in 1888— 1889, and continued preparing the volume for press up
to the present time.

I must add a few remarks, necessary for a just appreciation both
of the treatises themselves and of the present edition as it stands.

I. De Ente Praedicarmnentali.

1. Title and place of the work in Wyclifs philosophical writings.

The first question regards the title. The earliest writer, so far
as [ know, who mentions this work is Michael Denis, in his Codices
Manuscripti theologici Bibliothecae Palatinae Vindobonensis. Vindo-
bonae 1:794, Vol. 1, part. Il, page 1511. His mention runs thus:
Cod. CCCVI, fol. 190, p. 2. Absque titulo; tractatus De Ente Particulari
qui incipit: Suppositis ex superius declaratis et declarandis! in posterum

1 Our edition has dicendis, the only right reading of dd/s,

VI INTRODUCTION.

quod ens communissimum etc. The same title is repeated, nearly in
the same words, not only by Shirley (Catalogue, p. 2) but also in
the 7Zabulae Codicum, wol. 2, s. n. 4307. In Denis! notice, it may
seem strange that absque titulo 1s immediately followed by so precise
a description of the heading: De Ente Particulari. Yet it does not
follow that the heading is of Denis! invention. It is true that we
find no title upon fol. 190, where the work begins; but at the top
ff. 193 and 194 we read an abbreviated title as follows: d' ente pti.
This accounts for the heading; but the abbreviation has certainly
been hitherto misread. We can no more read piith as particulari,
according to the rules of palaeography, than we can deny that the
contents of the work relate to the praedicamenta. | have therefore had
no hesitation in reading De Ente Praedicamentali as the true title
of the work.

We see that the marginal notes are not without a certain
significance. They have been of use, not only as regards the preceding
question, but in determining the right place of the work in Wyclif's
philosophical series. At the end of De Compositione Hominis (a separate
work, as is well known), there follows on f. 158 (in red ink on the
top of the page r1):

Incipit tctatg p'mg Lib' p'm9 d' ente 191 Canp'm
which is the first part of the first book De Ente (Shirley, p. 2, N? 8,
Book I). The same heading is also on the following pages but divided,

so that half is on each page. The following diagram will explain these
details yet more clearly:

F. 158!

— ^

Tractatus p'mo Lib' p'mo d' ente 19ni

and so on until f. 167', where Tractatus Primus comes to an end,
and a note in red iik, evidently by the same hand, says: Explicit

INTRODUCTION. VII

tractatus primus de ente in communi; and on the same line: Zncipit
tractatus secundus libri de ente primo in communi; and Shirley's
treatise follows (p. 2, N? ὃ, Book II). Here too we find, on ff. 168
and 169 for instance the appropriate heading:

F. 168' F. 169
Tctato 29 liber p'mo d' ente p'mo i9ni Ca"p'm

Shirley's statement as to pagination requires correction here,
Book I, 1, 2, does not end at f. 167 (as stated p. 3, end). but goes on
to f. 177, where we read the closing words of tr. 2: *'ind:recte occasio
peccandi'. We must also notice a regrettable omission in Shirley's
otherwise valuable catalogue. F. 177’ begins with the words Consequens
est purgare: it is the treatise referred to p. 2, N? 8, Book I, 3; but
Shirley does not mention this. The copyist, intending to remove all
doubts as to the connection of this treatise with the former ones, has
taken care to point it out as before, by a note at the top of the page;
and we find on ff. 181', 182,

F. 181 F. 182

d'ente 19ni Tctat939 lib! p'mo Ca"3"

in the same hand as all along. This third treatise ends on f. 184 with
ihe words 7alia signa oportet, as given by Shirley.

Leaving f. 184, we come, on f. 185, to the words: Obiciencium
contra dicta de universalibus, unfortunately without any heading; but
there is no doubt whatever that it is identical with Shirley's treatise

VIII INTRODUCTION.

(p. 2, Ne 8, Book I, 4), although he has read circa for contra. This
treatise ends at f. 190; it is perhaps incomplete, as the desinit of
the Vienna MS. (saltem si deus vellet, non superflueret) is not in
agreement with that of Shirley.

Here we come to the critical point of the whole question. De
Ente Praedicamentali begins on f. 190', and on 193' and 194 we read:

Io o (ge

—- — bl Ht —.
d'ente 19ni tctatg p'mgo q'nto 1-p'9 d'ente pntli (δ 25

This heading, taken together with the former ones, completely
decides the following points:

1. That this treatise is the fifth by order of the different works
of which the series begins on f. 158 of Shirley's Cod. 4307.

2. That they are all parts of one great whole: .De Ente in
Communi; i. e. of the first book of the Summa.

3. That the treatise on f. 185, though not provided with a
separate heading, is obviously the fourth by order.

4. And that the treatise De Ente Praedicamentali is not, as has
been hitherto believed, a distinct »vork, but an integral part of the
book De Ente; that is, the fifth division of the first book; and there-
fore the treatises numbered 5 and 6 by Shirley. (p. 3), vig. De Uni-
versalibus and De Tempore, are really the sixth and seventh parts
of the »work.

The question follows, how far this view is borne out by the MS.
of Trinity Coll. Cambridge, B. 16, 2 which Shirley calls the *MS. of
the whole work except the prologue of I. Tract. 6"; whether it merely
bears testimony to the text of De Ente Praedicamentali, or has more
lacunes than those mentioned by Shirley; in a word, whether the
fifth treatise is or is not completely wanting.

By the friendly services of Mr. Matthew, my fellow-worker of
the Wyclif Society, I have been enabled to ascertain that the MS. is

INTRODUCTION. IX

indeed incomplete; but not so truncated as to leave no indication
that the original plan of the copyist was to introduce in that place
the present treatise.

Several pages are left blank at the very spot where De Ente
Praedicamentali should have been, the scribe obviously intending to
insert this treatise at some more convenient time. This also accounts
for the want of a prologue to the sixth treatise.

Besides this important fact, many intrinsic proofs confirm the
truth of our hypothesis. We hardly find in any of Wyclif's hitherto
published works so many quotations from himself as in De Ente
Praedicamentali: they have all been collected in the *Index of
quotations".! But what gives them so much importance in the present
question is the form in which they are put. Wyclif, at the very outset
(p. 1, 14), says: ut probatum est secundo libro, tractatu de ydeis.
A little further (p. 2, 24): Secunda pars declarabitur in materia de
jJ deis. Afterwards (p. 12, 13 and 32): oportet notare dicta tractatu
primo, capitulo 4? .... Ideo, sicut dictum est tractatu primo, capitulo
primo. And lastly (p. 118): sicut est dare primum intellectum et
volitum extra deum ... ut patebit secundo libro. Al these references
to a liber secundus in which the subject is dealt with more fully,
or to a fractatus primus in which the point in question has already
been discussed, can have no meaning unless we admit that De Ente
Praedicamentali is part of a whole to which both tractatus primus
and liber secundus belong. This great work is no other than the two
voluminous books De Ente. Wyclif's multitudinous quotations all agree
perfectly well with the divisions of the work as given in the MS. of
Trinity Coll. Cambr., B. 16, 12; and we may for brevity's sake, refer
the reader to the different places where they occur in the text.

2. Contents of the work.

After the foregoing explanations, we may study the work from
the stand-point of its philosophical contents and value. As has been
seen, the author considers it as a part of a whole; but the place he

! We of course except two sentences from the ZTialogus and the De Com-
positione Hominis, which are placed in the Index merely for the sake of completeness
as they are accompained by no signs of quotation.

Χ INTRODUCTION.

assigns it is not accidental; it is the result of a plan well thought out,
and in strict harmony with an inflexible arrangement of each separate
part. When Wiyclif quoted preceding and subsequent developments
of his doctrine, he had probably already completed the whole of
De Ente in his mind. The basis of his system was so firm, so
unshakable, that such references as these: (We have discussed the
question at length in the first treatise: .. this will be dealt with in
the second book;" far from doing any injury to the work, are of
rea] use, as aiding towards a comprehensive view. of the whole. But
the consequence is a difficulty that critics ought not to underrate:
how can we properly appreciate a work that is not indepedent,
and has no value except as connected with what precedes and follows
it? And such an appreciation will be possible only when all the
contents of the Trinity MS. are published.

As concerns the work in itself, especially the first part, the title
De Ente Praedicamentali is well chosen. In the first eleven chapters,
Wyclf follows pretty closely the plan of the celebrated Organon,
then a classical work.! After having dealt in general with predicamental
being in the first chapter, which concludes thus (p. 14) omnia novem
predicamenta accidencium reducuntur ad cathegoriam substanciae ut
suum principium, he imitates Aristotle and gives us a preliminary
discussion of the known subjects — the Aequivoca and the Univoca
(cap. 1, Categ.). Afterwards (ch. IV, V.) he treats of the very foundation
of all the categories, coinciding with the ideas ens or genus: these
chapters correspond more or less closely to cap. 2, 3, Categ. The
sixth chapter deals with quantity (cap. 4, Categ.). Chapters 7 and 8
have to do with Relation (cap. 5, Categ.) which is stated to be
naturaliter consequens ad quantitatem et qualitatem. Quality is not
admitted to be a category, as Aristotle affirms (cap. 6, Categ.). Wyclif
derives the genus Action immediately from that. of Relation and deals
with the idea of movement, which he includes in the former. The last
chapter is but the prelude of a question which will be debated throughout
several other sections; viz: whether Action and Passion are identical.

1 [t is obvious that we cannot here discuss the controversial question as to
whether the Categories, as they now stand, are really the work of Aristotle (see
Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande, I, p. 90).

INTRODUCTION. XI

Chapter 10 is a very singular one. While continuing the foregoing
discussion about the identity or difference of action and passion, he
enters upon a quite different subject, which it was at first very difficult
for the editor to understand. At the beginning of the chapter
(pp. 102—105), Wyclif lays down six points, which the reader will
find in the side-notes. But the difficulty of discovering what those
six points in debate signify, proceeds from the fact that instead of
laying down the arguments pro and contra, as usual with him, and thus
ending the discussion at once, he prolongs it through a considerable
part of the work (about thirty pages). Thus we find that he mentüons
the first point on p. 102 and discusses it on p. 108; the second, on
p.103 and p. 112; the third on p. 104 and p. 118; the fourth on
p. 1215 the fifth on p. 125; and the sixth, stated on p. 105, appears
only at p. 131: so that the questions concerning action and passion
are dealt with in the most comprehensive way throughout chapters XI,
XII, XIII, XIV, XV, XVI. This is all the more remarkable, as showing
that Wyclif was extremely methodical in his treatment of every part
of this work, and that he strictly adheres throughout to the plan laid
down: and it is clear that the treatise before us is a mature and
deeply meditated production of the illustrious writer.

The discussion of the idea of Action in its highest form, the
action of God, particularly in the concursus Dei ad actum is also
continued in Chapter XVII; and as the Divine concursus to every event
is an indispensable requisite, it is asked whether bad actions are
included in this assertion; for, according to Wyclif, God is the Supreme
Genus of all Praedicabilia, so that everything predicable appears as
a creature of God. Here the author answers with much truth that
the per se malum does not exist any more than the inseparabiliter
malum, because their non-existence is caused by God; and that for
the same reason there is nothing evil volitum et inseparabiliter. 'The
will and action of Lucifer are here adduced as an instance. His
determination to be *like unto God", was good: the fault lay only
in the manner of carrying it out (p. 161). This section of the work
(which is continued into Chapter XVIII) is one of the most perfect of
the whole treatise, and may be called the culmination of the development
of Wyclifs doctrines. We may perhaps look upon this as a strange
culmination, that sets up God as the First Cause of all Predicaments,

XII INTRODUCTION.

and absolutely denies the genus of malum per se. But it bears witness
to most profound philosophical and theological thought, valuable
chiefly on account of the pleasing light it throws on the humble and
pious character of the writer.

We are quite justified in calling this section a culminating point
or finishing touch. The next paragraph discusses an altogether different
subject-mnatter; so much so, indeed, that we may reasonably believe
that so brusque a transition is the result rather of the very corrupt
state in which the MS. has come down to us, than of the author's
original plan. It 15 hardly possible to conceive Wyclif writing: Con-
sequens est videre quam extense sit loquendum de tempore, directly
after his disquisitions concerning Lucifer and sin. And our suspicions
are still further strengthened by the fact that at the end of Ch. XVIII
a considerable part of f. 232^ 15 left blank.

The details concerning time-sequences again follow Aristotle's
Categories step by step. But here also Wyclif sets out with the
aeternitas dei, who was, is, and will be per omnia saecula saeculorum
(p. 180). From this truth our author works out several conclusions
intended to give us a right index of Time, of the Successive, and of
the Instantaneous. Unfortunately we are not able to go very deep
into these details, as the proof that a Before and an Afterwards exist
requires an. enormous scaífolding of assumptions (p. 187, 188). Of
course we have the evolution of the verb de praesenti as thus restricted
in its meaning (Ch. XX). At a given instant of time, the successivum
is absolutely inconceivable, for it is made up omnibus suis partibus
per ordinem sibi succedentibus. 'This conception is linked, in a mauner
that reminds us οἵ Aristotle, with the solution of the question
whether condensation (densari) or rarefaction (rarefieri) of time is
possible (Ch. XXI); after which the author again takes up the question
of ampliatio verbi de praesenti, and settles it with a considerable
number of quotations from various authors. This chapter is the end
of the present, but perhaps not of the original text. It is certain that
the treatise, as it stands, is unfinished; of the tres modi dicendi which
relate to the meaning of the verbum de praesenti, only one is dealt
with, the first. But we have certainly no reason to ascribe this to
the author rather than to the copyist.

INTRODUCTION. XII

3. Authenticity and date.

We have already pointed out that the whole of De Ente Predi-
camentali, as also the various treatises of De Ente sive summa in-
tellectialium, are but parts of the same whole, and belong to each
other as such. We have noted the quotations which prove it to
belong to that whole, and we have alluded to the position of De
Ente Predicamentali in the MS. 4307. It is therefore quite unnecessary
to bring forwards any further proofs concerning the authenticity of
this work, or to attempt to demonstrate that both method and style
have the true Wycliffian ring throughout; that the circle of writers
whose ideas he brings to his aid are exactly adapted to the world
of ideas in which he habitually moves; and that the Doctor Evangelicus
never swerves from the sense of Scripture in the theories which he
propounds. Yet we cannot help observing certain important, though
less apparent, idiosyncrasies: for instance, a marked liking for examples
taken from optics and physics, as on p. 97,! and the repetition of
certain favourite examples taken from other authors, are to be found
here as in the other works of Wyclif (p. 82, 10).

If, however, nothing prevents a satisfactory solution of this
problem, we cannot say the same of the other, relative to the date
of the work. The question has already been debated by a known
authority. Buddensieg? speaking of Wyclif's doctrine on annihilation,
assigns the year 1362 to its appearance; but he adds a note of inter-
rogation that leaves us in doubt; and the Editor, not hoping for
greater certitude, does not venture to fix a limit. There is only one
positive and undoubted fact to start from: viz, that in 1360, Wyclif
had already prepared most of his logical and philosophical treatises.
If therefore we assign a date a few years later to his most voluminous
and ripest work in this field of inquiry, we shall probably not be
far wrong. There is no trace whatever of political or theological
debates; we may therefore infer that when Wyclif wrote De Ente,
he had not yet entered the aréna that was to bring him such great
renown.

! See Buddensieg, Johann Wiclif und seine Zeit. Gotha 1885, p. ror.
? Buddensieg, Ubi supra, p. 180.

XIV INTRODUCTION.

There is however a seemingly very weighty objection against
this date. We read at the very beginning of the treatise the following
words: *Et ex isto patet quod omnes pretericiones et futuriciones,
cum sint eterne, independentes ab existencia substancie, non possunt
dici accidencia substancie create, et in multo magis negaciones, ut
patet tractatu de Veritate capitulo 49". |t at first seemed probable
to me that Wyclif was referring to his own treatise De Veritate
Sacrae Scripturae; and I took that for granted, not having the treatise
at hand at the time (it belongs to the series of yet unpublished
works) and not being able to identify Anselm's book De Veritate,
in a quotation of so vague a description. When Wyclif quotes the
great Saint of Canterbury, he usually employs more determinate
expressions, such as (p. 84, 16): Unde ... docet Anselmus in libello
suo de Veritate; or (p. 102, 13). Et confirmacio istius est Anselmus
in De Veritate, capitulo 6^; or again (p. 172, 21): Anselmus in De
Veritate. Now, if this quotation really belonged to Wyclif's treatise
De Veritate Sacrae Scripturae, we should be obliged to ascribe a much
later date to the whole of De Ente, which would then have been
written towards the close of the seventh decade of the fourteenth
century.

But such is not the case. [ have since had the opportunity of seeing
the Vienna MS. De Veritate Sacrae Scripturae. A close perusal of the
whole of the fourth chapter convinced me that it contained nothing
concerning the accidents of the substancia creata, or the negaciones.
On the other hand it seems quite possible that Wyclif alludes not to
Ch. 4 but Ch. 2 of Anselm's De Veritate. In this place (Migne, Ser.
lat. Vol. CLVIII, col. 471) the writer expounds the essence of the
Affirmation and the Negation in regard to proposition. We may
therefore completely and decidedly set aside the idea of a quotation
from Wyclifs treatise, and this objection against the date assigned
by us falls to the ground.

4. Critieal examination of the text in its present state.

A fact that seldom occurs in the series of Wyclifs writings, is
noticeable: the written basis of the edited text consists of only one
MS., the Cod. 4307, already described by us in the Introduction to

INTRODUCTION. XV

our edition of De Compositione Hominis, and therefore requiring no
further detailed description. !

This circumstance renders it necessary to make all the more of
the text, as it stands in the only existing source, and examine it
more thoroughly: but here there is no sufficient foundation for a
critical review of the text. As the many corrections (partly copied in
the Adnotatio critica) obviously show, it was not transcribed as
carefully as might have been desired. Mistakes of quite an elementary
order are to be met with, which certainly have their source in igno-
rance alone. The manus altera of the corrector was indispensable in
many and many a passage. Sometimes whole words are left out, and
others are inadvertently repeated. In this edition we have kept to
the plan of supplying the omitted words in italics, and of enclosing
within brackets those that have been superfluously repeated.

These unintentional omissions lead us to a subject closely allied
with them: the more considerable gaps with which the text abounds.
We do not allude even to the omission of individual sentences (see
PP. 69, 118, 199, &c.) but to the more regrettable fact that we do
not edit Wyclifs De Ente Predicamentali in the form given to it by
the author: it is shortened and mutilated. This occurs not only
towards the end of the book (we have already mentioned the circum-
stance that, of the íres modi dicendi, p. 213, only one has been
transmitted to us) but throughout the treatise; it is many
important places, disfigured by considerable gaps. Thus neither the
fourth chapter nor its epilogue winds up in the way we are led to
expect; and the same observation applies to the appendices of Ch. V,

11 cannot here pass over the fact that Prof. Loserth, noticing my edition of
De Compositione Hominis in Sybel's Historische Zeitschrift, has pointed out
several mistakes — for the most part clerical errors — in the description of the
MS..If the reader takes into consideration that my Introduction was written in
Madrid, and not at all subsequently corrected by me, he will surely view those
oversights with indulgence. But if Prof. Loserth thinks that his duty as the reviewer
of so arduous a work goes no farther than to note these unimportant corrigenda,
and to ascribe it only philosophical interest, I must raise a protest against
such a proceeding: all the more earnestly, because a man who knows by his own
personal experience all the difficulties of an edition of Wyclif, might be expected
to review rather less cursorily a work that is the fruit of many years of laborious

researches.

XVI INTRODUCTION.

which have certainly not come down to us in their first form. [t is
much more probable to assert, that on the contrary, each of these
paragraphs was originally a complete and separate section. On pp. 202
and 203 we meet with wide gaps, of which the series might perhaps
be much more numerous, had we any sure test at hand by which to
discover them. But our unique MS. is the only witness to the text, and
we have to deal with it alone. It will be seen hy whoever takes the
trouble to study our method of arranging the text, that it is strictly
conservative in this sense, that we have carefully avoided tampering
with it unless in cases of absolute necessity. In all that concerns the
desideratum of legibility, we have kept as close as possible to the
excellent model given by Dr. Buddensieg; closer indeed than in our
first edited work. This may be especially noted in the punctuation
(which cannot be too frequent with the rambling construction of
Wyclif's sentences) and certain peculiarities of spelling, of which I now
recognize the importance. Notwithstanding all this, a certain amount
of asperity and want of polish, which I trust will be excused, was
unavoidable.

A few words more must be said about the explanatory notes
and references, and an observation or two made on a field of work
which gives uuspeakable trouble to the Editor. To look at the number
of quotations verified in the author's writings, which, together with
their place, are to be found at the end of the published edition, is
to have but the faintest idea of the trial of patience involved in such
work. Wyclif, as we have seen, often quotes titles of books without
the name of the author, authors without naming their works; the
quotations are often wrong or not in agreement with the titles and
divisions now given to the works. Of the treatises quoted, many are
to be found only in first editions, or in MS. Only the man who has
gone througb the test can properly understand what it is to read a
whole MS. or printed book for the sake of a quotation, in some
cases only to say that the work was all in vain and must be gone
through once more. Now if we consider that Wyclif, in the De Ente
Praedicamentali and the XIII Questiones makes almost five hundred
such quotations, we may perhaps see that the editor's patience must
have undergone a hard trial, with such endless work and such enormous
waste of time — often with so little to show for it. These were the

INTRODUCTION. XVII

difficulties that were primarily the cause of the delay in the publishing
and printing of the present treatise.

A. conscientious verification of the sources from which Wyclif
drew, is, it is quite true, not without interest. We at once see that
the author prepared himself for none of his yet published works —
not even for the Trialogus — with such care and study of other
writers as for De Ente Predicamentali. Wyclif does not indeed
always quote Aristotle or other philosophers immediately; he often
does so indirectly through the writings of other celebrated men (see
p. 102 note; p. 167 and particularly, p. 1235), especially Bradwardine
(from whom he often quotes the 'Philosopher, Anselm and others.
But is would not be by any means allowable to conclude that he
was not perfectly acquainted with the great masters of thought whose
works he thus quotes at second hand. Not only in Scripture and
in the Fathers, but also in Scholastic lore, Wyclif is quite at home;
he knows all about the old grammarians and mathematicians as well
as about the Stagyrite and his Arabian commentators. It is curious
to attempt to buckle on the armour of learning which the students and
masters of an English University in the second half of the XIV?
century had to wear. Writings of which the titles are now scarcely
known (much less read), were then in general use as a sort of
intellectual panzacea; other logical and philosophical books, then
supremely important, have now fallen into complete oblivion. Plato
is known to Wyclif only by Aristotle and Augustine; but he is quite
master of all his sources of knowledge, and deals with them as he
chooses.! But it is not our task to go into these phases of Wyclif's
mental activity and thought: it belongs much rather to such as use
and study his works. And if we have been able to put into their
hands for this purpose an edition which, though not without many
imperfections, is yet of real use to them, all the trouble that we have
taken will have been amply rewarded.

1 This may be seen in his original manner of expounding the Bible, his
controversy against Aristotle, and in general with all the authors that he quotes,
whether patristic or profane. Note especially his treatment of a certain letter of
Grosseteste, p. 148, 1. 13— 15.

n

XVIH INTRODUCTION.

IL. Quaestiones XIII.

1. Contents and eritieal estimation of the work.

As a good many of the questions that indispensably require an
answer have already been replied to in that part of the Introduction
that concerns De Ente Praedicamentali, we can here afford to be
brief, merely dealing with such points as must almost exclusively be
considered as peculiar to these *thirteen logical and philosophical
questions. The first is the collection of heterogeneous matters under
an argumentative form, to which we cannot find a parallel in any other
of Wyclif's productions. As the title indicates the subject of each
question in almost every case, it were needless to repeat them here
in order. Only II, concerning the forms of hypothetical propositions,
IX which discusses the different theories of ideation by means of
intellect, and XIII upon the sources of cognition can properly be
called problems of logic, dealing with the formal laws of right
reasoning. In the choice of the other debatable matters, Wyclif seems
above all to have consulted variety. I and VIII discuss the creation
of the world and the time and conditions of its existence; III, IV
and VII have to do with free-will, the happiness of man, and the
possession of riches; V and X go into the nature of the First Cause
and the Prima Substantia; VI enquire whether and how the heavens
are composed of matter and form; XI deals with the indivisibility of
forms in animated beings; and lastly XII is an exceedingly curious
investigation into the nature of comets!

But each of these questions is solved according to the same
fixed and invariable plan. First, arguments in favour of one opinion,
and then reasons proving the opposite, are adduced: certain general
principles are then laid down, from which conclusions and corollaries
are drawn, until at length the truth or falsehood of the first proposition
appears. It would however be a great mistake to infer from the
shortness of each question, taken separately, and this mechanical way
of solving them all, that the results of the disquisitions are themselves
of but small value. Two or three remarks will suffice to make this
clear. As for tbe question of free-will, v. g. there is no doubt (and
this we can most decidedly affirm), that Wyclif follows Anselm very
closely (p. 247 and seq.) Rarely has it been stated in so terse and

INTRODUCTION. XIX

pregnant a form that the loss of the will is a much greater injury
than any temporal loss, that the voluntary abandonment of that will
is a far more criminal act than suicide, and that the restitution of
free-will to the sinner by the grace of God is a miracle far more
stupendous than the raising of the dead. No less important is the
discussion on happiness, how far and by what means this desire of
man can be appeased and satiated; it is dwelt upon at considerable
length (p. 251 and seq.) Wyclif grants that earthly concupiscence may
in some cases be satisfied by that which is temporally desirable: but,
says he very pointedly, that cannot be *'racione et racionabiliter",
nor *plene et totaliter sine errore". Only the «ultimus finis simpliciter"
is able to give true and complete satisfaction to the yearning heart
of man: which no temporal good can do. It is extremely remarkable
that Wyclif is here thinking, not of the contemplatio Dei of Christian
faith, but of Aristotle's Metaphysics and of his conception of the
summum bonum infinitum, to which our author seems to revert.
We cannot but notice a very interesting development that occurs
in Wyclif's handling of the seventh question: Of riches. Riches, he
concludes (p. 267) are useful even for a virtuous man. The possession
of riches is allowed, because indigentia temporalis exists. But, he
continues, what would happen if this indigentia no longer obtained?
Al| tbings would then be possessed in common, *quia in extrema
necessitate status miserie omnia debent esse communia, sicut aer
necessarius omnibus debet esse communis". It is clear that Wyclif fails
by only one step to reach the doctrine of Communism, now so much
in vogue, which considers this extremus status as already existing in
reality. We will not try to find in these words more than they
contain: but they unmistakeably bridge over the gap between our
author's earlier opinions and those social and political theories which
inspired him and were translated into actions at a later period.

. Power and energy of language, a keeu logical acumen and
plenitude of learning give value to this remarkable collection οἵ
questions, and make them to rank equally with the other works of
the same writer in the same field. If the latter contain profounder
doctrine, the XIII Quaestiones are excellent contributions to dialectical
discussion: the opposition of affirmative and negative theses, the pro

and contra of contradictory arguments, are all made to serve his
B*

ΧΧ INTRODUCTION.

purpose, and to draw the desired conclusion together with its con-
sequences. And it is quite in agreement with this point of view that
the questions chosen belong to such evidely different subjects of in-
vestigation. The author wished to show how useful the dialectical
method is in such various matters, and what advantages may be
gained by following that plan.

2. Authenticity and Date of the work.

We have but very few external proofs that the Quaestiones XIII
are a genuine work of Wyclif. There is neither inscriptio nor sub-
scriptio naming or even indicating Wyclif as the author. Yet we find it
along with other works of Wyclif (see below); and some writing on
the cover of the MS. which we shall have occasion to mention
more at length, and which was certainly of the same date as the
volume itself, seems to refer to the treatise in the words questiones
proposicionum, But here intrinsic evidence abundantly makes up for
the want of extrinsic proof. As already remarked, not only a series
of ideas peculiar to Wyclif, but the form, the diction, the dialectical
acuteness, make it an easy task to recognize the author of works
already known to us. The sources quoted in the work belong to the
same general circle of writers, save that they are here slightly
enlarged by a few new quotations. And our demonstration may be
considered as complete, if we add some details that are seemingly
without importance. Take, v. g. the example on p. 295; *«manente
eodem serpente, abscisa aliqua parte eius, manet eadem forma sub-
stanciali, que prius fuit" (from Augustine, De Quantitate Animae,
XXXI, 62, on p. 295); it is repeated, and repeated in the same
manner in Wyclifs book De Compositione Hominis. We may say
the same of his interesting treatment of the theory of ideas, a com-
parison of the doctrines of Plato and Aristotle which coincides with
a similar passage in the 7rialogus. Thus each of these treatises are
links in a chain, and connected one with another.

There is one passage which is of very great importance in fixing
the date of the work. Towards the end of Qu. I, Wyclif examines
the signification of the verb creare, and gives as an example the
transsubstantiation that takes place in the Mass. Now it is well known

INTRODUCTION. XXI

what an important part this question plays in the gradual development
of Wyclif's theological ideas. In his great work De Ente, he has given
the doctrine of annihilation a different turn.! But in this place there
is not to be seen the slightest trace of an opinion which he afterwards
expressed with so much conviction. On the contrary, speaking of the
priest, Wyclif uses the following unmistakable expressions: *«Pane
totaliter et plene cessante existere facit ibi sub specie visibili esse
corpus Cristi &c" (p. 232). We must therefore place the date of
the Quaestiones XIII rather earlier, between De Composicione Hominis
and De Ente; and to fix the date yet more accurately, between 1:360
and 1362, though nearer the former than the latter.

ὃ. State of the Manuscript.

The XIII quaestiones are unfortunately to be found only in a single
MS. It is the Codex of the University Library at Prague, V, E. 14.
a paper Manuscript of 220 numbered leaves, and several others not
numbered 15x 21'5 centim. Upon the wooden binding outside is the
following inscription on two bits of parchment:

wickleph de pban4j pp 6
qítiog Ζ de ypporteric^ 39 [uo 3 | B?,3o
ppom,

which we may read thus: Questiones — Wikleph de probandis propo-
sicionibus et de yppoteticis et questionibus (?) proposicionum. "The
smaller piece of parchment is evidently an old library number. The
MS. belongs to the XV'^ century.

With regard to the contents, we have only to notice that the
Quaestiones extend from f. 177 to 202, and may refer the reader for
the rest of the MS. to a very interesting publication of Mr. Dziewicki,
which is shortly to appear. He is at present making the MS. the object
of his most serious study.

The circumstance that caused the greatest difficulty in forming
a text, in the case of De Ente Praedicamentali, was that we could
recur to but one source; but the difficulty is greatly enhanced in

! Compare this passage with Buddensieg, Johann Wiclif und seine Zeit, p. 180.

XXII INTRODUCTION.

the case of the .X7/I Quaestiones. The copyist, we are almost forced
to believe, did his very best towards rendering his writing as illegible
as possible. The editor, who has for the last eight years been occupied
with XV!^ Century MSS, of which many were rather illegible, must
admit that he never met with so hard a palaeographic problem as
the present one. All through the work we continually meet with
sentences that must rather be guessed at than read: and I may add
with much satisfaction that my esteemed fellow-worker in Wyclif,
Mr. Dziewicki, fully endorses my opinion as to the difficulty of deci-
phering the MS. The principal defect of the scribe 15 his excessive
thoughtlessness, which absolutely required the revision of a corrector:
but there are still many regrettable mistakes to be found in the work,
which in general can hardly be corrected by the guesses of a modern
editor. We may give an extremely characteristic instance, showing
how much the MS. has suffered in its successive transcriptions. On
p. 201, we read: *Alia autem est forma extrinseca . . . .. et talis
dicitur esse forma exemplaris rei, que non est aliud quam exemplar
ad quod respicit opifex, ut ad eius similitudinem formet opus suum
sicut poliges kopyto! respicit sutor, ut secundum ipsam formam
soleam dicitur forma solee." 'The words, poliges Kopyto, though quite
incomprehensible, are unmistakably distinct, and I could make nothing
of them until I remembered that the same idea was to be found in
De Ente Predicamentali, p. 148. Robert Grosseteste is the authority
cited in both passages (Ep. I; see notes and index), and an inspection of
the original shows that poliges Kopyto 1s, a mistake, for “965 ligneus ad
quem", &c.! There is no need for comment on such corruption of
the text, that baffles every conjecture of criticism; but two conclusions
may be drawn hence. First that the basis with which we have to deal is
very far from certain. Second, that the knowledge of the sources from
which Wyclif draws is indispensable for the reconstruction of the text.

With this second treatise, as with the first, the greatest trouble
has been taken to verify every reference. They have been collected
together in order to assist a comparative study of sources, and the
Greek texts have been given in the original; although I was of course

1 To Mr. Dziewicki I am indebted for the following explanation: *Kopyto'
means in Bohemian the very same as pes ligneus; a cobbler's last.

INTRODUCTION. XXIII

well aware that Wyclif understood and studied Aristotle, Euclid and
Theodosius only in tbeir Latin translations.

If we consider the wealth of quotations in these Quaestiones,
we at once perceive tbe enormous preparation and study requisite
for each thesis (cf. the question om Comets), and the extent to which
the writer was master of his work: in this point of view, the second
treatise 15 by no means inferior to the first.

^.. the conclusion of our Introduction a very pleasant duty
remaius to be fulfilled: I beg to thank all those whose kind aid
pas forwarded the completion of this work. It is already well known
how much the Managers of the Wyclif Society have deserved of
learning for their publication of these works. Most especially would
I thank Mr. F. D. Matthew, who not only took the trouble to translate
my side-notes, but very carefully and at a great sacrifice of leisure
and repose several times looked through every one of the proof sheets.
The result of this aid rendered valuable by Mr. Matthew's ripe
experience and erudition, has been a great many corrections, excellent
hints and useful explanations, that [ have inserted in almost every
page of the book. I here beg to cffer Mr. Matthew the thanks which
are due to him for his labour and self-denial.

The Editor wishes at the same time to name the man to whom
this edition is inscribed. The active good will and ever-ready help
of Herr Hofrath Ritter von Dirk have never once failed me in all
my studies and labours. For this assistence, both in counsel and by
acts, my dedication of this work to him is but a very small token
of gratitude; appropriate, however, in so far as I have chosen the
occasion when the veteran amongst the librarians of Austria now closes
his sixtieth year of administrative service.

In the very numerous problems that have arisen as to the
authorities cited by Wyclif and the difficulties in deciphering the
MS. I have received much assistance from Herr Custos Dr. Goeldlin
von Tiefenau, whose experience and knowledge was of great service
to me; I may also thank Mr. Dziewicki, who unfortunately joined the
band of Wyclif workers only quite lately. And lastly I wish to
acknowledge the kindness of the Directors of Prague University for
twice sending me the codex V. E. 14.

Vienna, September 1800.

Dr. R. Beer.

"t
VIQR
rds,

yr

ΠΝ
1d

ΠΗ RE
jJ y Th.

eis
T

Ἑ, τοο’

5

IO

15

20

CAPUT PRIMUM.

Supposito ex superius declaratis et dicendis in posterum,
quod ens communissimum possibile equum cum intelligi-
bili: Restat videre, si omne ens sit ens predicamentale,
et videtur, quod non, quia omne ens predicamentale est
substancia vel accidens; non omne ens est substancia
vel accidens, ergo etc.

Minor patet de negacionibus, de pretericionibus,
futuricionibus et potenciis cum aliis veritatibus yppoteti-
carum, que non possunt appropriare alicui predicamento.

Fit oppositum tripliciter: Primo per hoc, quod sin-
gulum incomplexorum significat substanciam, quali-
tatem etc., ut ponit Philosophus in predicamentis etc.
Item omne intelligibile est, ut probatum est secundo
libro, tractatu de Ydeis, ergo omne intelligibile habet
esse necessarium et eternum, et per consequens omnis
futuricio vel pretericio est accidens rei, cuius est
futuricio vel pretericio, cum presupponit subiectum,
cuius est pretericio vel futuricio, et posset sibi deesse.
Sic enim dividit autor Sex Principiorum quando in
presens, preteritum et futurum. ἘΠ de nmegationibus
patet, quod omnis negacio est quidlibet preter suum

14. Relegamur ad ipsius Wiclifii opus amplissimum ,,de Ente

: sive Summa Intellectualium" cuius libri alterius partem quintam

esse tractatum de Ideis voluit Shirley, A Catalogue of the original
works of John Wyclif, Oxford, 1865, p. à. 20. Autor Sex
Principiorum: est Gilbertus Porretanus, cuius opusculum introduc-
torium legitur in editione: Aristotelis Stagiritae omnia, quae extant,
opera ... Averrois Cordubensis in ea opera .. Commentaria...
Venetiis, 1552, vol. I, ubi fol. 32 (cap. III), cf. haec: Differt enim
quando ab eo, quod est ubi: quoniam in quocumque tempus est
vel fuit vel erit, in eo quidem, quando est vel fuit vel erit, quod
secundum idem tempus dicitur.

I

On
predicamental
entity. Is any

entity
redicamental ?
*xamination of
this question
according to the
definition of the
conception
accident.

2 JOHANNIS WICLIF CAP. I.

contradictorium positivum, ut non-homo est omne aliud

positum ab homine; ideo, quanto positivum contra-

dictorium est striccius, est negacio amplior, et econtra,

ut non-hoc est omne aliud ab hoc, et non-ens non

potest esse; nec differt quo ad predicacionem, sive5
negacio ponitur infinite, sive pure negative secundum

suum ordinem.

Item ad esse in predicamento sufficit universalitas
vel singularitas, sed quidlibet citra Deum est universale
vel singulare, ergo quidlibet citra Deum est in genere, το
et per consequens in predicamento.

Minor patet ex hoc, quod omne tale est communi-
cabile vel incommunicabile, et per consequens univer-
sale vel singulare. Non enim videtur racio, quare est
dare speciem hominis vel asini, quin per idem est 1
dare speciem unitatis et puncti, et sic de singulis
convenientibus; nam esse punctum convenit cuilibet
puncto quiditative univoce et specifice, quod sufficit
ad esse speciei. Punctus ergo convenit specifice cum
puncto, et differt genere ab instanti vel angulo, cum 20
omnis differencia sit generis, speciei vel numeri; cum
ergo plus convenit cum puncto, quam instanti, relin-
quitur, quod una sit conveniencia specifica, et alia
generalis; non ergo est racio, quare talia non essent
universalia. 25

Pro declaracione istius materie oportet supponere,
quod ens dicatur de omni signabili per complexum, et
sic quoddam sit ens actuale vel existencie, quoddam
ens potenciale, quod habet esse in causis secundis, que
possunt ipsum actualiter producere, et quoddam ens est, 3o
quod solum habet esse intelligibile in Deo, ut omne,
quod solum Deus potest producere, et non actualiter
existit. Prima pars huius supposicionis declarata est primo
tractatu. Secunda pars declarabitur in materia de Ydeis.

Transition to Ex 1sta supposicione patet, quod claudit contra-
πο ESUUNC diccionem ens esse una vice communius et alia vice
TREE e minus commune, cum omne intelligibile, ut sit,
conceived in necessario sit eternum. Secunda pars inferens primam
one instance

extended and in patet ex hoc, quod si aliquod ens potest intelligi, ipsum

E CE intelligitur, et si intelligitur, ipsum est intelligibile, et 4o

O3
ων

1. Cod.: positum. 36. communius] cod.: gi9.

34. Primo tractatu: (Cf. notam in fine cap. IV huiusce
tractztus.

CAP. 1. DE ENTE PREDICAMENTALI. 3

sic est; sed assertum est necessarium de quolibet
sensibili, ideo et quodlibet existens ex eodem.
Secundo suppono, quod per se genus, de quo nobis
solum sermo, significat universale univoce quiditative
per se communicatum multis speciebus, sicut econtra
species est pars subiectiva universalis contenta sub
genere. Patet ista supposicio ex declaratis de Universa-
libus tractatu primo et quarto. In quolibet enim genere
predicamentali est unum suppositum, quod est minimum
10 in composicione, quamvis sit metrum et mensura omnium
aliorum, et quotquot sunt ordines, tot genera minorum
sunt danda, cum sit status in quolibet processu, natura
abhorrente processum in infinitum. [In ordine ergo
composicionis rei ex suis partibus quiditativis est genus
15generativum minimum et primum illius ordinis. In
ordine vero composicionis quantitative rei ex suis
partibus est indivisibile primum, ut punctuale substancie
F. 191 vel punctus aut unitas in genere quantitatis, | vel aliquid
proporcionale, ut minimum naturale quo ad alia. In
20 0rdine vero composicionis qualitative est dare materiam
simplicissimam, ut materiam primam, et formam sim-
plicissimam, ut formam corporeitatis quo ad extremum
inferius; sed quo ad extremum perfeccione superius est
anima hominis prima inter formas sublunares, et corpus
25 hominis primum materiale.

Sed cum impossibile sit pluralitatem naturalem esse, Since every
nisi reducatur ad unitatem, patet, quod sicut alia oU Εἰ ΤΑΝ must
predicamenta reducuntur ad genus substantie tanquam deo SR

primum, sic primum simpliciter illius generis est primum predicaments.
3o simpliciter cuiuslibet alterius generis, et sic Deus est

primum simpliciter cuiuscumque generis, ut patebit

respicienti solidius. Ista sententia patet primo Meta-

Ot

32. primo] cod.: 10

7, 8. ,,De Universalibus" quae PORSCHE Wiclif a Shirley l. c.
hunc in modum enumerantur: p. 2, oper is ,,De Ente" libri prioris
. pars 4: ,/lractatus purgans errores circa universalia in communi",
p. ὃ: eiusdem libri pars 5: ,,De Universalibus". p. 4: ,,Replicatio
de Universalibus". ibid.: ,,De Universalibus"; ex his libellis quem
potissimum Wiclif hoc loco in animo habuerit parum liquet.
32. Cf. Arist. Met. I 2, 10 (Ed. Paris. II, P. 411, 25 55.) δ τὲ
γὰρ ϑεὸς δοκεῖ τῶν αἰτίων πᾶσιν. εἶναι καὶ ἀρχή τις καὶ τὴν
τοιαύτην ἢ μόνος ἢ μάλιστ᾽ ἂν ἔχοι ὃ ϑεός. Item Arist. Met. VII, 1,3
(Ed. Par. IT, P. 558, 12 ss). "Ev ἄλλως τὸ γένος μᾶλλον τῶν
εἰδῶν καὶ τὸ χαϑύλου τῶν καϑ' ἕκαστα. Τῷ δὲ καϑόλου καὶ τῷ
γένει καὶ αἱ ἰδέαι σονάπτουσιν.

νι

An entity may
be assigned to

a genus in three

JOHANNIS WICLIF CAP. I.

phisice capitulo secundo et 7? metaphisice capitulo
primo. Causa autem finalis simpliciter, ut Deus, vendicat
sibi in omni genere illud, quod est perfeccionis simpli-
citer, secundum quod principiat illud genus.

Tercio supposito, quod, sicut accipitur predicamentum 5
pro ordine per se predicabilium a genere generalissimo

ways; by itselh usque ad speciem specialissimam, sive pro illo genere

by accident an

by reduction to supremo, tripliciter dicitur aliquid esse in genere,

its origin.

scilicet per se, per accidens, et per reduccionem. Per
se, scilicet quando ipsum per se est illud genus, utro
per se homo est substancia, et per se albedo est
qualitas; per accidens, quando unum aggregatum ex
rebus diuersorum generum . . . . .. . ., ut homo albus,
superficies figurata etc. Et per reduccionem, quando
ipsum non est illud genus formaliter vel essencialiter,
sed eius principium vel effectus. Prima inexistencia
respicit predicacionem formalem, secunda essencialem,
et tercia causalem.

Ex ista supposicione patet, quod omnis substancia
cum quolibet eius principio est in quolibet novem 20
generum accidentis, et per consequens est in illo genere,
ut causa in suo causato. Sequitur eciam econtra, quod
singulum novem generum accidentis est in qualibet
substancia per reduccionem eo, quod quodlibet illorum
generum est effectus cuiuscumque substancie, est ergo 25
in illo, ut forma in suo subiecto et res in suo fine,
non ut puri debent termini esse in termino, quia
certum est, quod nullo modo inexistendi, de quo
Philosophus loquitur 4? Phisicorum capitulo primo, est
iste terminus homo in isto termino substancia, sed 3o
primo signatum eius in primo significato, sicut species
in suo genere, vel pars subiectiva in suo toto universali,
et omne tale vocatur res illius generis, cum genus sit
formaliter illud. Et patet, quod non obest ad sensus
equivocos idem esse in diversis generibus, cum forte 35
quidlibet sit in quolibet genere eo, quod natura amat
communicacionem et odit impertinencia, cum quidlibet
sit cuilibet cathena aurea colligatum.

--

2

6. Cod.: gniamef usqz. 8. aliquid] cod.: ad. 13. post generum zz
codice lacuna 12—14 litterarum.

28. De , modo inexistendi" atque ,terminis in termino" /o-
cutus Wiclif fortasse meminit Aristotelici Nat. Ausc. IV τ (3), 8.
(Ed. Paris. II 285, 50 s.) Ἡδύνατον δὲ σῶμα εἶναι τὸν τόπον"
ἐν ταὐτῷ γαρ Qv εἴη δύο σώματα.

CAP. I. DE ENTE PREDICAMENTALI. j

Istis suppositis patet, quod restringendo ens predica- The Categories,
mentale ad illud, quod per se est in aliquo decem pre- EA ἴῃ
dicamentorum, sunt quotlibet encia, quorum nullum est 8eneral.
formaliter ens predicamentale, ut patet de Deo, unitate
et puncto, cum aliis principiis extra genus. Secundo patet
idem de quotlibet privacionibus, que, quamvis non sint
aliquod 10 generum formaliter, tamen omnia sunt
accidencia substancie, cui nata est forma in esse, cuius
est privacio. Tercio patet idem de aggregatis per acci-

i0 dens, de multitudinibus et multis similibus, que oportet
omnem loquentem ponere, ut patet tam de artificialibus
quam naturalibus. Quarto patet idem de pretericionibus,
futuricionibus, potenciis et negacionibus, que, quamvis
dicerentur accidencia vel posteriora ipsis subiectis

15secundum esse intelligibile, tamen non possunt dici
accidere alicui substancie secundum esse existere. Et
idem patet de aggregatis ex veritatibus yppoteticarum,
cuiusmodi sunt veritates coniunccionum, disiunccio-
num etc.

20 Ad primum dicitur, quod non sequitur, hoc in- AIIl percepts
complexum significat substanciam, quantitatem aut Ce
qualitatem etc. ergo suum primarium significatum est but this does.
aliquod illorum generum. Nam restringendo incomplexa any entity is
ad cathegoremata, cum sincathegoremata consignificant Ἴδῃ δ πρὸ

25et nichil per se significant, patet, quod licet incomplexa
significant privaciones, multitudines, aggregata per
accidens, et talia, que non sunt aliqua istorum 10 generum,
verumtamen significant aliquod istorum 1:0 generum
secundarie eo ipso, quod cathegoremata incomplexa,

3oquia omnis privacio vel negacio, pretericio vel futuricio,
potencia vel passio est de aliquo istorum 1:0 generum.

Omnis ergo terminus subordinatus actui simplici
apprehendendi rem extra animam, significat aliquid
F. 191^ horum 10. Sed non exinde est color concludendi, quod

35o0mne ens sit aliquod horum τὸ. Non enim sufficit ad
veritatem talis proposicionis, quod eadem res significaretur
per subiectum et predicatum, sed omnem proposicionem
proprie significare veritatem actu entem. Quod si
obicitur quemlibet terminum significare substanciam,

40 et sic non oporteret multiplicare 10 terminos, conce-
ditur assumptum, cum omne signum accidentis significat
substanciam implicite vel explicite; verumtamen non

ωυι

13. Cod.: po"s&n&cCoib).

σὶ

Past and future
as accidents.

Threefold
meaning of the
word accident.

JOHANNIS WICLIF CAP. I.

superfluit ponere 1:0 terminos, cum sint io genera
capitalia, non subordinata formaliter, quamvis cathegoria
substancie sit prima, et ab ea qualibet alia signata, ad
quam alie reducantur, ut patet post. Nec est intencionis
Aristotelis distinguere terminos secundum suas signifi-
caciones, sed manuducere in noticiam 10 generum per
hoc, quod omne signum significat aliquod horum 1:0,
que realiter distinguuntur, ut ipse declarat postmodum
in processu.

Ad secundum conceditur, quod omnis pretericio,
futuricio et possibilitas vel aliquid signabile de po-
sitivo est accidens substancie secundum racionem
eius intelligibilem, licet non secundum esse existere,
sed ut sic est quodlibet tale posterius ydea, et prius
actuali existencia suppositi, et per consequens non est
sibi accidens, cum omne accidens sit natura posterius
suo subiecto. Nec est inconveniens concedere accidencia
talia esse eterna, sicut et proprias passiones subiectorum
eternorum. Sicut enim subiecta habent esse intelligibile
eternum, sic et eorum accidencia. Sequitur eciam ab
inferiori ad suum superius sine impedimento: hec
pretericio aut futuricio est accidens isti intelligibili,
ergo est accidens. Antecedens patet ex hoc, quod
fundatur in illo, et potest adesse et abesse postquam
infuit. preter subiecti corrupcionem. Nec est repugnancia
ad sensus equivocos concedere talia esse accidencia,
et alias negare ipsa esse accidencia. Non enim accidunt
substancie secundum eius esse existere, cum sint priora,
nec pretericio primo adesse et post abesse eo, quod si
adest, necessario semper aderit, et si futuricio adest,
non est compossibile quod aliquando abfuit; ideo diceret
equivocans, quod talia non sunt accidencia, cum genus
eorum non potest multociens adesse et abesse preter
subiecti corrupcionem, sicut sciencia in Deo est accidens
sibi, quamvis possit inesse et possit non inesse.

Unde pro noticia intelligendi autores et dicenda
posterius notandum est, quod accidens tripliciter
accipitur.

31. compossibile] cod.: 9pote.

5. Meminisse videtur Wiclif ultimae categoriarum sententiae,
cap. XII [XV] 10 (Ed. Par. I 24, 16 ss.) Ἴσως δὲ ἂν καὶ ἄλλοι
τινὲς φανείησαν τοῦ ἔχειν τρόποι" οἱ δὲ εἰωθότες λέγεσθαι,
σχεδὸν ἅπαντες κατηρίϑμηνται,

IO

20

22

30

CAP. I. DE ENTE PREDICAMENTALI. 7

Primo modo communissime omne, quod a posteriori I. Generali
adiacet vel inest alteri, potest dici sibi accidens, et ""Y hing which

isto modo omnis propria passio dicitur accidens another.
subiecto, ut patet 5? Metaphysice ultimo, et isto modo
5divicie dicuntur diviti accidere, et Deo singule creature.
Patet ista significacio per beatum Augustinum in Dyalogo
ad Felicianum ; declarando, quomodo filius est incarnatus,
et non pater, sic scribit: ,llud proprium est filio,
quod per accidens sue noscitur evenisse persone" et

io Sequitur: ,JNon enim utrisque commune est, quod ex
homine natus est; homo enim accidens speciale est,
quod plerumque sine preiudicio communis nature neuter
habere docetur in altero." Et eadem sentencia patet
83 questionum, questione 705, et concordat modusloquendi,

15quo dicitur bonum accidere possidenti, et indubie tunc
sunt accidencia.

Secundo modo dicitur quecumque forma alteri dE SUY form
. . . . . . which exist
contingenter inexistens, sive eternaliter, sive ex tempore, contingently in

another; i. e.
m which exists in
9. sue] cod.: suo. it, but might be

4. Cf. Arist. Met. IV 3o, τ (In edd. antiquis libri V, cap. 30 E

et uitium, ed. Pav. II 5638, 24 ss.) Συμβεβηκὸς λέγεται, ὃ
ὑπάρχει μέν τινι xo ἀληϑὲς εἰπεῖν, οὐ μέντοι οὔτ᾽ ἐξ ἀνάγκης, οὔτ᾽
ἐπὶ τὸ πολύ" οἷον εἴ τις ἐρύττων φυτῷ βόϑρον, εὗρε ϑησαυρόν᾽
τοῦτο τοίνυν συμβεβηκὸς τῷ ὀρύττοντι τὸν βόϑρον τὸ εὑρεῖν
ϑησάυρόν. Cf. etiam Arist. Met 2 (Ed. . Paris II,
Ρ. 537, 97 ss) ... τὸ uiv ὡς συμβεβηκὸς χαὶ τὸ ὡς ἀληϑὲς ὃν
ἀφετέον: τὸ γὰρ αἴτιον τοῦ μὲν ἀόριστον τοῦ δὲ τῆς διανοίας
τι πάϑος, καὶ ἀμφότερα περὶ τὸ λοιπὸν γένος τοῦ ὄντος.

6. Cf. Aug. contra Felicianum de Unitate Trinitatis liber cap. ἽΧ
(Migne, curs. Patrol. ser. lat. XLII, col. 1164): Et propterea
totum inter eos simile dicimus, quod pertinet ad communionem
naturae: illud proprium, quod per accidens uni (sic) noscitur
evenisse personae. Habet ergo nascendo totum filius cum patre,
quod pater est; sed non cum filio pater, quidquid specialiter ipse
perpessus est. Non utrique (sic) commune est, quod ex homine
natus est homo, sed accidens speciale, . . . etc. 14. Cf. xu
De diversis Quaestionibus LXXXIII, quaest. LXIX (non LXX) r
(Migne XL, col. 44): Sed quoniam multa etiam secundum pro-
prietatem personae, excepto quod attinet ad susceptionem ho-
minis, de illo ita dicuntur, ut patrem ncn aliud quam patrem,
et filium non aliud quam filium intelligi oporteat, putant haere-
tici in iis, quae ita dicuntur atque intelliguntur, aequalitatem
esse non posse...et qu. sequ. 17. Cf. Anselmi De Divinitatis
Essentia Monologium cap. 25 (non 27) (Migne Cursus Patrol. CLV III,
c. 118): Sicut igitur summa natura accidentibus mutationem
efficientibus numquam in sua simplicitate locum tribuit; sic se-
cundum ea, quae nullatenus summae incommutabilitati repug-
nant, aliquando dici aliquod non respuit, et tamen aliquid eius
essentiae, unde ipsa variabilis intelligi possit, non accidit.

8 JOHANNIS WICLIF ΠΑΡ. 1.

sive possit moveri per forme adquisicionem, sive non
esse accidens illi, cui inest, et taliter volucio rerum ad
exemplum divinum; et quotlibet talia insunt Deo, ut
patet Monologion 275, et 7? De Trinitate capitulo ultimo.
III. Most Sed tercio strictissime et propriissime quelibet forma 5
strictly; of any . - ὴ 8 BUS
inherent form. 1nherens substancie, per cuius adquisicionem vel deper-
by whose dicionem est ipsa mobilis, dicitur; et isto modo locuntur

presence or E s 2 UE
absence the philosophi, ut dictum est in fine tractatus primi. Patet

OE ες ista distinccio Monologion 279. Sic ergo intelligendo
TEST accidens analoyce nichil obest concedere pretericionem 10
et futuricionem esse accidencia rei secundum esse
intelligibile. Nam omni ydee, sicut et Deo, qui essencia-
liter est omnis ydea, contingenter inest fore aut fuisse,
et per consequens futuricio et pretericio; ergo est dare
talium contingenter inexistencium formaliter aliqua, que
possunt vicissim, quociens libuerit, nunc inesse, et alias
privative deesse: et illa sunt proprie accidencia. |
Est in secundo gradu dare alia, que possunt inesse F. 192
postquam defuerunt, vel deesse postquam infuerunt, sed
repugnant subiectis suis, quod perdant prima aut20o
adquirant secunda, sicut sunt pretericiones et futuriciones,
et illa, que possunt dici extense secundo modo acci-
dencia; est ergo dare aliqua, que contingenter insunt;
sed subiectum non potest incipere vel desinere in-
formari ilis, ut quotlibet Deo inexistencia, cuiusmodi 25
sunt sciencia, ordinancia, volencia etc. respectu rerum
producibilium. Accidens ergo contractum ad novem
genera accidentalia est forma accidentalis substancie
extenta, et sic non contingit alicui, quod Deo inest
formaliter, ut sciencie divine, pretericioni, futuricioni 3o
vel alicui huiusmodi, quod non presupponit existenciam

[2s]
o

19. Cod.: post defuerunt. 27. Cod.: c»ctu.

4. Cf. Aug. De Trinitate, c. XVI (Migne XLII 922 sq.). Si
ergo nummus potest nulla sui mütatione toties dici relative, ut
neque cum incipit dici, neque cum desinit, aliquid in eius natura
vel forma, qua nummus est, mutationis fiat, quanto facilius de
illa incommutabili Dei substantia debemus accipere, ut ita dicatur
relative aliquid ad creaturam, ut quamvis temporaliter incipiat
dici, non tamen ipsi substancie Dei accidisse aliquid intelligatur,
sed illi creature, ad quam dicitur? 9. Gf. Anselmi ubi supra
(Migne CLVIII, c 118): Omnium quippe quae accidentia di-
cuntur, alia non nisi cum aliqua participantis variatione ad-
esse et abesse posse intelliguntur, ut omnes colores; alia omnino
nullam vel accidendo vel recedendo mutationem circa id, de
quo dicuntur, efficere noscuntur, ut quaedam relationes.

CAP. I. DE ENTE PREDICAMENTALI. 9

substancie create, sed solum forme accidentali, que
adest et abest substancie preter eius corrupcionem; et
isto modo locuntur philosophi de accidente. Unde
510 Methaphisice 13? et 14? dividit Philosophus ens in
5ens secundum se, ut sunt decem figure vel predicamenta,
et ens secundum accidens, cuiusmodi sunt veritates extra
genus. Omne enim genus principale est quodammodo
per se de intento nature principalissime subiecta, et
consequenter 9. accidencia ad ipsam perficiendum
10positive; ideo in omni genere est per se predicacio,
licet non per se existencia, ut patet primo Posteriorum
capitulo 4?. Quiditas enim accidentis per se egreditur
a sua causa, ut dicit Linconiensis, et sic universalia
accidencium dicuntur per se eciam secundum dici et
15causarij non autem secundum existere, ut substancie.

Privaciones vero et negaciones sunt per accidens Present and
future do not

intente a natura ideo, cum non sint nature positive, exclude each

- other; any
sicut oportet omne genus esse; patet, quod non per Se instant of time

constituunt genus, nec per se continentur in genere; ny may be
present, future

and past.

7. Cod.: enim genus genus principale.

3. Cf. Aristot. Met. IV [V] 7; 1 et 4 (Ed. Paris 520, 44 ss.).
Τὸ ὃν λέγεται τὸ μὲν χατὰ συμβεβηκός, τὸ δὲ καϑ' αὑτό" κατὰ
συμβεβηκὸς μὲν, οἷον τὸν δίκαιον μουσικὸν εἶναί φαμεν, καὶ τὸν
ἄνθρωπον μουσικὸν καὶ τὸν μουσικὸν ἄνθρωπον, παραπλησίως
λέγοντες ὥσπερ τὸν μουσικὸν οἰκοδομεῖν, ὅτι συμβέβηκε τῷ οἶκο-
δόμῳ μουσικῷ εἶναι, ἢ τῷ μουσικῷ οἰκοδόμῳ τὸ γὰρ τόδε εἶναι
τόδε σημαίνει, τὸ συμβεβηκέναι τῷδε TOO AM Ka" αὑτὰ δὲ
εἶναι λέγεται ὅσαπερ σημαίνει τὰ “σχήματα τῆς κατηγορίας"
ὁσαχῶς γὰρ λέγεται, τοσαυταχῶς τὸ εἶναι σημαίνει" ἐπεὶ οὖν τῶν
κατηγορουμένων τὰ μὲν τί ἐστι σημαίνει, τὰ δὲ ποιόν, τὰ δὲ
ποσόν, τὰ δὲ πρός τι, τὰ δὲ ποιεῖν ἢ πάσχειν, τὰ δὲ ποῦ, τὰ δὲ
ποτέ, ἐκάστῳ τούτων τὸ εἶναι ταὐτὸ σημαίνει. IO. Gf. Arist.
Analyt. post. I 4, 4 (Ed. Par. I 125, 10 ss.). Korb" αὑτὰ δ᾽ ὅσα
ὑπάρχει τὲ ἐν τῷ τί ἐστιν, οἷον τριγώνῳ γραμμὴ χαὶ γραμμῇ
στιγμή (ἣ γὰρ οὐσία αὐτῶν ἐκ τούτων ἐστί x«i ἐν τῷ λόγῳ τῷ
λέγοντι τί ἐστιν ἐνυπάρχει) χαὶ ὅσοις τῶν ἐνυπαρχόντων αὐτοῖς
αὐτὰ ἐν τῷ λόγῳ ἐνυπάρχουσι τῷ τί ἔστι δηλοῦντι. Cf. etiam
eiusdem capitis sectionem. undecimam. 14. Cf. Commentaria
- Roberti Linconiensis in libros Posteriorum Aristotelis. Cum textu
seriatim inserto. Venetiis 1494, Cap. 4 (f. 4): Dicitur etiam
per se esse, quod per subiectum non est; et sic dicitur omnis
substancia et sola per se esse; est autem per se alterum de
altero et dicitur per se alterum de altero, cum quiditas unius
essencialiter et non per accidens a quiditate alterius egreditur.
Id autem, cuius quiditas essencialiter et non per accidens a
quiditate alterius egreditur, esse suum habet ab eo. a quo egre-
ditur sicut a sua causa, vel efficiente, vel materiali, vel
formali, vel finali.

1o

"Therefore
present and
future being
independent of
the subject are
not in
themselves
accidents.
Much less are
negatives
accidents.

Negations exist
only as entities
of intellect
(encia racionis).

JOHANNIS WICLIF CAP. I.

et de quando, preterito, et futuro dicetur, quod non
distingwuntur ex opposito, cum omne quando sit
presens, preteritum et futurum, racione tamen sunt
diverse, ut post dicetur. Et ex isto patet, quod omnes
pretericiones et futuriciones, cum sint eterne indepen-5
dentes ab existencia substancie, non possunt dici ac-
cidencia substancie create, et in multo magis negaciones,
ut patet tractatu de Veritate capitulo 49. Nulla enim
negacio est formaliter positivum, ut me non esse
asinum maneret, si per impossibile Deus et omnis 1o
affeccio desineret esse. Ideo solet dici consequenter,
quod tales termini negativi possunt intelligi simpliciter
quasi affirmative pro veritate negacionis, quam primo
significant, et nulla talis est pars universitatis create,
cum ipsa, sicut omne per se genus sit positivum. 15
Secundo potest intelligi negative, quasi in predicacione
secundum essenciam, et sic omne ens est me non esse
asinum, et quotlibet talia, cum convertuntur cum trans-
cendente, et refert multum sic accipere, quia negative
accipiendo concedendum esset, quod quidlibet aliud ab 20
homine est nullum hominem esse; sed affirmative
accipiendo nichil est nullum hominem esse, quia
illud non est.

Non ergo sunt negaciones per se in genere, cum
sint encia racionis, nullum genus ponencia; patet ergo 25
ex dictis, quod primum et perfectissimum, secundum
genus, quod Deus potest adextra producere, est sub-
stancla, et per consequens genus; vel substancia est
primum omnium generum vel predicamentorum fpossi-
bilium, et per consequens est omnibus aliis predicamentis 30
metrum. Unde ad considerandum genus oportet primo
et principaliter considerare naturam positivam adextra,
51 univoce, quiditative et per se communicatur multis
speciebus, et tunc est genus; ut sl requiritur ad hoc,
quod tu non sis vel ad aliam huiusmodi negacionem, 35
quod sit natura substancie, que per se sit te non esse,
tunc te non esse est simpliciter in genere substancie
per se, et si accidens detur, quod requirit substanciam,
cul insit formaliter positive, tunc ipsum est in aliquo

28. Cod.: vel n* substantia delevi nulla.

8. ,De veritate sacrae scripturae", qui tractatus inter libros
Summae Theologiae Wiclifíianae sexto loco ponitur a Shirley

due. P: 7.

CAP. I. DE ENTE PREDICAMENTALI. ΠῚ

genere accidentis, ut accio, passio, locacio, duracio,
sessio, dominium et causa per se in genere accidencium
sunt forme accidentales positive, presupponentes substan-
ciam, cui formaliter insunt. Numquid credimus, sic
5esse de privacionibus, que per accidens intenduntur a
prima natura et a qualibet alia natura ipsas intendente?
Numquid sic est de accidentibus, que insunt principiis
substanciarum, que principia non sunt in genere
substancie, sed per reduccionem, ut unitas, punctus et
i0 cetera huiusmodi? Accidens enim dicitur per se ens
propter tria. Primo, quia est natura positiva, per se
intenta a Deo. Secundo, quia est formalis denominacio
substancie per se entis, a qua habet proporcionale esse,
quod est inesse. Et tercio, quia per se dicitur vel
15subicitur in dato predicamento. Patet enim ex 5? meta-
phisice 219, quod numquam dicitur aliquod totum com-
plexum et perfectum, nisi quod erit natum habere naturam
essencialem perfectam aut denominacionem accidentalem;
F.192'et habet omnem talem vel simpliciter, ut Deus, vel in
20genere, ut homo, vel eius accidens completum. Unde
accidens principii substancie, quod non est formaliter
substancia, non est pocius per se ens in genere ac-
cidentis, quoniam suum subiectum est per se ens in
genere Substaneie) cum ab illo principaliter haberet esse
35 per se, si tale haberet subiectum; ergo puncti, subiecti,
informacionis, vel talis seekers, quod inest principiis
substancie, cum ipsum non sit per se substancia, sed
tamquam pars incompleta per reduccionem in genere
substancie. Patet, quod ipsum non dat suo accidenti
3oper se esse in genere accidentis.
Nam quattuor modis dicitur aliquid per se esse, utA thing is said

patet primo Posteriorum capitulo quarto et 5? Meta CE EEUU

14. Et tercio] cod.: z 93e.

'4. Cf. Arist. Metaph. TVA ] 16; 1 (Ed. Paris. II, 521, 42 ss.).
Τέλειον λέγεται ἕν μὲν οὗ μὴ i ἔστιν ἔξω τι λαβεῖν μηδὲ ὃ ev μόριον"
οἷον χρόνος τέλειος ἑκάστου οὗτος, οὗ μὴ ἔστιν ἔξω λαβεῖν χρόνον
τινὰ, ὅς τούτου μέρος ἐστὶ τοὺὐ χρόνου" χαὶ τὸ κατ᾽ ἀρετὴν καὶ
τὸ εὖ, μὴ ἔχον ὑπερβολὴν πρὸς τὸ γένος, οἷον τέλειος ἱατρὸς καὶ
τέλειος αὐλητὴς, ὅταν κατὰ τὸ εἶδος τῆς οἰκείας ἀρετῆς μηϑὲν
ἐλλείπωσιν. 3:1. Cf. Arist. Analyt. post. I 4, 4 (Ed. Par.
I 125, 10 ss.) Alludit enim Wiclif ad locum, quem supra ex-
scripsimus (p. 9, not. ad lin. 10) neque aliud est, quod Meta-
phisicorum loco hic allato significare voluit atque indicatum est
nota praecedente; quapropter 21 numerus male ex hac pag.
repetitus,

12

Difference
between
commune and
universale.

JOHANNIS WICLIF CAP. I.

phisice capitulo 219, Primo dicitur per se ens, exclu-
dendo causam efficientem, ut solus Deus. Secundo modo,
excludendo causam materialem, ut angelus. Tercio modo,
excludendo subiectum, cui inhereat, ut quelibet substancia.
Et quarto modo habet commune per se esse vel dici»
de altero, sed per se causatur ab eo; quod contingit
dupliciter: vel sic, quod predicatum dicit essenciam
subiecti, vel sic, quod subiectum dicit essenciam sue
passionis predicate, et non sunt plures modi predicandi
per se, qui eciam dicunt in accidentibus modos essendi 10
perse:

Pro solucione tercii argumenti oportet notare dicta
tractatu primo capitulo 4? de multitudine generis et
speciei. Secundo oportet supponere, quod fiat limitacio
ad per se et proprie genus ac species; sic enim :5
supponendum est predicamentum denotare per se genus
generativum, quia aliter oporteret vagari, ponendo quasi
infinita predicamenta tam positiva quam privativa, ut
sophiste arguunt. Dicitur enim predicamentum, quod
autonomice per se et principalissime predicatur, ut res 20
summe communis in quid predicata, quia adhuc secun-
dum loquentes de predicamentis, que sunt signa,
recurrendum est. ad res signatas, ne coordinacio
signorum sit predicamentum, vel quilibet terminus
communis sit universale, quia deficiente signato non25
habebunt signa talem denominacionem. Tercio supponitur
ex dictis, quod predicamentum substancie sit exemplar
et mensura cullibet generi accidentis. Et istis no«atis
patet ex secunda suppositione, quod minor est falsa,
cum non sit dare per se genus puncti, unitatis aut 3o
talium, que sunt prima generum. Ideo, sicut dictum
est tractatu primo, capitulo primo, non oportet, si
aliquid sit commune, quod ipsum sit universale;
deficiente enim genere mensurante positivo, oportet,
quod deficiat species. Ideo, cum deficiat genus illis 35
principiis, patet, quod non sunt sic species; ad pauca
ergo respiciunt, qui ponunt esse per se species propter
sui communitatem; non ergo omne commune est
universale, nec oportet, quod si sit in genere, quod sit
universale vel singulare. Illis enim, que sunt per se in 4o

13, 32. Tractatu primo. De hoc ,tractatu primo" cf. notam
nostram in fine capitis quarti huius opusculi.

CAP. 1. DE ENTE PREDICAMENTAL'I.

genere, contingit per se universalitas aut particularitas, et
aliis non, quia, si extendatur universale ad omne com-
mune, multis patet quod hec ampliacio est contra regulas
logicorum, cum Deus et omne singulare esset tunc
5formaliter universale, quod si extendatur ad omne
commune, multis realiter distinctis conceditur; tunc
Deum punctum, et quotlibet talia esse universalia ad
hunc sensum; sed sic ampliando oporteret concedere
multa esse universalia et singularia, que non sunt per

10se in predicamento, sed per accidens aut per reduccionem,
et habent ens pro suo genere secundum Lincoliensem
primo posteriorum capitulo 59. Aliter enim, ut dicit,
non esset metaphisica sciencia vera, nisi haberet ens
pro suo subiecto primo continente quidlibet, de quo

15considerat metaphisicus, et idem patet quarto Meta-
phisice 29.

Eligendo autem de multiplicitate generis detecta
superius, genus logicum et metaphisicum, quod est
natura universalis univoce et quiditative per se com-

20 municata multis suppositis, patet, quod deficiente
alicui genere, quod sit per se existens aliquo modo
predicto, deficit per se existencia in tali genere, et per
consequens nulla negacio et privacio, cum non sit
natura positiva, est per se in genere, et per idem

25principia rerum, ut partes qualitative, quantitative
minores numero naturali, non sunt per se, sed per
reduccionem in genere, ut forma, materia et alia
indivisibilia principia; [substanciam] cum ergo non sit
dare per se genus puncti vel alterius extra genus, patet,
3oquod non sunt per se in genere. Nam indivisibile est
passio, analogice contingens Deo, unitati, angelo, puncto
et instanti. Non ergo est indivisibile genus illis, nec
per idem aliquid aliud notandum, cum talis analogia
excludit racionem generis; ymo, si aliquod tale esset

I. universitas] cod.: vni. ^ 27. substanciam ezczendum.

11. Cf. Commentaria Roberti Lincolniensis in libros Poster.
Aristot., cap. 5 (Ed. Ven. f. 5): Sciendum est autem, quod super
universale ambiguum erigitur demonstratio; quod patebit ex
ipsis verbis Aristotelis inferius; et nisi hoc esset ens, non
esset subiectum metaphisice. 12. Arist. Met. IIT, 2, 4 n
edd. ant. IV 2, ed. Par. II 500, 34 ss.): ΤΙανταχοῦ δὲ κυρίως τοῦ
πρώτου 7 ἐπιστήμη, καὶ ἐξ οὗ τὰ ἄλλα ἤρτηται, καὶ δὶ ὃ λέγονται.
Εἰ οὖν τοῦτ᾽ ἐστὶν ἡ οὐσία, τῶν οὐσιῶν ἂν δέοι τὰς ἀρχὰς καὶ
τὰς αἰτίας ἔχειν τὸν φιλόσοφον.

13

No negatio or
privatio forms
a genus per se.

[4 JOHANNIS WICLIF CAP. I.

genus, reduceretur ad genus substancie tanquam men-

suram, cuius generis foret accidens principium, quod

est contra dicta, cum principia substancie non sunt

per se in genere; et multo magis principia aliorum non

sunt per se in illis generibus communicabile. Igitur et 5

incommunicabile sunt prime differencie entis, et non

convertuntur cum universali et singulari, cum Deus sit

tam communicabile | quam incommunicabile, et necF. 1:93

universale nec singulare secundum naturam divinam.

Extendendo autem speciem et genus modo, quo dictum 1o

est superius, diceret aliquis, quod punctus est genus ad

punctum supracelestem et mathematicum vel naturalem,

et ita fingeret de aliis, et ita habet de conveniencia et

differencia talium. Sed ista dicta sunt preter considera-

cionem logicam. 15
The entire Ex istis facile perpenditur, quod tota multitudo
τρια δο ον predicamentorum reducibilis est ad Deum. Nam omnia
can CEU A novem predicamenta accidencium reducuntur ad cathenam

substancie ut suum principium, et totum genus sub-

stancie oportet causari a quadam natura extra ipsum, 20

ut patet ex. dictis; ergo conclusio.

2t. Post conclusio legitur iun codice nota bohemica haec: Boze mily racz
pomoczy dokonaty brzo, cuius sensus est: Deus dilectissime, adiuva me,
ut quam celerrime opus perficiam.

CAPUT SECUNDUM.

Consequenter restat videre de univocacione et equi-
vocacione rerum in suis racionibus; hoc enim est
necessarium ad noticiam predicamentorum, cum solum

5univoca sunt genera vel species. Ideo signanter pre-
misit Aristoteles sentenciam suam de equivocis ab-
iciendum, de univocis remanentibus persequendum, et
de denominativis, que competunt cum genere accidentis.
Sunt autem res extra communes univoce et equivoce,

l0quia omne universale univoce competit suis subiectis
et per consequens est modo univoco. Et ultra sequitur,
quod sit univocum secundum talem modum contra-
diccionum, namque claudicat aliquid esse bene, moveri
velociter, vivere delectabiliter, nisi ipsum secundum

15 tales modos sit bonum, velox et delectans. Omnis enim
predicacio concreta accidentis redundat in subiectum,
ideo certum est, quod descripcio Aristotelis de equivocis,
univocis et denominativis consonat rebus extra, que
dicuntur equivoca secundum istas raciones et consequenter

20nominibus rerum, ut dictum est de universalitate; nam
res communes predicantur vel dicuntur principaliter,
sicut univoce insunt suis subiectis; ergo sunt principaliter
univoce, et, quomodocumque alteratum fuerit, certum
est, quod est dare res ad extra, quarum alique equi-

25 voce, alique univoce et alique denominative competunt
subiectis; et ille supponuntur esse equivoca, univoca
et denominativa, et consequenter racione illorum signa
dicuntur similitudine equivoca et univoca.

Ideo solet dici, quod duplex est equivocum, scilicet

joequivocum equivocans, et equivocum equivocatum,

6. Ατγίβίοί, (δῖ. 1 οἵ 2 (Εά. βαὺ. 1 1, ἢ).

Univocatio and
aequivocatio of
things.
Explanation of
the first chapter
of Aristotle's
categories.

Two kinds of
aequivoca,

16

Interchange of
aequivocum

with univocum.

significations
(signa) are so
far univoca as
they are
intrinsically
significations
(signa) all are
aequivoca, as
they represent
entities.

'Three different
degrees of
aequivocatio

and univocatio.

JOHANNIS WICLIF CAP. II.

Equivocans dicitur, quod sub se equivocantur multa
supposita, sive sit res communis analoga, sive signum
eius. Equivocum equivocatum est, cui competit equi-
vocans secundum diversam racionem dici cum aliis, ut
quelibet res mundi equivocatur sub transcendente cum
aliqua alia.

Ex istis patent alique conclusiones. Prima, quod
omne equivocum est univocatum et econtra, et per
consequens non distingwuntur hec ex opposito, quamvis
repugnet idem secundum idem esse respectu eiusdem
equivocum et univocum. Prima pars patet ex hoc, quod
omne ens equivocatur sub transcendente, et nullum est
ens citra Deum, quando univocatur cum aliquo alio;
ideo omne univocum univocatum est equivocum equi-
vocatum et econtra. Εἴ secunda pars patet ex hoc,
quod racio equivocacionis et univocacionis sunt in-
compossibiles de eodem primo respectu eiusdem.

Secundo patet, quod nedum equivoca equivocata sunt
univoca univocancia et econtra, sed eadem respectu
diversorum sunt univoca univocancia et equivoca equi-
vocancia, cum quibus sit tam univocum, quam equi-
vocum. Prima pars patet ex hoc, quod omnia signa
univocantur sub hoc communi "signum", et equivocan-
tur sub hoc communi *'ens". Omne eciam equivocum
univocatur sub hoc communi *'equivocum"' et quotlibet
aliis communibus, et multa talia univocantur sub se alia,
ut patet tam de figuris quam de rebus communibus.
Transcendens autem, quod est equivocum equivocans,
est omnia illa, et sic commune equivocum est omne
equivocum, quod univocatur sub illo, et equivocatur
sub se alia. Ymo, si quidlibet significat quidlibet, tunc
quidlibet est univocum univocans, et equivocum equi-
vocans, et per consequens tam univocum, quam equi-
vocum. Patet ergo, quod oportet limitare, in quo res
univocantur vel equivocantur, quando loquimur de illis,
ut substancia et quantitates sunt univoce universalia,
sed equivoce encia. Homo et urina univoce quanta, sed
equivoce sana, et sic de aliis.

Tercio notandum, quod tres sunt gradus equivocacio-

20

t2
'J'

30

35

nis et univocacionis, et per consequens equivocum et 4o

univocum contingit in codem analogo suis gradibus

16. Cod.: l9poles. 24. Cod.: ecia vm e'uoca? δὲ haec ultima vox
correcta in equivocum.

“σι

IO

'2Y

20

3o

35

CAP. II. DE ENTE PREDICAMENTAT.I.

convenire. Quoddam enim est equivocum sine analoga
conveniencia equivocatorum in illo equivoco, ut casu-
aliter vocatur | unus homo propria nominacione Felix,
et alius, quia beatus, dicitur felix; nec est aliqua ana-
logia vel commune proprie intencionis conveniens illis,
secundum quod uterque dicitur felix, et taliter sepe
contingit in nominibus propriis.

Notandum tamen, quod multa putantur casualiter
nominata, ubi tamen est quedam conveniencia inter rem
nominatam aut eius proprietatem ac ipsum nomen, ut
nomina requirencia apposicionem nisus ad sui prolacio-
nem vel difficultatem dissonam imponuntur ad significan-
dum res vigorosas vel rudes, ut umum, vibrare, labrum,
rus etc. Alia autem nomina, imposita ad significandum
res contrarie disposicionis, sunt levis prolacionis, ut an-
gwilla, labium, lana, mel etc. Infantes, inhibentes nervos
molles flexibiles sonant ] pro r; et sic credo, quod
numquam fuit nomen primitivum ex mere indifferentia
vel casu impositum; sed sicut confricacio barbe, elevacio
straminis et ceterl actus vocati casuales fiunt ex quo-
dam intento confuso fantasie, sic omnis imposicio
nominis fit ex predeterminatione racionis vel influencia
celi limitantis, Celum enim variat lingwas non solum
in diversis climatibus, sed in eodem climate infra 3o

3leucas, et differencius secundum . latitudinem climatis,

que plus respicit variacionem caumatis et frigoris, quan-
tum ad celum attinet, quam secundum longitudinem
climatis, propter minorem difformitatem celestis in-
fluencie secundum latitudinem mundi, quam secundum
longitudinem. Contingit autem eidem rei secundum
diversas proprietates diversa nomina imponi, ut lapis
secundum racionem, qua ledit pedem active, nomina-
tur vigorosius, ut masculus, et petra sub racione, qua
passive est pede trita, nominatur leviter, ut femella, et
tales sunt raciones — si quis cognosceret — in om-
nibus nominibus primitivis; ista tamen non sunt tra-

"henda in consequenciam, nec disputanda per locum a

simili, sicut nec alie ordinaciones hominum vel nature.
Nichil tamen est ordinatum, quin, si quis posset per-

1. Cod.: ín fbanass 9'cia. 2, 3. casualiter] cod.: calr' — causaliter.

Hi. Cod.: 9ppm, 9 lJinea obducta in a correctum. 25. Cod.: drnci9;
cod.: latitudine. 35. Cod.: roin actie qm. 33. vigorosius] cod.: leviter;
34. leviter] cod.: vigorosius. "bor

2

gl

Discussion on
onomatopcea.

18

Such
equivocation is
only apparent;

real
contradiction
must be in the
thing as well

as the name.

JOHANNIS WICLIF CAP. II.

fecte perspicere pulcritudinem universitatis, que consistit
in quadam armonica discrepancia, pateret sibi neces-
sarium esse, ut taliter ordinetur, et iste daret causam
diversitatis in argumentis factis per locum a simili;
sed quia non est viatorum, distincte cognoscere talem
ordinem, ideo damus ex ignorancia causas remotas, in
talibus aliqua coniectantes, et plura ignorantes; ut generi
vel linee generacionis propter unitatem personarum,
varietatem et pluralitatem est nomen monosillabum im-
positum, in quo sunt sex littere varie conglobate, sci-
licet ,stirps", et ita, ut credo, est quodlibet nomen,
pure anglicum primitivum .monosillabum; ex tali con-
sideracione prenosticat Abbas Joachim multiplices even-
tus in mundo futuros, ut patet in tractatu suo de
Speciebus Scripturarum.

Redeundo ergo dicitur, quod talis equivocacio, sicut
caret unitate rei extra communis, cum sit principaliter
in signis, sic caret unitate conceptus realis adequate
communis ceteris equivocatis, et per consequens in tali-
bus proposicionibus equivocis non est contradiccio, etsi
signa videantur opposita. Contradiccio enim non. est
nominis tantum, sed rei et nominis; patet ex hoc, quod
signa non contradicunt propter se vel suas signancias,
sed propter contradiccionis signancias. Oportet ergo ad
contradiccionem signorum, quod sensus contradicant.

In. secundo gradu equivocatorum sunt analoga, sive
secundum esse, sive secundum operacionem vel aliam
proprietatem accidentalem, ut ens contingit analoyce
substancie et accidenti, cum substancia sit per se ens;
et accidens est ens, quia substancie formaliter inheret,
et talis analogia est inter Deum et quodcumque causatum,
inter ydeam et ydeatum, et breviter inter quodcumque
ens intelligibile et actuale causatum extra Deum est

18. sic] cod.: sicut. 22. Cod.: nois tm.

16. Joachimus abbas Floriensis, circa annum 1130 matus
scripta. sua, ex quibus ,Concordia veteris et novi testamenti",
,Vaticinia, de summis Romanis Pontificibus", ,Commentarius in
Apocalypsim", , Psalterium decem chordarum" principem obtinent
locum, sentenciis mysticis atque mirabilia portenta praesagien-
tibus implevit; hunc potissimum monachum a Wiclifio nominari
vel ideo memoratu dignum est, cum Joachimum papae aucto-
ritati sua. doctrina admodum detraxisse notum sit. Cf. Engel-
hardt, ,,Der Abt Joachim und das ewige Evangelium" in
»Kirchengeschichtliche Abhandlungen", p. 3; Baumgarten-Crusius,
Lehrbuch der christlichen Dogmengeschichte, I 505.

σι

o

--

12
σι

3

CAP. II. DE ENTE PREDICAMENTAT.I.

talis analogia secundum operacionem proporcionalem:
dicitur canis equivoce de stella mordente in effectu, de
animali latrali morsivo, et pisce marino morsivo. Nec
quelibet substancia taliter morsiva dicitur canis, nec
sunt ibi morsus proprie univoci. Et conformiter dicitur
cultellus acutus, quia bene scissurus quo ad tactum;
sapor, odor, sonus, sensus et eorum subiecta dicuntur
acuta, quia sunt proporcionaliter activa; ut homo dicitur
acutus corporaliter, si est penetrativus cunei cedendo,

10 et intellectualiter acutus, si est penetrativus veritatum

occultarum, raciones earum subtiliter decidendo, et sic

F.1904est in quotlibet aliis exemplis, | ubi non dubium con-

τὸ

[5]

[S1]

οι

üngit intelligere sub uno conceptu prime intencionis
omnia talia simul, et contingit limitare conceptum prime
intencionis ad unum signatorum preter intelleccionem
reliqui; et tunc non est contradiccio, etsi voces viden-
tur pretendere repugnanciam, ut contingit contracte
intelligere ens, ut dicit actualem existenciam, et sic
concedere omne ens existere; et contingit alias amplius
intelligere ens, ut nec contrahitur ad prius tempore nec
ad esse existere, et sic concedere, quod aliquod ens
non existit; et in talibus equivocacionibus laborant tam
antiqui, quam moderni, ut antiqui concesserunt homi-
nem esse eternum in sua ydea, in intellectu divino, in
sua causa vel in potencia, sicut eternaliter Deus in-
telligit, wlt et ordinat hominem. Illud patet de Platone,
de beato Johanne, de apostolo, de Augustino et aliis
sanctis multis ipsos sequentibus. Aristoteles tamen non
diceret tale secundum esse intelligibile esse hominem,
sed intelleccionem Dei et vitam primam, ut patet 7?
Metaphisice, contra ydeas Platonis arguendo. Nec diceret
omnem creaturam esse vitam primam eo, quod esse

intelligibile cuiuslibet creature est vita prima, nec diceret

totam stirpem esse in membris sui principii propter
equivocacionem intelligendi; et certum est, quod proficit
cognoscere tales equivocaciones pro intellectu autorum
habendo, et inutili decertacione vitanda.

6. Cod.: qe ta ad tactü:

48. Cf. Arist. Met. VI (in antiquis edd. VII) 2, 3 (Ed. Par.
11 539). "Ez, παρὰ τὰ αἰσϑητὰ οἱ μὲν οὐκ οἴονται εἶναι οὐθὲν
τοιοῦτον, οἱ δὲ πλείω καὶ μᾶλλον ὄντα ἀΐδια, ὥσπερ Πλάτων τά
τε εἴδη καὶ τὰ μαϑηματικὰ δύο οὐσίας, τρίτην δὲ τὴν τῶν αἰσϑητῶν
σωμάτων οὐσίαν .... (6) Περὶ δὴ τούτων τί λέγεται καλῶς ἢ
μὴ καλῶς... . σκεπτέον.
.

19

20

Examples of
equivocations
arising from
neglect of the
meaning of
words.

JOHANNIS WICLIF CAD. II.

Frequenter enim discrepant homines in verbis, qui-
bus non subest dispar sentencia, et frequenter idem
autor vel philosophus una vice restringit, et alia vice
ampliat analogum, sine reali contradiccione, et ita con-
tingit equivocare in modo concipiendi equivocum primo
modo dictum, ut unus intelligit istam: ,,Omnis canis
currit" sub istis conceptibus; ,,o0mne corpus, cul im-
ponitur talis terminus ,,canis" ad significandum, currit",
et sibi repugnant ista: ,,0mnis canis currit", et ,,411-
quis canis non currit"; et homines, habentes in anima
simul intenciones rerum et intenciones suorum nomi-
num, sunt valde proni ad sic componendum. Alii autem
intelligunt solum primis intencionibus, quod omnis stella
taliter accidentata currit, vel omnis bestia latralis currit,
vel tercio modo. Et sic convenit proporcionari talia,
que non contradicunt, et convenit taliter intelligere talia,
quod sit vera contradiccio.

Et proporcionaliter dicendum est de distribucione, de
sillogisacione et aliis proprietatibus logicis in talibus
equivocis. Nam intelligendo solum per intenciones rerum,
falsum esset, quod uterque istorum est Johannes, nec
pocius sequitur: Si iste est Johannes, et iste est Johannes,
quod uterque est Johannes, quam sequitur: $i iste est
hoc, quod uterque istorum est hoc, quod non est unus
conceptus singularis vel communis dicere extra pure,
per quam conciperet quilibet homo, ut Johannes. Con-
tingit tamen intelligere res extra simul intencionibus
specierum et nominum, quod talia signa essent vera,
ut sic: uterque istorum est homo, cui competit talis

nominacio, et ita contingit duos equivocare, unum con-

cedendo, quod plures sunt Johannes, id est homines sic
nominati, et tamen non sunt multi Johannes, id est,
non sunt multi homines, qui sunt, et ita concedunt
solute laborando in equivocis, quando queritur, quare
homo est Petrus vel Johannes. Nam unus absolute con-
cipiens datum hominem solum sub racione individuacio-
nis per nomen proprium, concederet, quod omne, quod
est causa individuacionis sue, est Johannes, et econtra.
Alius autem plus concordanter ad grammaticam in-
telligeret cum intencione vocis propriam appellacionem,
et sic diceret, quod ideo est Johannes, quia est hoc sic

9 aS , B .
32. Cod.: mt zx multis. 39, 40. Cod.: adg*^ dicet intelligeret.

"ten

A
οι

20

22

O2
σι

40

[91

IO

t2

. 194^

[S1]

CAP. II. DE ENTE PREDICAMENTALI. 21

nominatum. Nec sequitur ex isto, quod posset esse Petrus
asinus etc., quia tunc posset esse alia res sic vocata.
Sed relinquendo istas contenciones pueris, et faciendo
finem de sentencia signorum, satis est dicere, quod signa
sunt equivoca secundum tres gradus, et alia signa sunt
univoca correspondenter ad univocacionem in rebus
extra; et aliqua sunt multiplicata vel synonima, que
sub disparibus vocum formis eadam significant, ut ensis
et gladius. Sed forte, si quis sciret raciones imposicionis
nominum, nulla talia essent pure synonima, ut lapis et
petra non sunt omnino synonima, sic nec nomen dif-
finicionis et nomen diffiniti; generaliter autem omnes
forme accidentales sunt denominativa et actualiter de-
nominant, ut concretive inexistunt. Unde omnia nomina
connotancia subiectum et sibi accidentaliter inexistens
vocantur denominativa, ut quantum, quale, magister,
artifex, dominus, et similia connotancia accidens in
aliquo. In tercio gradu sunt omnia genera, ut innuit
Aristoteles | 7? Phisicorum 319, ubi dicit genus esse
tacenter equivocum, et ponit triplices gradus equivo-
corum secundum sentenciam hic positam.
Est autem triplex racio, quare genera dicuntur equi- Three ways in
] . . 5 : . which genera
voca. Prima, quia habent diversas raciones in suis sub- are equivocak:
ordinatis speciebus. Secunda est, quia significant species L According to

: - : αὐλῆς Ξ their different
disparium perfeccionum essencialium eciam secundum relations to the

ὁ T D ONES species
speciem. Et tercia, quia est quedam analogia inter genus contained in
et suam speciem, cum species presupponit suum genus, Une.

II. Because they

sicut accidens presupponit suum subiectum, et quelibet include species
Ae : which differ as
creatura Deum. Ideo dicit Philosophus, quod propter (o their

-- o
ἘΞ TESI E IES i obliqi
9. Cod.: ipo? honn nom. 18. Cod.: aliquo, aliquo ab altera manu.

10. Cf. Arist. Nat. Ausc. VII 4, DI (Ed. Paris. II 340, 17).
Καὶ σημαίνει, ὃ λόγος οὗτος, ὅτι τὸ γένος οὐχ ἕν τι, ἀλλὰ παρὰ
τοῦτο λανϑάνει πολλά, εἰσί τε τῶν ὁμωνυμιῶν αἱ μὲν πολὺ
ἀπέχουσαι, αἱ δὲ ἔχουσαί τινα ὁμοιότητα, αἱ δ᾽ ἐγγὺς ἢ γένει ἢ
ἀναλογίᾳ, διὸ οὗ δοκοῦσιν ὁμονυμίαι εἶναι, οὖσαι. Cf. editionem
Venetam Physicorum VII summae quartae sectiones 30—31,
vol. 111, p. 151. 209. Cf. Arist. Nat. Ausc. VII 4, 0 (Ed.
Par. II 389, 44 ss): Ἔτι δεκτικὸν οὐ τὸ τυχόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἕν
ἑνὸς τὸ πρῶτον. AA ἄρα οὐ μόνον δεῖ τὰ συμβλητὰ μὴ ὁμώ-
vvuo εἶναι ἀλλὰ καὶ "μὴ ἔχειν διαφοράν, μήτε ὃ μήτ᾽ ἐν ᾧ;
λέγω δὲ οἷον χρῶμα ἔχει διαφοράν ἢ] διαίρεσιν. Τοιγαροῦν οὐ
συμβλητὸν χατὰ τοῦτο, οἷον πότερον κεχρωμάτισται, μᾶλλον, μὴ
κατά τι χρῶμα, ἀλλ᾽ ἡ χρῶμα, ἀλλὰ κατὰ τὸ λευχόν — et ex
Gommeptatoris verbis haec (Ed. Veneta Phys. VII summae quarta

22

appropriate
erfections.

IIl. Because of

a certain
analogy
between gcnus
and species.

JOHANNIS WICLIF CAP. II.

diversitatem in genere non sufficit unitas generis ad hoc
quod aliqua comparentur in illo, ut nichil est magis
album quam reliquum est nigrum, eo, quod commune,
in quo primo conveniunt, est genus coloris, et multo
magis passiones, privativa, et potencia non sunt sic
comparabiles ad invicem, ut nichil est magis magnum,
quam reliquum est parvum, et sic de similibus, quamvis
unum se habeat analoyce in suo genere, sicut reliquum in
suo genere; quamvis enim eadem sit racio animalis gene-
ralis in homine et in asino, tamen alia est racio animalis
specialis in homine, et alia racio animalis specialis in
asino. Et utraque istarum racionum est causa, licet non
proxima, quare animal dicitur de homine et asino. Nam
quia homo est animal racionale, ideo est animal; sed
primo, quia substancia animata sensibilis, ideo est animal.
Animal ergo secundum diversas raciones convenit suis
speciebus, et sic non pure univoce, ut species specialissima.

Secunda causa sic intelligitur: quodlibet genus habens
proprias differencias habet unam positivam superemi-
nentem, et aliam defectivam sibi oppositam, et ditferencia
positiva constituit speciem perfectissimam, que mensurat
alias species in perfeccione, secundum quod plus elon-
gantur vel appropinquant illi speciei in perfeccione; ut
racionale est substancialis qualitas, constituens cum
genere speciem bominis, et ut alia species animalis plus
similatur speciei hominis, est perfeccior, et, ut plus
elongatur, est imperfeccior. Et sic est de speciebus
quorumcumque aliorum generum. Non enim est possi-
bile, quod alique due species sint omnino paris per-
feccionis essencialiter, quia pereunte gradu et ordine
periret constitucio generis, quod oporteret fundari in
ordine suarum parcium subiectivarum, sicut oportet
continuum fundari in ordine parcium quantitativarum.
Ex quo patet, quod genus quadam prioritate nature

9, 10. generalis in — racionalis ab altera mamu im margine codicis
Ze
suppletum. | 25. Cod.: "plus "alis silat?.

sect 29)... et hoc intendebat, cum dixit verbi gratia quoniam
in colore etc., id est, quoniam color non coniungitur cum colore
secundum quod est color tantum, quoniam color dividitur per
differentias attributas colori divisivas; et istae differentiae sunt
diversae secundum formas et subiectum; nisi comparatio cadat
inter illa duo in eadem specie coloris, quoniam in istis potest
esse comparatio et coniunctio, verbi gratia in duobus albis quon-
iam, possibile est dicere alterum esse albius reliquo, aut similiter,

[Ὁ]
«.σ'

30

CAP. II. DE ENTE PREDICAMENTALI.

participatur sue speciei in perfecciori, ut natura hominis
secundum Philosophum secundo Phisicorum 24? est
finis omnium aliarum specierum animalium, mensurans
illas, tamquam media ordinata ad finem. Ideo philo-
5sophicum est ponere, quod, cum homo sortitus fuerit
suam perfeccionem ultimatam, quod tunc cessabit omnes
species racionabilium, et salvabitur totum genus animalis
perfeccius in homine, quam existentibus multis speciebus.
Unde, sicut non perficit regnum, quod sint naves eius
10aut cetera instrumenta, nisi de quanto necessaria sunt
homini navigacio, equitacio et similia, sic non perficitur
mundus per hoc, quod sunt bestie, nisi de quanto sunt
necessarie homini ad esum, excercicium vel doctrinam,
et ita senciendum est de generibus accidencium quorum-
15 cumque, ut motus celi est perfectissimus motus simplex;
ideo cessante illo cessabunt alii simplices, et manebit
eternaliter motus perfectissimus, quo spiritus quiete fertur
in Deum.
Tercia causa sic ostenditur. Genus generativum prius
20 naturaliter inest generi medio, quam speciei specialissime,
igitur illud genus intermedium prius naturaliter est genus
generativum, quam species specialissima est genus gene-
rativum, et per consequens genus generativum secundum
quandam analogiam dicitur de illis, quia prius de genere
25jntermedio, et mediante illo de specie supposita, ut
in exemplo, prius naturaliter est substancia incorporea
substancia, quam est homo vel aliqua alia species sub-
stancia, quod patet sic: prius naturaliter est substancia
incorporea, quam est homo, et quam primo naturaliter
30 est substancia incorporea, tam primo naturaliter est ipsa
substancia, ergo prius naturaliter est substancia incor-

1 Cod.: speciei in perfecciori ultra hoc quod participatur sue speciei.
11-13. navigacio, equitacio — necessaria homini ab altera manu in mar-

gine cod. suppletum. 20. Cod.: i'€ fioi gui.

2. Aristot. Nat. Ausc. II 2, 6 (Ea. Par. II 268, 31): "Ene
δὲ ποιοῦσιν αἱ τέχναι τὴν ὕλην, αἱ μὲν ἁπλῶς, αἱ δὲ εὐρεγόν,
καὶ χρώμεϑα ὡς ἡμῶν ἕνεκα πάντων ὑπαρχόντων
(ἐσμὲν γάρ πως χαὶ ἡμεῖς τέλος" διχῶς γὰρ τὸ οὗ ἕνεκα" εἴρηται
δὲ ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας) δύο δὴ αἱ ἄρχουσαι τῆς ὕλης, quae
verba Averroes hunc in modum commentatur summae secundae
cap. III (sectione 24). Et intendebat, quod finis dicitur duobus
modis, aut sicut dicimus, quod forma est finis materiae, et
illud, ad quod pervenit res, est finis rei: et secundum hoc dici-
-mus, quod homo est finis rerum creatarum propter ipsum.
10. Gen. 1, 2.

JOHANNIS WICLIF CAP. Il

porea substancia, quam homo est substancia. Et idem
est argumentum de quolibet genere generalissimo respectu
sui generis et speciei supposite. Et patet triplex racio
analogie generis. Quodsi obicitur, cuiuslibet speciei
individuum esse reliquo perfeccius, concluditur conclusio, 5
cum impossibile sit individua contineri sub specie, nisi
constituant quendam ordinem constituendi perfeccionem
speciei, ut generaliter totum est perfeccius sua parte.
Verumtamen iste perfecciones in hoc differunt a per-
feccione essenciali specifica, quod quacumque perfeccione 10
eiusdem speciel signata perfecciones finite quo ad nos
eiusdem speciei vel equivalerent vel excederent speciem | F. 195
datam; in perfeccionibus autem diversarum specierum
nulle nobis finite equivalerent vel excederent perfeccionem
speciei superioris, et specialiter in genere substancie, 15
ubi sunt species et differencie perfecte, ut quotlibet
elementa non valerent unum mixtum, et quotlibet plante
non valerent unum animal, sicut et quotlibet bestie non
valerent unum hominem, et sic de ceteris; sed secus
est de igne et ceteris omogeniis quibuscumque. 20

14. cederet post ex ab allera manu in margine codicis suppletum.

IO

CAPUT TERTIUM.

Consequenter restat videre, que analogia regulariter
impedit racionem generis loyci, et que non. Constat
namque ex predictis, quod esse generativum est ana-
logum, et constabit, quod nec ens in sua maxima com-
munitate, nec accidens est genus logicum, cuius potissima
causa est analogia. Ideo distingwendo genus ambiguum,
de quo Lincolniensis primo posteriorum capitulo 59, a
genere loyco, cuius generativum est quodlibet predica-
mentum, ut dictum est superius in universali sermone
de genere, videndum est, quomodo stabilietur genus
loycum.

Quod autem analogia non impedit, probatur primo ex
hoc, quod omne generativum prius naturaliter inest
communior sibi pro priori et natura priori, quam natura
posteriori, quia non posset inesse speciel, nisi mediante
suo genere, ut patet ex predictis; aliter enim eque
immediate foret species specialissima genus generativum,
sicut aliquod genus intermedium, quod est contra racio-
nem immediacionis esse. Ideo supponendo illud ex
dictis, et capiendo secundum modernos theologos, quod
Deus posset producere totum genus substancie corporee
sine substancia incorporea, quamvis forte hoc sit im-
possibile, adhuc patens est ponentibus mixtum non posse
esse sine elementis componentibus, quod genus corporum
simplicium sit prius naturaliter genere corporum mix-

. Cf. Commentaria Roberti Lincolniensis in libros Post.
Arist. 5 (Ed. Ven. f. 5): Si vero subiectum conclusionis sit
repertum actualiter in his, in quibus possibile est per naturam
suam universaliter, aut ipsum est universale univocum penitus,
aut ipsum est universale ambiguum dictum, scilicet de
suis inferioribus secundum modos diversos, ut puta
secundum prius et posterius vel secundum fortius et debilius;
si itaque ipsum sit universale ambiguum, ipsum est innominabile
nomine uno univoce.

Genus as a
logical
conception; the
relations of the
general to the
particular.

Proot; this is
shown in
I. the whole
range of
generation
(omne
generativum);

26

II. in figures;

III. in qualities ;

JOHANNIS WICLIF CAP. HI.

torum, et tam necessario causans Ipsum, sicut substancia
causat accidens. Ergo talis analogia non tollit racionem
generis loyci, et evidencior est predicacio de corpore
inanimato presupposito ad corpus animatum, et de
corpore sensibili presupposito ad corpus intellectivum,
et ita de aliis gradibus naturalibus generis ad speciem
et speciei ad speciem specialissimam.

Item de numeris videtur, quod prius naturaliter sit
quantitas discreta, quam continua, et cum ille sunt
differencie ex equo dividentes genus quantitatis, sicut
faciunt omnes proxime differencie suum genus, videtur,
quod non repugnat per se esse in eodem genere cum
hoc, quod unum per se causa alterius prius participet
eodem genere, Antecedens patet ex hoc, quod non
potest esse substancia continua, ut purum corpus, nisi
esset quantitas discreta. Sed econtra quantitas discreta
posset fundari in substanciis, in divisionibus, sive punc-
talibus ut ..... sive multiplicati, ut angulus, cum
hoc, quod non esset quantitas continua; quia, si non
est natura corporea, tunc non est quantitas continua,
et Istam conclusionem diffuse declarat Boecius in
principio Arismetice sue, ostendens, quod arismetica
racione numeri, qui est subiectum arismetice, est prior,
ut iure, quam aliqua alia scientia doctrinalis; nec hoc
vertitur in dampnum loquendo de numeris, qui sunt res
racionis, ut numerus ydearum vel aliarum veritatum
eternarum, sed et loquendo de numeris, quibus substancie
constituunt formaliter multitudinem existentem. Videtur
eciam patere.

Item de qualitatibus est conformis racio; nam que-:

libet qualitas superaddita, cum resultat ex prima, pre-
supponit primam tamquam suum principlum, sicut

7. specialissimam addidi. 15. Cod.: pu córq verba suspecta.
18. post ut Zn cod. lacuna decem fere litterarum.

22. Cf. Boetius de Arithmetica I 1 (Migne Cursus Patrol.
vol. LXIII 1082 A): Quae igitur ex his (scil. disciplinis) prima
discenda est, nisi ea, quae principium matrisque quodammodo
ad ceteras obtinet portionem? Haec autem est arithmetica.
Haec enim cunctis prior est, non modo quod hanc ille
huius mundanae molis conditor Deus primam suae habuit
raciocinationis exemplar, et ad hanc cuncta constituit, quae-
cumque fabricatur racione, per numeros assignati ordinis in-
venere concordiam; sed hoc quoque prior arithmetica vocatur,
quod quaecunque natura priora sunt, his sublatis simul poste-
riora tolluntur. — Inde Wiclifii verba: aut iure,

T

E

20

'22

Oo

ει

οι

[S1]

IO

Ε΄ το.

20

t3
(OQ!

[9
p^
-

23
σι

jq

-

CAP. III. DE ENTE PREDICAMENTALI.

accidens presupponit suum subiectum; ergo talis ana-
logia non excludit racionem generis loyci, cum taliter
analoga sunt in eodem genere. Et si fingatur Deum de
potencia absoluta posse signare qualitates secundas sine
primis, eo, quod ideo ingrediuntur earum composicionem:
adhuc stat racio de numeris, figuris, de proporcionibus
et quotlibet similibus. Deus enim de potencia sua ab-
soluta non potest signare quaternarium, nisi presupponit
duos binarios alterius speciel, et sic generaliter species
numeri minoris est prius natura, quam species numeri
maioris, et conformiter triangulus est prima figura, quam
oportet cadere in composicione quadrati, si est, et qua-
dratum in forma pentagonl, et sic in infinitum, non
autem econtra, specialiter secundum ponentes composi-
cionem continui ex non quantis; secundum illos enim
stat triangulum esse sine | quadrato et quadratum sine
pentagono, et sic de ceteris.

Et de quotlibet proporcionibus est par racio, quia
proporcio equabilitatis est prima omnium, a qua omnis
inequalitas procedit, et minor proporcio presupponitur
ad maiorem, sicut minor substancia ad maiorem, et
nedum hoc, sed relacio unius generis intermedii pre-
supponit relacionem alterius generis intermedii, ut omnis
relacio fundata in qualitate presupponit relacionem
fundatam in quantitate, cum tales relaciones presupponant
sua fundamenta, et quantitas sit prius qualitate.

Propter talia videtur michi, quod sufficit ad racionem
generis logici, quod sit natura positiva multis speciebus
communicata sine participacione sue essencie secundum
magis et minus, et illam ultimam differenciam intellexi
superius per ,univoce communicari". Quamvis autem
in qualibet supradictarum racionum includitur altissima
difficultas, tamen sufficit hic declarare univocacionem
sufficientem et requisitam pro genere, sicut eciam omnes
substancie conveniunt in hoc, quod nullum illorum est
reliquo magis suum genus, quam quodlibet eiusdem
generis, quia nulla essencia vel natura suscipit ad
istum sensum magis aut minus. Sed sicut Deus est magis
ens, quam substancia, sic substancia est magis ens, quam
accidens, et unum tale reliquo magis accidens; non sic
autem de supremo genere loyco. Patet illud sic: eo

16. sine addidi. 20. Cod.: proporcio bis. 3o. Cod.; intellexi priq
superius. 34. eciam| cod.- enim. bcd

IV. in
proportions.

Genus logically
considered is a
positive idea
in which many
species share,
but there is no
more or less in
the
participation.

'Three
difficulties as
to the limitation
concerning
more and less.

I. If a substance
admits of more
or less, this is
not with regard
to its essence
but to an
accident.

IL. Quality may
be more or less
manifest, but
in its essence
it remains the
same.

II. -Ens' may
used for genus
or for its
species.

JOHANNIS WICLIF CAP. III.

ipso, quod aliquod est genus alteri, est ipsum sibi sub-
stanciale vel essenciale, et nullum. tale potest participari
secundum magis et minus; ergo nullum tale genus potest
secundum racionum sue essencie participari suis per se
inferioribus secundum magis et minus; patet ex racione
generis.

Sed contra istud tripliciter. Primo sic. Aliqua sub-
stancia est reliqua magis substancia, ut patet de sub-
stancia prima, ut in Predicamentis, capitulo de substancia.
Ergo stat genus loycum communicari secundum magis
et minus. Item qualitas, relacio, accio, passio secundum
autores suscipiunt magis et minus; ergo stat cum racione
generis logici, quod suscipiat magis et minus. Item
precipue tante est quecumque substancia ens, quante
est substancia; sed aliqua substancia est reliqua magis
ens, ergo aliqua substancia est reliqua magis substancia.

Ad primum dicitur, quod substancia, sicut et quodlibet
aliud genus, habet preter racionem sibi essencialem,
passionem vel proprietatem sibi accidentalem, et se-
cundum illam potest suscipere magis aut minus; non
autem secundum essencialem racionem, ut racio posterior
substancia et quasi passio sibi inseparabiliter acciden-
taliter est per se subici accidentali absoluto, ut patet
post, et secundum hoc sicut secundum subieccionem
predicacionis est prima substancia maxime substancia,
ut dicit Philosophus, id est magis substat accidenti vel
predicacioni.

Et per hoc patet ad secundum. Nam qualitas quo ad
intenslonem et remissionem, que est elus passio, suscipit
magis et minus, cum una sit magis longa vel lata; sed
nullum istorum generum suscipit quo ad racionem eius
essencialem magis aut minus.

Ad tercium dicitur, quod iste terminus ,,ens" potest
supponere simpliciter pro genere vel eius specie, et sic
est proposicio vera. Si autem analoyce supponat, tunc
false implicatur equalitas inter racionem generis et
racionem transcendentis, que non potest esse, cum non
potest esse equalitas vel propria comparacio inter unam

38. Cod.-: compacio.

8. Cf. Aristot. Cat. III 7 (Ed. Par. I 23, 34 ss.). Ἔτι αἱ
πρῶται, οὐσίαι, διὰ τὸ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ὑποκεῖσϑαι, καὶ πάντα
τὰ ἄλλα κατὰ τούτων κατηγορεῖσθαι, ἢ ἐν αὐταῖς εἶναι, διὰ
τοῦτο μάλιστα οὐσίαι λέγονται" 26. Arist. Cat. ΠῚ 7. (ἡ
notam praecedentem.

QI

3o

122

OQ

CAP. III. DE ENTE PREDICAMENTAL.I. 29

speciem et aliam eiusdem generis. Et ex isto patet, quod There can be
: o . - no compari

non sequitur: Substancia incorporea est prius natura DRepeRT
substancia, quam homo est substancia, ergo substancia MEME

incorporea est magis substancia, quam homo est sub- comparacio)

2 Pro . - V between one

5stancia. Prioritatem enim nature, sicut et essencialis species and

maioritas perfeccionis dicit maioritatem entitatis sic, quod Another uud
proporcionaliter ut aliquid est reliquo perfeccius est therefore none
- . . etween
ipsum magis ens, ita, quod summe ens est Deus, et corporal

gradatim alia, ut sunt ipso plus aut minus participancia *ubstance (man)

o EN T 3 ; and incorporal

io — Deus enim, ut copiosius vel minus copiose communicat substance(God).
bonitatem suam creaturis, quibus illabitur, facit eas pro-
porcionabiliter magis et minus entes. l[pse enim est

metrum aliis, ut sint, et ut tante sint.

Videtur tamen quoddam loycis calumpniabile, quod Doubt; whether

2 D Sa ] ied fecti a thing is more

15res, ut sunt Deo propriores in essenciali perfeccione, a being (magis

sunt magis entes, et, ut sunt distanciores, sunt minus £9) the nearer

: E ὃ : itis in essential
entes. Nam quelibet creatura creatur infinitum distare perfection to
a Deo quo ad perfeccionem essencialem, cum Deus sit S98;
qualibet creatura infinitum perfeccior; tante enim Deus

20distat a qualibet creatura in perfeccione essenciali,
quante distaret, si infinitum magna latitudo perfeccionis

F. 196 essencialiter esset intercise T | creatura, sed tunc infinitum
distaretcg'ereobmodo»sutedicit Aueustinuss . . Ὁ. νον ον

Nec proxima res Deo distaret ab eo in perfeccione
25essenciali, sed eadem res numero posset nunc plus et
nunc minus distare a Deo per creacionem aut an-
nichilacionem, et per idem nunc posset esse maior
proporcio perfeccionis Dei ad perfeccionem creature,

et nunc minor, sicut de proporcione distancie situalis.

Led B .
14. Cod.: q'da'an quibusdam? 22. locus corruptus ; fortasse inter se
et creaturam Jegendum. 23. post. Augustinus Zz cod. lacuna sex fere
litterarum.

Neither being

nor accident 1n

CAPUT QUARTUM.

Ex istis facile est videre, quod nec ens, nec accidens

its widest sense in sua maxima communitate sit genus loycum, quamvis

is a genus
logically.

Being is not a

enus:

I. Because it
does not
express a
quiddity.

II. Any genus
must be
differentiated ;

utrumque illorum sit genus ambiguum.

De ente ponuntur communiter triplices raciones.

Prima ad hoc, quod sit genus loycum, oporteret
quod diceret quiditatem sui subiecti; sed non sic facit
ens in sua maxima communitate respectu alicuius, ideo
nulli est, ut sic, genus loycum; maior patet ex de-
scripcione generis, quam ponit Porphirius capitulo 29
et Aristoteles Topicorum; et concordantur omnes philo-
sophi, quod genus predicatur in quid; aliter enim non
esset pars quiditativa sue speciei; et minor patet ex eo,
quod de nullo scitur per hoc, quod est ens, nisi questio
»,sS1 est" de eodem, et cum illa distingwitur generaliter
a questione ,quid est" de omni habente quiditatem sui
subiecti, quia tunc per hoc, quod est ens, innotesceret
quid aliud esset, ab alio diffiniendo, quod est impossibile,
cum omne singulare convenit in esse cum quolibet.

Secunda racio sumitur ex eadem radice. Nam omne
genus natum est habere duas differencias sue divisionis
et speciei constitutivas, sed sic non potest ens habere

9. Cod.: porg. 15. Cod.: deod'. 21. Cod.: sui.

Cf. Porphyrii Phoenicei Introduct., cap. 2 (Im editione
Aristotelis Veneta, 1552, p. 1' et 2): Tripliciter igitur cum genus
dicatur, de tertio apud philosophos sermo est: quod etiam de-
scribentes assignaverunt, genus esse dicentes, quod de pluribus
et differentibus specie in eo, quod quid est praedicatur, ut
animal..... Quare de pluribus praedicari dividit genus ab iis,
quae de uno solum eorum, quae sunt individua, praedicantur.
Hoc vero, de differentibus specie, separat ab iis, quae sicut
species praedicantur, vel sicut propria. In eo autem, guod
quid est, praedicari dividit a differentiis et communiter
accidentibus . . . et Aristot. Top. I4 (3), 6 (Ed. Par. 1 175, 8 sq. )
I'évog δ᾽ ἐστὶ τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν
τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον.

IO

-
"2t

20

CAP. IV. DE ENTE PREDICAMEN'TALI.

in sua maxima communitate; ergo non potest esse
genus logicum. Maior patet ex hoc, quod nullum genus
potest principlare species differentes, nisi formaliter per
differencias, et certum est, quod si deficiant differencie
5 complete divisive, tunc foret una pars subiectiva generis,
que non esset species, ut si esset animal, quod non
esset racionale vel irracionale, tunc oporteret ponere
speciem animalis, quod non communicaret cum racionali
vel irracionali; et cum illa species plus convenit cum
i0 una illarum specierum, quam cum altera, relinquitur,
quod alia sit differencia communis date speciei et alteri,
licet differenter, sicut a nobis plurimum ignote. Et
minor racionis patet sic: Omnis differencia generis dicit
aliquid extra racionem eiusdem generis, et implicat
13ipsum habere contrarium, a quo differt; sed nichil
potest esse extra racionem entis, sicut nec ens potest
habere contrarium, ergo ens 1n sua maxima communitate
non potest habere differenciam. Nam racionale, etsi
non dicat accidens, dicit tamen formam substancialem,
20que non est per se in genere substancie, et ita gene-
raliter quelibet differencia substancie corporee dicit
partem qualitativam talis substancie, que est extra tale
genus; ymo differencia substancie generalissime dicit
actum et potenciam, que est extra genus substancie, et
25ita est de omni genere accidentis, quod dicit suum
subiectum; sic enim non potest esse de ente, cum a
nullo potest ens simpliciter differre, ergo etc. Non enim
posset ens simpliciter habere nisi non-ens intelligibile,
ergo ens simpliciter a nullo potest differre. Patet hoc
3oex dictis, quod ens est communissimum intelligibile,
sed commune sibi et suo differenti foret communius,
si aliquod poterit esse tale. Ideo patet nullum posse
esse tale.
Ex istis incidentaliter patet, quod nec transcendens,
35 nec Deus potest diffiniri. Patet sic: nichil potest diffiniri,
nisi quod potest habere genus et differenciam; sed
neutrum istorum potest habere genus et differenciam, ergo
neutrum istorum potest diffiniri. Si enim Deus haberet
genus, tunc illud genus esset ipso prius requisitum ad
40suum esse, et si haberet differenciam, tunc non esset
summe.simplex, sed includeret in se possibile et actuale,
ἃ quibus caperentur ille differencie, quod est impossibile.

EN

3, 4. Cod. : ul drais-(s/c). 32. Cod.: pzq' nllm.

31

and the
difference
implies a
contrary in
which it does
not share; but
the CODE of
being is that
which does not
exist.

Hence neither
the
transcendental
nor God can
be defined.

JOHANNIS WICLIF CAP. IIl.

[5]
t2

Et si obicitur, quod Deus differt a creatura, ergo aliqua
differencia differt a creatura, dictum est, quod equivoce
loquuntur philosophi de differencia, scilicet qua effi-
clenter, et qua formaliter unum differt a reliquo.

Difference is of. Differencia, per quam unum differt a reliquo, capit:

Boe triplicem subdivisionem secundum Porphirium: vel quod
sit substancialis qualitas, per quam substancialiter una
species differt a reliqua; et illa est proprie unum quinque
universalium. Vel quod sit passio vel proprietas, in qua
res unius speciei differt de tanto a reliqua. Vel tercio, 1o
quod sit accidens separabile, per quod efficitur non
solum res diversarum specierum, sed res eiusdem speciei
accidentaliter distinguuntur ab invicem; scilicet uno | tali F. τοῦ’
differt aliquid formaliter a reliquo. Ideo omnis differencia
formalis est relacio equiparancie in re, fundata in re 1
differente, cum sit formaliter unum differre a reliquo.
Et talium relacionum alia est realis, quando habet in
subiecto fundatum distinctum; aliqua autem est solum
relacio racionis, quando caret fundamento distincto a
subiecto, et tales sunt quotlibet differencie in Deo, quas 2o
patet non ponere in eo multiplicitatem aut composicionem.
Differencia autem primo modo dicta reducitur ad diffi-
nicionem, quam cum Deus non potest habere, patet,
quod non potest diffiniri. Nec per idem genus generativum
describitur, cum per posteriora, que sunt nobis nociora ; 25
et per idem sequitur, quod nec Deus, nec ens analogum
habet passionem, ut verbum et creativum non sunt
passiones entis et Dei, scilicet ut passiones; et per idem
nichil predicatur essencialiter vel per se de Deo, sed
proporcionalia habet. Tercia racio, quare ens non est 3o
genus, tacta est superius, scilicet, quod ens equivoce
communicatur suis inferioribus secundum magis et minus,
quod alienum est a genere loyco.

ON

10. Cod.: a reliqua.

6. Cf. Porphyrii introduct. Cap. IV (Ed. Aristotelis Veneta I 5):
Differentia vero et communiter et proprie et propriissime dicatur.
Nam communiter quidem differre alterum ab altero dicitur,
quod alteritate differt quocumque modo, vel a se ipso vel ab
alio ... Proprie autem differre alterum ab altero dicitur, quando
inseparabili accidente (Wiclif: passio vel proprietas) alterum ab
altero differt. ... Propriissime autem differre alterum ab altero
dicitur, quando specifica differencia differt.

CAP. IV. DE ENTE PREDICAMENTALI.

CAPITULI QUARTI APPENDIX.

Quod autem ens sit ambiguum, ut dicit Lincoliensis,
et Aristoteles loquitur 7? Phisicorum 319, probatur sic:
ad esse talis generis sufficit quod sit quomodolibet

5univoce communicatum speciebus . ..

1. Verba Quod autem — speciebus aliquot lineis post a
genere loyco scripta sunt, reliqua pagellae parte vacante. In
margine vero leguntur haec ad probatur sic adpicta: Vide de
isto, primo libro ϑ' (id est distinctione), numero distinctionis non
addito. Sed ex toto opusculorum Wiclifii, in hoc codice exhibi-
torum ordine coicere licet, Wiclifium nos relegare ad Tractatum
de Ente in communi, cuius liber primus inde a folio 158 usque
ad 167' legitur. Ex hwus igitur libri cavite quarto afferre
libet haec: Sed quatuor maneries (sic) dicitur genus loycum
vel metaphisicum .... Sed genus loycum subdividitur in tria
membra; quia aliquod est secundum se genus, ut decem Cate-
goriae, ut patet 5* Metaphisice, capitulo 7^. Sunt enim forme
simplices positive per se intente a natura ... Secundo modo
dicitur analoyce partitum per se speciebus esse genus illis, ut
ens secundum Lincoliensem primo Posteriorum capitulo 5? est
genus omnibus categoriis etc. etc. 2. Lincoliensis cf. supra pag. 9
et passim 3. Cf. Aristot. Nat. ausc. VII 4, 11 (Ed. Par. II 340,
17 88.): Καὶ σημαίνει ὃ λόγος οὗτος, ὅτι τὸ γένος οὐχ. ἕν τι ἀλλὰ
παρὰ τοῦτο λανϑάνει πολλά: εἰσί τε τῶν ὁμωνυμιῶν αἱ μὲν
πολὺ ἀπέχουσαι, αἱ δὲ ἔχουσαί τινα ὁμοιότητα, αἱ δ᾽ ἐγγὺς ἢ γένει
7 ἀναλογίᾳ, διὸ οὗ δοχοῦσιν ὁμωνυμίαι ξέναι; οὖσαι. Πότε οὖν
ἕτερον τὸ εἶδος, ἐὰν ταὐτὸ ἐν ἄλλῳ ἢ ἂν ἄλλο ἐν ἄλλῳ; quae
verba Averroes hunc in modum commentatur (Ed. Ven. IV,
fol. 151): aequivocorum autem alia sunt diversa in se, alia sunt
maxime diversa in se; et in istis non latet ex definitionibus, quod
nomen est aequivocum; in aliis vero est quaedam ambiguitas
et latent aliquantulum, sed tamen non sunt propinqua illis; alia
vero sunt valde propinqua, aut in genere, aut in comparatione....
cum ista ambiguitas in diversitate specierum sit propter propin-
quitatem naturarum ipsarum; quando igitur erit species diversa
a specie? Id est, quando igitur erunt duae naturae ambiguae
duae species . . . etqusq.

"23

Formal
meaning of the
concept,
*substance'.
Is there a selt-
existent
substance?

CAPUT QUINTUM.

Habito ex predictis, quod primum omnium decem
generum est substancia, restat videre, que sit eius racio,
secundum quam est formaliter substancia, et videtur,

quod non per se esse, nec per se substare accidentibus ξ

absolutis vel respectivis, nec substare forme substanciali.

Primum non dabitur propter tria: Primum, quia tunc
potissime competeret Deo genus substancie; consequens
impossibile, quia tunc esset divinitas quiditative com-
ponibilis ex genere et differencia ipsa prioribus, et sic
esset posterior in natura suo genere, quod esset causa
finalis univoce participatum a Deo et aliis creaturis.
Consequens impossibile ex declaratis tractatu primo;
et consequencia patet ex hoc, quod Deus maxime est
per se ens.

Secundo videtur, quod nulla creatura sit per se ens,
quia si innitimur veritati sermonis, videtur sequi, si
substancia per se est, ergo ipsa est causa, quare est;
et per consequens est causa sul lpsius; et si excludimus
causam communem ab alio, sic quelibet substancia
habet Deum causam, et omne corpus habet materiam
et formam cum quotlibet partibus quantitativis ipsum
causantibus. Si excludimus parcialem inexistenciam,
solus mundus maximus est substancia, quia omne aliud
substanciale est eius pars, vel saltem solum angeli sunt
substancie. Si excludamus formalem inherenciam, tunc
contingit accidentibus eucaristie, et vacuo infinito ra-
cio substancie, quia illa possunt naturaliter per se
esse, ut creditur.

Tercio videtur, quod veritates eterne sint potissime
substancie, quia illa sunt encia, que non possunt in-
herere formaliter substanciis, ut patet de negacionibus,

9. Cod.: esse. 17. Cod.: virtuti e£ zn margzne veritati.

13. Cf. notam in fine capitis quarti.

F. 19

οι

IO

A
'2*

t2
.ι

30

CAP. V. DE ENTE PREDICAMENTATL.I.

de potenciis, pretericionibus et futuricionibus cum aliis
veritatibus, quas claudit contradiccionem non esse; sed
omnes substancie sunt create, ut hic supponitur, ergo
nulle substancie habent talia accidencia illis formaliter
inexistencia. Et confirmacio istius racionis est, quod
ydee, que sunt raciones exemplares, vocantur substancie
tam aput antiquos quam aput modernos, quia aliter
non essent universalia in genere substancie, nec forme
exemplares creatrices, ut dicit Lincoliensis primo
10 posteriorum 7? et Augustinus conclusione 47, quia in-
dubie ydee non sunt forme accidentales; nec dubium,
quin sunt veritates tales eterne, ut patebit posterius; et
vocantur forme ab Augustino, ubi supra, quia illis
formantur exemplariter res adextra; Deus enim non
potest producere rem adextra, nisi secundum eius pro-
ducibilitatem.

Nec secunda racio valet propter multa. Primo per hoc,
quia per se substare accidentibus absolutis videtur ac-
cidere angelis et aliis multis substanciis, cum stat sine
20 contradiccione spiritum talem esse sine qualitate vel quanti-
tate sibi accidentali et a pari sine accidente respectivo.

Secundo supposito, quod substancia non possit esse
sine tali accidente, adhuc prius naturaliter est. quam
substat tali accidenti, vel quod habet aptitudinem ad
substandum tali accidenti; ergo cum non sit prior sua
racione, patet, quod hec non est racio substancie,
qua est formaliter substancia.

Confirmacio tercio est per hoc, quod nulla passio
posterior subiecto est racio, quia subiectum est illud

Ot

-
“)ι

τὸ
[n

9. Cf. Commentaria Roberti Lincoliensis in libros Posteriorum
Aristotelis cap. 7 (Ed. Ven. f. 7): Cognitiones enim rerum
causandarum, que fuerunt in causa prima, eternaliter sunt
rationes rerum causandarum et cause formales exemplares, et
ipse sunt creatrices, et hec sunt, quas vocavit Plato ydeas et
mundum archetypum, et hec sunt secundum ipsum genera et
species et principia tam essendi quam cognoscendi; quia cum
intellectus purus potest in his defigere intuitum, in istis verissime
et manifestissime cognoscit res creatas, et non solum res creatas,
sed ipsam lucem primam, in qua cognoscit cetera. 10. Non
extant ,conclusiones" Augustini, sed quae hoc loco a Wiclifio
commemorata esse videntur, inveniuntur in opere eiusdem viri
sancti De Diveris Quaestionibus XLVI (non XLII) (Migne XL,
col. 30): Sunt namque ideae principales formae quaedam, vel
rationes rerum stabiles atque incommutabiles, quae ipsae for-
matae non sunt, ac per hoc aeternae ac eodem modo sese
habentes, quae in divina intelligentia continentur.

P1533
3

35

36 JOHANNIS WICILIF CAP. V.

quod est, cum substancia sit prior suo accidente sepa-
rabili et inseparabili congregacione, diffinicione ex 7?
Metaphisice. Nec valet dicere, quod hec sit racio co-
gnoscendi, et non essendi racio; tum, quia cuiuslibet
accidentis racio est racio cognoscendi substanciam, tum 5
eciam, quia racio essendi est invenibilis, cum hoc genus
sit plene causatum ex suis principlis, et per consequens
habet racionem a priori.
Nec valet racio tercia, cum solum competit materie

vel subiecto forme substancialis, ut est corpus, cum 1:0
tamen illa non sunt, nisi per reduccionem in genere;
et sic nec intelligencia, nec forma, nec substancia com-
posita esset proprie substancia, quod est impossibile
responsioni. Nec valet intellectualiter, compositum sub-
stare per suam materiam; quia adhuc prius natura- :
liter competeret racio substancie materie, et non nisi
secundarie composito; nec intelligencie essent substancie,
cum supponuntur esse simplices a tali composicione.
Et idem non valet dicere, quod omnis substancia est
composicio exacta et potencia, quia racio predicta 20
primo competeret potencie, et ab illa deviaretur ad
composicionem, quod non contingit generi substancie,
ut patet ex dictis et dicendis.

Meanings of Ideo pro racione substancie in communi invenienda

the word : -

Substance, DOotandum secundum Grecos, quod substancia quadru- 25
pliciter sumitur, et proporcionaliter quodlibet ipsa
inferius.

1. ὑπόστασις — Primo modo dicit posicionem, ex qua | res est per F. 197'

subsistens; se existens, et illa vocatur in corporibus materia,
corpus vel subiectum; in intelligenciüis vero vocatur 3o
nomine communi potencie intellectus possibilis vel

1]

3. Cf. Arist. Metaph. VI ü. antiquis edd. VII) 1 5 (Ed.
Paris II 538, 23 58.): “λον οὖν, ὅτι διὰ ταύτην (scil. οὐσίαν)
κἀκείνων ἕκαστόν ἐστιν. “στε τὸ πρώτως ὃν καὶ οὐτὶ ὃν ἀλλ᾽
ὃν ἁπλῶς ἡ οὐσία ἂν εἴη (6) Πολλαχῶς μὲν οὖν λέγεται. τὸ
πρῶτον" ὅμως δὲ πάντων 7 οὐσία πρῶτον καὶ λόγῳ καὶ γνώσει
καὶ χρόνῳ. Τῶν μὲν γὰρ ἄλλων χατηγορημάτων οὐϑὲν χωριστόν,
αὕτῃ δὲ μόνη. Καὶ τῷ λόγῳ δὲ τοῦτο πρῶτον, ἀνάγκη γὰρ ἐν
τῷ ἑκάστου λόγῳ τὸν τῆς οὐσίας ἐνυπάρχεν. “55, 26. Quadrupli-
citer. Verum septem substantiae significationes a Wiclifio con-
stitui apparet; qua de causa aut librarium lapsum esse putemus
necesse est aut quatuor priores tantum veras substantiae notas
exhibere, reliquas tres ex iis esse, quae sensu translato substan-
tiam denotent.

μι

IO

20

CAP. V. DE ENTE PREDICAMENTALI.

materia spiritualis, ut Avicebron dixit, quod omnis
intelligencia componitur ex materia spirituali et forma,
id est ex actu et potencia, cuius sentencia est satis
bona, cum claudit repugnanciam substanciam creari,
nisi insit sibi secundum esse intelligibile potencia ad
existendum; illa ergo potencia existendi, ut actuatur,
existencia vocatur nominibus supradictis, et illa vocatur
apud Grecos ypostasis et aput Latinos subsistens.

Secundo modo accipitur substancia pro actu essendi
vel forma, qua res absoluta est illud, quod est, et
illam vocant Greci usiam et Latini subsistenciam.

Et tercio modo accipitur substancia pro unione
istorum ad invicem, quam Greci vocant usion et Latini
superstans, et solum tale est formaliter in primo genere
predicamentali, et tota ista sentencia patet 8? Meta-
phisice 39.

Sed quarto modo accipitur substancia, ut est analo-
gum commune ad quodlibet horum trium, et sic est
analogum superius genere.

Quinto accipitur analoyce pro quacumque essencia vel
natura sive creata sive increata; sic enim dicimus tres
personas divinas esse eandem substanciam, dicimus eciam
actum, relacionem et quodcumque per se in predica-

1. Avicebron (Avincebron), seu, quo nomine circumfertur,
Salomon Ibn G'ebirol poeta Judaeus variis scriptis cla-
rissimus, quorum versiones latinas mihi praesto mon fuisse
aegre fero. Ceterum cf. quae de hoc viro disputavi in editione
tractatus Wiclifiani ,De Compositione Hominis", p. 24 not. 15.
Quae in antiquis editionibus Metaph. 8, cap. 9 comprehen-
duntur ab his verbis incipiunt (Ed. Par. lib. VII, cap. Il 1,
vol. 11.559, 1 ss.): ᾿Επεὶ δ᾽ ἡ μὲν ὡς ὑποκειμένη καὶ ὡς ὕλη
οὐσία ὁμολογεῖται; αὕτη δ᾽ ἐστὶν ἧ δυνάμει, λοιπὸν τὴν ὡς
ἐνέργειαν οὐσίαν τῶν αἰσϑητῶν εἰπεῖν τίς ἐστιν. “]ημόκριτος
μὲν οὖν τρεῖς διαφορὰς ἔοικεν οἰομένῳ εἶναι... φαίνονται δὲ
πολλαὶ διαφοραὶ οὖσαι .... sed Wiclif hoc loco verba Averrois
respexisse videtur, qui Commentariorum in Aristotelis Phys. VIII
sectione tertia docet haec (Ed. Ven. VIII, fol. 99): Et, cum dicit,
Et substantia est subiectum etc., id est et intendit, quod sub-
stantia dicitur primo modo de illo, quod est existens per se,
quod est subiectum aliis praedicamentis, et est com-
positum ex materia et forma: et dicitur alio modo de materia
istius substantiae; et dico materiam illud, quod non est in actu
aliquo demonstratum et est in potentia illius. Deinde dicit Et
alio modo est definitio, id est substantia dicitur secundo modo
de illo, quod significat definitio, scilicet forma .... Deinde dicit,
Et tertio modo illud, quod est ex istis etc., id est et substantia
tertia illud, quod congregatur a materia et forma.

2. οὐσία
subsistencia ;

3. οὐσίον

superstans ;

4. any meaning
analogous to
these;

5. every being
(or nature)
created or
uncreated ;

38

6. collectively ;

7. means or

power of acting

virtuously.

'The real
meaning of the
word lies in
the expression
superstantia.

JOHANNIS WICLIF CAP. V,

mento habere substanciam preter illa, que sibi acci-
dentaliter insunt.

Sed sexto accipitur substancia aggregative pro multis
collectis, ut populus, ecclesia, genere hominis et quot-
libet similibus.

Septimo vero accipitur pro diviciis, que subsunt
virtuoso, ut sibi ministret ad opera virtuosa. Perfecta
noticia equivocacionis signorum, cum debito intellectu
signatorum est magna expedicio ad concipiendum distinc-
ciones rerum, ut patet per Ursonem in ultimo Aphorismo;
sicut dictum est de substancia, ita dictum est de homine,
animali et ceteris inferioribus substancia, ut post decla-
rabitur, specialiter de homine, qui potest quadrupliciter
intelligi.

Istis premissis dico, quod racio substancie est sub-
stare potencie et actui, sicut suis intrinsecis fundatis.
Ideo, utendo termino latino, in supposicione simplici
videtur mihi, quod congrue vocaretur superstancia, et
talis secundum Boecium in commento solum est in hoc
predicamento per se; principia autem eius, ut actus et
potencia, sunt per reduccionem in hoc genere. Nec
refert, quibus verbis exprimatur ista racio, dum tamen
sane concipitur; ut alii exprimunt istam racionem per
se, ali per dici proprie, principaliter et maxime, ut
habet textus Philosophi capitulo de substancia. Sub-
stancia enim proprie est, cum sit res absoluta ab in-
herencia, cuiusmodi non sunt accidencia, que non
habent esse nisi inherere, cum omnia sint modi sub-
stanciarum. Ideo dicitur proprie substancia, et princi-
paliter dicitur, cum potencia et actus non sunt com-
pleta encia, sed incomplete, ut constituunt totum, quod

10. De Ursonis scholastici Aphorismis cf. quae disputavit
Lechler, Trialog. 87 not., cuius verba expressimus in editione
nostra tractatus De Compositione Hominis, p. 71, not. τὸ. For-
tasse allusit Wiclif ad Boetii verba in libro III Commentariorum
in Porphyrium facta (Migne Cursus Patrol. LXIV 108 D):
Superius posita desciiptio ordinem a generalissimo usque ad
individua praedicationis ostendit, in qua quidem substantia
generalissimum dicitur genus, quoniam praeposita est
omnibus, nulli vero ipsa supponitur, et solum genus propter
eandem a RAE causam (Ξε Wiclif solum in predicamento
per se). 5. Textus. Nimirum ex Categoriis (cap. 3 (5) 1)
haustus est que a Wiclifto commemoratus (Ed. Par is. 12, 39 ss):
Οὐσία δέ ἐστιν ἡ χυριώτατά τὲ χαὶ πρώτως καὶ μάλιστα λεγο-
μένη, ἢ μήτε καϑ' ὑποκειμένου τινὸς λέγεται, μήτε ἐν ὑποκειμένῳ
τινί ἐστιν.

-

o

-
i2)

3o

CAP. V. DE ENTE PREDICAMENTAL.I. 39

est principaliter intentum a natura. Et maxime dicitur
quo ad omnia ista tria, accidens, actus vel potencia,
et ens per se completum. Unde et maxime dicitur esse
in noticia hominum, cum nemo cognoscit accidens,
5nisi precognoscendo substanciam, cui accidit modus
accidentalis, nec aliquis cognoscit potenciam vel actum,
nisi precognoscendo per se existens, et transmutacionem
de verbo esse in aliud, ut cognoscendo creacionem
angeli vel eius mutabilitatem, cognosco in ipso poten-
r0 ciam et actum; et ita generaliter de omni substancia.

Ex istis patet, quod substare accidentibus, sive ab-

solutis sive respectivis, non est racio generis substancie,
sed aptitudo ad per se substandum est eius passio
posterior genere substancie. Verumtamen non est pos-

i5sibile substanciam esse sine suo accidente, cum Deus
non potest servare angelum sine infinitis habitudinibus
respectivis eius ad alia, nec sine qualitate accidentali
angelo, ut videtur.

Sed quia argumenta facta contra primam respon- Selfexistence
20sionem videntur militare contra istam sentenciam, ideo M cn
notandum, secundum Lincoliensem primo Posteriorum ἘΕΌΓΟΙΠΕ
capitulo 49, tripliciter dicitur aliquid per se.

Primo modo solum negative quoad eius causam, ut i. Negatively
Deus per se est, quia est, et non per causam sui. ἀπ

Secundo modo dicitur aliquid per se ens, quod 5. Τὸ that which
actualiter est per eius actum proprium et propriam EM
potenciam; sicut enim illud per se movetur, quod se- ANC:
cundum partes diversas est causa activa et passiva sul
motus, sic illud per se causaliter est, quod est causa

3oactiva et passiva sue existencie. Non tamen est pos-

sibile, quod aliquid causet se primo et immediate. Et
F.1:98ex isto | gradu existendi per se sunt multi alii gradus,

ut aliter est malicia per se, aliter celum, aliter homo,

et aliter elementum.

t2
οι

9. Cod.: mublite

14. Cf. Commentaria Roberti Lincoliensis in libros Posteriorum
Aristot 4 (Ed. Ven. f. 4): Hoc ipsum per se causam comparti-
cipem excludit. Dicitur autem per se esse, quod per efficientem
causam non est, et sic sola causa prima est per se. Dicitur
secundo per se, quod per causam materialem non est, et sic
dicuntur intelligentie per se entes vel per se stantes. Dicitur
etiam per se esse, quod per subiectum mon est; et sic dicitur
omnis substantia et sola per se esse. Cf. supra pag.9,not.ad lin.3.

40

3. to every

being.

God is

independent of
every relation

of substance.

Selfexistence
of the creature

explained by

the example of

man an

his

sperma.

JOHANNIS WICLIF CAP. V.

Tercio modo dicitur quodlibet ens per se vel secun-
dum se esse, ut patet 4? Metaphisice commento secundo,
et 5? Metaphisisce 13? et 14?. Quodlibet enim tale est
per se suum genus, et per se subiectum sue passioni.
Istum tamen modum essendi per se vocant quidam
modum dicendi per se.

Et patet quoad primum, quod equivoce a substancia
dicitur Deus per se esse, quod sit immunis a racione
substancie, cum nulla persona divina sit potencia re-
spectu alterius, que sit eius actus, quia totus Deus est
actus purus, cuius posse esse vel esse intelligibile non
precedit eius esse existere, ut patet ex dictis et dicendis.
Sed longe aliter est de substanciis creatis, que secun-
dum esse actuale supponuntur solum esse substancie.

Ad secundum conceditur prima conclusio; sicut enim
theologi ponunt hominem generare se, posito, quod mas
decidat semen, et ipso corrupto, antequam sperma
aptetur induccioni anime, anima eiusdem maris indu-
catur in materiam prius decisam; et sic dicunt, posito,
quod ignis particulariter generetur ex calore et materia
ignibili, ita quod non sit ignis generans ad extra,
nec sit tunc dare primum ignem generatum, tunc dici-
tur, quod quilibet ignis generatur hic a suo simili
in specie, et idem dicitur de quocunque corpore
naturali, cuius una pars quantitativa generat aliam;
ideo, sicut non repugnat idem secundum unam partem
agere in se secundum aliam, ymo correspondere se,
quamvis non per se et primo, sic nec repugnat idem
causare se secundum eius partes qualitativas, ita quod
sequatur pars istius, sicut causat pro mensura, qua est
pars; ergo et totum secundum illam partem. Quelibet
ergo pars quantitativa substancie sensibilis est per se
ens, et ens actu, sed non formaliter pars qualitativa,

16. ponunt adazdi. Cod.: se pote pote quod.

1. Cf. Averrois comm. in Arist. Met. IV 2 (Ed. Ven. vol. VIII,
f. 91): Deinde incoepit declarare modos, secundum quos attri-
buuntur substantiae, et dicit quaedam enim dicuntur entia etc.,
id est quoddam dicitur ens, quia est existens per se, ct est
substantia ; et quoddam dicitur ens, quia est passio substantiae. .
7. Quae Arist. Met. V 13 et 14 antiquitus legebantur, in no-
vissimis editionibus Drveniuntur libr. IV 7 (De ente) (Ed. Par.
II 620,44 ss.): Τὸ ὃν λέγεται τὸ μὲν κατὰ συμβεβηκός, τὸ δὲ xor)"
αὑτό.... Ko)" αὑτὰ δὲ εἶναι λέγεται ὅσαπερ σημαίνει τὰ
σχήματα τῆς κατηγορίας" ὁσαχῶς γὰρ λέγεται, τοσαυταχῶς τὸ
εἶναι σημαίνει.

-
οι

2

ωι

30

ωυι

IO

20

τὸ
ων

CAP. V. DE ENTE PREDICAMENTAL.I.

cum non potest esse, nisi fuerit pars alterius, excepta
forma immateriali, de qua post; et isto modo intelli-
gitur illud Aristotelis 8? Methaphisice.... Ex duobus
existentibus in actu non fit qualitative aliquod unum;
si autem in materia ista placet limitare pronomen
reciprocum facere relacionem ad idem secundum idem,
ut negatur Deum gignere se, corpus esse prius se,
et ita de similibus, ita quod totum solum sortitur
causanciam partis, si pro illa mensura, quam causat,
sit pars, non dissencio; sic tamen, quod teneatur
sentencia de SES eusdsreEE substancie, habentis in
se actum et potenciam, ex quibus componitur; nec
est possibile accidencia manere per se vel vacuum
existere, ut patet post.

Ad tercium dicitur, quod tales veritates eterne non
sunt formaliter substancie, cum desit illis racio sub-
stancie supradicta; non enim habent in se potenciam
et actum, ex quibus componuntur, quia tunc haberent
esse-existere eternum a parte ante, et tunc non essent
creature; tales enim veritates non possunt habere esse,
nisi racionis; ideo non sunt substancie, sed sunt certa
encia intellectualia eterna, proporcionaliter, ac si essent
eorum accidencia.

Ydee autem non sunt substancie formaliter, si non
equivoce, quia tunc haberent esse-existere eternum ab-
solute necessarium, ut Deus, et distinguerentur forma-
liter a Deo; quod est impossibile. Ideo solum habent
esse intelligibile aut possibile, necessarium et eternum,
et per consequens, cum sint priores potencia actuata,
patet, quod satis univoce dicitur substancia de illis, et
rebus, secundum esse-existere, ut sunt eiusdem generis
vel speciei formaliter. Et isto modo potest intelligi

3. Pos: Metaphisice Jacuzna $—10 litterarum. 10. Cod.: sit pst' no
diffenco.

ο

3. Commemoravit fortasse scriptor quae dicit Aristoteles
Met. VII 3, 2—3 (n antiquis. Edd. VIII 4, Ed. Par. II 560,
10 58.): Δεῖ δὲ μὴ ἀγνοεῖν, ὅτι ἐνίοτε λανϑάνει, πότερον σημαίνει
τὸ ὄνομα τὴν σύνϑετον οὐσίαν ἢ τὴν ἐνέργέιαν καὶ τὴν μορφὴν,
οἷον ἡ οἰκία πότερον σημεῖον τοῦ κοινοῦ ὅτι σκεπασμα ἐκ πλίν-
ϑων καὶ λίϑων ὡδὶ κειμένων. Οὐ φαίνεται δὴ ξητοῦσιν 7 συλλαβὴ
ἐκ τῶν στοιχείων οὖσα καὶ συνϑέσεως, οὐδ᾽ 7] οἰκία πλίνϑοι τε
καὶ σύνϑεσις. Καὶ τοῦτο ὀρϑῶς. οὐ γάρ ἐστιν ἡ σύνϑεσις οὐδ᾽
ἡ μῖξις ἐκ τούτων, ὧν ἐστὶ, x. τ. À,

41

Eternal truths
are not formally
substances,
since they have
only an esse
racionis, a
being based on
intellect.

Ideas are not
formally
substances,
since their
being is only
intellectual.

42

'Three
conclusions:
1. Substance

may be
predicated in

some sense of

every entity ;

JOHANNIS WICLIF CAP. V.

Aristoteles 7? Metaphisice contra ydeas Platonis; nulli
namque dubium quin Aristoteles concederet sentenciam
de ydeis; sed si materia et forma propter analoycam
prioritatem naturalem non sunt satis univoce et for-
maliter substancie cum composito, quanto magis ydea
et existens ydeatum | non sunt formaliter eiusdem gene-
ris vel speciei, quia, si minus analogum tollit racionem
generis, merito magis plus analogum hoc tolleret.

Ex hoc secuntur tria.

Primo, quod omne ens est modo suo in predicamento
substancie; patet ex hoc, quod Deus et omnes veritates
priores substancia sunt eius principia vel esse, et per
consequens sunt in illo genere, sicut per se causa in
suo causato, et omne accidens posterius substancia est
in predicamento substancie tanquam forma accidentalis
in suo per se subiecto, cum omne accidens sit sub-
stanciam accidentaliter se habere, et omnis substancia
prima vel secunda est per se in genere substancie, sicut
pars subiectiva vel quiditativa, ut patet 4? Phisicorum

9. Cod.: h* he.

1. Cf. Arist. Metaph. VI 14, 1—2 (Zn antiquis Edd. XII 16.
Ed. Par. II 554, 12 ss.): Φανερὸν δ᾽ ἐξ αὐτῶν τούτων τὸ
συμβαῖνον καὶ τοῖς τὰς ἰδέας λέγουσιν οὐσίας τε καὶ χωριστὰς
εἰναι καὶ ἅμα τὸ εἶδος ἐκ τοῦ γένος ποιοῦσι καὶ τῶν διαφορῶν᾽
Εἰ γὰρ ἔστι τὰ εἴδη καὶ τὸ ξῷον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ καὶ ἵππω,
ἤτοι ἕν καὶ ταὐτὸν τῷ ἀριϑμῷ ἐστὶν ἢ ἕτερον. Τῷ μὲν γὰρ λόγῳ
δῆλον ὅτι ἕν: τὸν γὰρ αὐτὸν διέξεισι λόγον. ὁ λέγων ἐν ἑκατέρῳ.
Εἰ οὖν ἐστί τις ἄνϑρωπος αὐτὸς xo)" αὑτὸν τόδε τι καὶ κεχω-
ρισμένον, ἀνάγχη καὶ ἐξ ὧν, οἷον τὸ ξῷον xol τὸ δίπουν, τόδε
τι σημαίνειν καὶ εἶναι χωριστὰ καὶ οὐσίας: ὥστε καὶ τὸ ξῷον.
Cf. praeterea locum, quem Carolus Prantl, Geschichte der Logik
im Abendlande IV 38 not. ex Wiclifíi dialogorum libris ( S. 1.1525)
ad idearum rationem, quomodo a W. concepta sit exponendam
affert (I c. 8 f. XII v. Quamvis omnes ideae distinguuntur
inter se formaliter. et a Deo, sunt tamen ommnes essentialiter

ipse Deus; unde Aristoteles . . ... arguens contra ideas Platonis
aequivocavit in logica stulte concipiens, quod idea sit essentia
absoluta distincta ab essentia divina. 19. Cf. Arist. Nat.

Ausc. IV 3 (5) 1 (Ed. Par. II 287, 33 55.): Μετὰ δὲ ταῦτα ληπτέον,
ποσαχῶς ἄλλο ἐν ἄλλῳ λέγεται. “Ἕνα μὲν δὴ τρόπον ὡς ὃ δάκτυλος
ἐν τῇ χειρὶ καὶ ὅλως τὸ μέρος ἐν τῷ ὅλῳ" ἄλλον δὲ ὡς τὸ ὅλον
ὲν τοῖς μέρεσιν" οὐ γάρ ἐστι παρὰ τὰ μέρη τὸ ὅλον. Ἄλλον δὲ
τρόπον ὡς ὃ ἄνϑρωπος ἐν $00 καὶ ὅλως εἶδος ἐν γένει. Ἄλλον
δὲ ὡς τὸ γένος ἐν τῷ εἴδει καὶ ὅλως τὸ μέρος τοῦ εἴδους ἐν
τῷ τοῦ εἴδους λόγω. Ἔτι ὡς ὑγίεια ἐν ϑερμοῖς xot ψυχροῖς καὶ
ὅλως τὸ εἶδος ἐν τῇ ὕλῃ. Ἔτι ὡς ἐν “Βασιλεῖ τὰ τῶν Ἑλλήνων,
καὶ ὅλως τὸ ἐν τῷ πρώτῳ xn. Ἔτι ὡς ἐν τῷ ἀγαθῷ
καὶ ὅλως ἐν τῷ τέλει" τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὸ οὗ ἕνεκα. Πάντων δὲ
κυριώτατον τὸ ὡς ἐν ἀγγείῳ καὶ ὅλως ἐν τόπω.

[2]

[ST]

CAP. V. DE ENTE PREDICAMENTAL.. 43

de octo modis inexistendi et ex divisione entis pre-
dicta.
Secundo patet, quod si non cst prima substancia, non 2. substance is
est aliquod ens predicamentale, quia, si non est sub- e ἐπ τε,
5stancia, non est secunda, cum causatur subiective a
prima; et si non est substancia, non est accidens,
ergo etc. Substancia ergo est basis et fundamentum
omnibus aliis.
Tercio patet, quod una et eadem essencia est ma-3. all substance
i0 teria, forma et unio illarum. Materia enim non tou D d
nisi essencia absoluta posse existere vel informari, et
forma non est nis! eandem essenciam actualiter existere
vel informari, et unio istorum non est nisi eandem
essenciam esse unum ex hoc, quod formaliter est 1d,
15 quod est ad eius potenciam, et totum hoc est illa
essencia.
Ex quo patet, quod quelibet essencia est perpetua;
quia non posset desinere esse, nisi per anichilacionem,
sed nichil potest anichilari, ut hic supponitur; ergo etc.
20 Secundo patet, quod accidit essencie, quod sit ignis,
aer vel aliud corpus quodcumque, ymo quod sit con-
tünuum vel discretum. Nam materia prima non cor-
rumpitur propter generaciones huiusmodi formarum;
sed manet sub qualibet, contrariis formis pro diversis
temporibus; ergo et essencia, que est illa materia, cum
materia dicit ultra essenciam relacionem ad formam
in communi. Tercio patet, quod quelibet essencia est
terna, quia quelibet talis est tres res, quarum quelibet
est eiusdem communis essencia, scilicet potencia, actus
3oet unio eorum etc.

t2
“οι

CAPITIS QUINTI APPENDIX PRIOR.

Sed contra hec tria dicta obicitur per ordinem. Solution of
Primo contra racionem substancie supradictam reu D
"mentatur sic: de nullius absoluti racione formali est our position.
5relacio; sed substancia quecumque est absolutum, ergo
non habet relacionem de racione sua formali; sed racio
supradicta ponit formaliter relacionem potencie ad

actum, ergo etc.

"9
J'

10. Cod.: mà Ζ for. 19. hic] cod.: ἢ" (— habet). 3o. Cod.: unio

— S “" '
illorum eorum. 32. Cod.: hic. 35. Cod.: r'laco f? ro supdcta f" sba.

44

JOHANNIS WICLIF CAP. V.

Item videtur, quod talis potencia sit eterna, et per
consequens nichil est creabile, cum necessario materia,
que est potencia, sit eterna formaliter, consequens Deum
et ydeam.

ltem omne substare rei elementis suis presupponit
esse superstantis; ergo substancia prius habet actualiter
esse, antequam habet esse substanciale; et cum omne
adveniens enti in actu sit accidens, sequitur, quod
omnis forma substancialis sit accidens.

Ad primum dicitur, quod omnem creaturam precedit
relacio, ideo assumptum est falsum, cum nullam crea-
turam contingit concipere secundum eius racionem for-
malem, nisi concipilendo relacionem, quamvis non
oportet distincte concipere relacionem vel racionem
cuiuscumque ad hoc, quod ipsum distincte concipiatur.
Nichil ergo obest, quod absolutum presupponat rela-
cionem, quam dicit in sua racione formali. Verumtamen
nulla relacio posterior substancia est de eius racione
formali, et talis est omnis relacio per se in genere
relacionis, ut patebit tractatu de relacione; sicut enim
substancia est analogum ad signandum Deum et raciones
ydeales, et illa, que per se sunt in genere substancie,
sicut est de relacione et ceteris principiis.

Ad secundum dicitur, quod duplex est posse, scilicet
posse loycum, quod fundatur in ydea vel re, cuius est
posse secundum esse suum intelligibile, et illud non est
materia, nec pars substancie. Est aliud posse actuatum,
quod | incepit esse per creacionem. Nam primo omnium
creatum est esse nedum in communi, sed de quocum-
que singulari esse actuali, quod est eius forma com-
munissima; contra essencia est id, quod est; est prin-
cipium in essencia. Essencia tamen precedit quodam-
modo quodcumque esse suum singulare, quia nunc
habet unum et nunc aliud, ut mutatur de una forma
substanciali in aliam; et potencia, quam habet essencia
ad esse vel formam substancialem in communi, vocatur
materia, si potest vicissim recipere multas formas sub-
stanciales, ut patet de massa sublunari; et si determi-
nata sit essencia ad unum inseparabile, ut creditur de
celo, tunc vocatur subiectum, ut sentenciat Commen-
tator in libro suo de Substancia Orbis; et patet, quod

41. Cf. Averrois Cordubensis Sermo de substantia orbis c. 2
(in editione Aristotelis opp. Veneta Vol. LX 4 οἱ 4): Corpus
PP r

[311

25

40

Ὁ
(fe)

CAP. V. DE ENTE PREDICAMENTAL.I. 45

potencia, que est pars rei, cum presupponit essenciam
addens relacionem, non est eterna.

Ad tercium dicitur, quod consequencia non valet,
cum substancia quecumque presupponit suum esse in-
telligibile eternum, nec minus creatur, cum sit sine
aliqua materia preexistente; nec est aliquod ens ac-
cidens predicabile, nisi adveniat formaliter subiecto,
manenti ens actu tam sub forma, quam sub aliqua
mensura ante formam. Et hec est racio, quare forma
l0substancialis non est accidens predicabile; quamvis

enim accidentaliter adveniat essencie, presupponit eius

corrupcionem, ipsa tamen essencia non ut sic est ens
actu, quia non ut sic determinat sibi aliquam formam
singularem, secundum quam foret individuum actuale
12alicuius speciei substancie, et omne accidens predicabile
presupponit substanciam talis racionis; ideo dicunt
philosophi, quod forma substancialis non est accidens
alicuius novem generum, quamvis accidat materie
prime. Et si obiciatur ex dictis, quod eadem essencia
20non est vera essencia . . ..

οι

CAPITULI QUINTI APPENDIX POSTERIOR.

Dubitatur autem, si luxta sextam signacionem est
dare substanciam aggregatam, εἴ videtur, quod sic.
25Primo ex hoc, quod nomen, verbum et oracio est vox
significativa ad placitum, ut dicitur primo Perihermeneias;

F.199'et certum est, quod non est vox nisi aggregative, Substance can
be collective;

sicut nulla vox alia potest esse; ergo est dare quali- both
tates, quarum quelibet est aggregatum ex multis quali- compounds and
universals

3otatibus et per idem substancias. Item omnis quantitas present
ο : “ΕΣ - : themselves as
discreta habet substanciam sibi subiectam, sicut omne collective

unum accidens a subiecto habet unitatem; sed constat, ECT

quod numerus in actu non habet substanciam sibi quentity, and
substances.

II. presupponit] cod.: pr; locus labem quandam traxisse videtur.

autem caeleste est quasi materia istius formac abstractae, quia
est materia existens in actu. Et ideo non assimilatur materiae
nisi in hoc tantum, quia est materia fixa ad recipiendum
formam; et ideo dignius dicitur subiectum, quam
materia. 22 Cf.supra pag. 968. Sed sexto accipitur substancia
aggregative etc. 55. Cf. Arist. de Interpretatione 1, 2 et 2, 1—3
(Ed. Par. I 24 sq.).

JOHANNIS WICLIF CAP. V.

subiectam, nisi que est multitudo vel multe substancie;
ergo etc.; quandocumque enim est aliquid perfec-
cionis in causato, illud est eminencius in sua causa;
unitas ergo numeri est eminencius suo subiecto. Item
domus, pannus et cetere res artificiales personaliter in-
telligendo sunt singula earum substancia, et non nisi
substancia aggregata; ergo etc. Assumptum patet eo,
quod figura artificialis, domus, habet unum subiectum
artificiatum; et negare, quod omne tale artificiale est
aliquid, est nimis onerosum, quia per idem hoc dice-
retur de cervisia, de quibuscumque confeccionibus, et
breviter de quolibet corpore mixto, cum omne totum
511 sue partes quantitative et in quolibet mixto sunt
elementa partis quantitative. Item universale est quot-
libet suorum singularium, ergo est omnia illa, et que-
libet pars eorum usque ad individuum; sed quotlibet
partes talium sunt multitudines, ergo universale est
multitudo, ut homo, populus, et per consequens omnis
talis multitudo est aliquid subiectum quantitati discrete.
Patet talis unitas 89 metaphisice 59, et patet ex modo
loquendi, quo concedimus populum currere, ambulare
et exercere opera vitalia, ac subiectare accidencia per
sé, que sunt solius substancie. Item tota substancia in-
tegralis est sue partes quantitative, cum aliter materia
prima esset anichilabilis per divisionem, et continuatio
superaddita foret forma substancialis, ut patet alibi;
ergo, cum nulla talis substancia potest esse non-sub-
stancia, quia tunc accidentaliter esset substancia; ergo
sequitur, quod facta divisione in multas partes manebit
substancia aggregative, que prius. Item subiectum in-
mediatum forme superaddite est una substancia, quia
est corpus vel materia forme substancialis, et illud est
substancia uno modo, ut patet 5? et 7? Metaphisice, et

9. Cod.: artific«; Il. Cod.: d'fba c'uifia.

20. Cf. Aristot. Met. VII 3, 8. (In antiquis edd. VIII 5, Ed.
Par. II 561, 2 ss): Φανερὸν δὲ καὶ διότι, εἴπερ εἰσί πως ἀρυϑμοὶ
αἱ οὐσίαι, οὕτως εἰσὶ καὶ οὐχ ὥς τινες λέγουσι μονάδων" ὅ τε
γὰρ ὁρισμὸς ἀριϑμός τις (διαιρετός τε γὰρ καὶ εἰς ἀδιαίρετα" οὐ
γὰρ ἄπειροι οἱ λόγοι) καὶ ὁ ἀριϑμὸς δὲ τοιοῦτος. — 33. Cf. Arist.
Met. IV 8. (In antiquis edd. V 8, Ed. Par. I1 521. 33): Οὐσία
λέγεται τά τε ἁπλᾶ σώματα, olov γῆ καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ ὅσα
τοιαῦτα, καὶ ὅλως σώματα καὶ τὰ ἐκ τούτων συνεστῶτα ξῷά
τε καὶ δαιμόνια καὶ τὰ μόρια τούτων. Ἅπαντα δὲ ταῦτα λέγεται
οὐσία ὅτι οὐ καϑ'’ ὑποκειμένου λέγεται, ἀλλὰ κατὰ τούτων τὰ

--

οι

20

ωϑ

'24

IO

CAP. V. DE ENTE PREDICAMEN'TTALT.

tamen non est unum, nisl aggregative; ergo talis ag-
gregacio sufficit ad hoc, quod substancie aggregate con-
stituant unam substanciam.

Minor patet ex hoc, quod omnis unitas substancialis
est a forma substanciali; sed diverse forme substancia-
les in specie non constituunt unam nisi aggregative,
quia aliter esset processus in infinitum in formis, ergo
subiectum immediatum forme superaddite est solum
aggregative unum, et per idem servare posset unitatem
facta separacione, cum distancia et propinquitas sunt
impertinencia ad constituendam substanciam. ltem est
dare substancias sibi invicem succedentes, que consti-
tuunt unam substanciam successivam, ergo multo magis
convenit substancias simul iuxta positas constituere unam
aggregative. Antecedens patet ex hoc, quod lumen,
sonus et motus possunt successive continuari, dum sub-
iectum eorum est percibiliter ingenerari; cum ergo
oportet omne tale accidens habere proporcionaliter sub-
iectum denominatum, sequitur, quod oportet esse sub-
stanciam successivam, et per idem, cum sonus sit in-
terpolatus, stat substancim interpolatam — succedere
subiectando solum. Et confirmacio huius est de succes-
sione generis relacionis in quotlibet linearum substancie.
Jtem

16. Cod.: mo9 (— modus). 17. pcibr (percibzliter) locus suspectus,

ἄλλα et Met. VII 3. m antiquis edd.) VII 2 2, ed. Paris II 539, 21:
“έγεται δ᾽ ἡ οὐσία, εἰ μὴ πλεοναχῶς, ἀλλ᾽ ἐν τέτταρσί γε μάλιστα.
καὶ γὰρ τὸ τί nv εἶναι καὶ τὸ καϑόλου καὶ τὸ γένος οὐσία δοκεῖ
εἶναι ἑκάστου χαὶ τέταρτον τοῦτον τὸ ὑποκείμενον. Τὸ δ᾽ ὑπο-
κείμενόν ἔστι καϑ' οὗ τὰ ἄλλα λέγεται, ἐκεῖνο δὲ αὐτὸ μηκέτι
χατ᾽ ἄλλου.

47

CAPITULUM SEXTUM.

On quantity, Post substanciam sequitur quantitas, que est imme- F. 200'
the base of all di:3tum et proximum genus accidentis; repugnat enim
accidents. genus substancie esse integrum, nisi fuerit tam sub-
stancia corporea quam incorporea, et per consequens 5
tam quantitas continua quam discreta. Et quod sit
prior qualitate, patet ex hoc, quod qualitas quecumque
presupponit quantitatem, ymo eadem species quantita-
tis, ut corporeitas, est disposicio ad quotlibet genera
qualitatum, causans figuram, acuciem etc. Ideo solet
dici, quod quantitas sit basis cuilibet alteri accidenti.
Meaning of the — Notandum tamen, quod quantitas dicitur multipliciter.
word *quanti!Y- Primo pro quantitate virtutis aut perfeccionis essencialis,
ut immensitas vel infinitas Dei, et eius quantitas, que
realiter est divina essencia principians genus quantita- 15

tis, sicut et genus substancie; et proporcionaliter que-

libet substancia habet quantitatem, que est essencialis

sibi, cum sit realiter sua essencia, et per consequens

non accidens sibi. Secundo modo accipitur quantitas
pro forma accidentali, qua substancia est formaliter ac- 20
cidentaliter quanta et ut sic est genus primum acci-

dentis. Tercio modo accipitur essencialiter vel materi-

aliter pro subiecto quanto, et ista significacio est famosa,

quia solum accepta ab illis, qui negant quantitatem
distingwi a subiecto quanto. Quarto modo accipitur pro?
quacumque denominacione forme, secundum quam ipsa

est formaliter quanta, ut alia est quantitas qualitatis,

alia motus, et sic de aliis formis tam substancialibus,

quam accidentalibus. Quinto modo accipitur aggregative
vel collective pro aggregato ex multis formis, quarum 3o

aliqua est quantitas; et isto modo creditur tempus dici

quantitas; dicit enim tempus preter quantitatem, motum

et per consequens accionem et relacionem; ideo credi-

tur non esse principaliter quantitas, ut linea vel nume-

-

o

ων

IO

O3

“νι

ES

CAP. VI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

rus, et sic de loco, de oracione et multis similibus.
Facta ergo limitacione quantitatis ad secundum modum
significandi, et supposito, quod substancia sit commune
ad substanciam aggregative unam vel substancialiter
unam, modo, quo dictum est superius, patet, quod que-
dam est quantitas continua, et quedam quantitas dis-
creta. Quantitas continua est quantitas, qua substancia
est continue quanta, ut linea, superficies et corpus,
quod quidam vocant crassitudinem, quidam altitudinem,
et quidam profunditatem vel ternam dimensionem. Nam
quomodocumque vocetur, certum est, quod multum equi-
voce differt a corpore, quod est species substancie. Quia
autem utrumque membrum quantitatis continet sub se
genera multum disparata, ideo dividit Aristoteles genus
quantitatis per signum neutri generis, ac si intenderet,
quod generis quantitatis aliquod genus intermedium est
continuum, et aliquod discretum; et quamvis quantitas
discreta credatur naturaliter prior quantitate continua,
tamen quantitas continua est naturaliter prior in ordine
cognoscendi; et preterea perfectissima ac completissima
substancia, que est mundus, habet quantitatem conti-
nuam pro fine et complemento cuiuscumque quantitatis
discrete.

49

Primo ergo distinguitur distinccio quantitatis continue Quanuy is an

ἃ subiecto, supponendo supradicta de veritatibus, et^
quod quocunque individuo existente accidens tota sui
species est accidens. Nam eundem hominem contingit

ccident distinct
from the
subject.
Confirmation

from Augustine
and conclusions

nunc esse malorem et nunc minorem, quod non posset drawn from his

esse, nisi magnitudo et per consequens quantitas esset
sibi accidentalis; ergo etc. Et si est sibi accidentalis,
tunc est accidens eidem; ergo quantitas hominis est
sibi accidens, et cum eiusdem racionis sint quantitas
hominis et cuiuslibet substancie corporee quantitas, se-
quitur, quod cuilibet substancie corporee inest quantitas,

2 τ τὸ B "e B
13. Cod.;: mebrum | accit? qntit^.

7. Hanc quoque Wiclifii expositionem paene verbotenus ex
Aristotelis praeceptis pendere colligitur ex Cat. IV 1—23. (Ed.
Par. 1 6, 42 ss.): Τοῦ δὲ ποσοῦ τὸ μέν ἐστι διωρισμένον, τὸ δὲ
συνεχές, χαὶ τὸ μὲν ἐκ ϑέσιν ἐχόντων πρὸς ἄλληλα τῶν ἐν αὑτοῖς
μορίων συνέστηχξ, τὸ δὲ οὐκ ἐξ ἐχόντων ϑέσιν. Εστι δὲ διω-
φισμένον μέν, οἷον ἀρυϑιμὸς χαὶ λόγος, συνεχὲς δὲ, οἷον γραμμή,
ἐπιφάνεια, σῶμα- ἔτι δὲ παρὰ ταῦτα χρόνους, χαὶ τόπος. Τῶν
μὲν γὰρ τοῦ ἀριϑμοῦ μορίων οὐδείς ἐστι κοινὸς ὅρυς, πρὸς ὃν
συνάπτει τὰ μόρια αὐτοῦ. 14. Cf. not. superiorem.

4

words.

JOHANNIS WICLIF CAP. VI.

ut accidens substancie. Confirmatur, quod homo sit
quantus est veritas, presupponens hominem esse et
potens deesse ab homine, ipso permanente, | ergo distin-
guitur ab homine, et certum est, quod talis veritas inest
hominl accidentaliter, ergo est accidens homini, et ad
nichil pertinencius deserviret, quam ad quantificandum
hominem, cum ipsa posita est homo sic quantus, et
ipsa ablata desinit esse sic quantus; ergo talis veritas
est accidens, quo subiectum est formaliter et acciden-
taliter quantum ; et tale describitur esse quantitas distinc-
ta; ergo est dare huiusmodi quantitatem. Et hic con-
sidero, quoniam inconsequenter dicunt quidam, quod
impossibile est substanciam esse accidentaliter quale,
nisi insit sibi qualitas distincta, ut forma accidentalis
distinguitur a subiecto. Et cum dicunt non oportere,
51 subiectum sit accidentaliter et eque formaliter quan-
tum, quod quantitas sit forma accidentalis sibi, illius
autem non est fingenda racio, licet false fingatur, quod
oportet qualitatem esse rem, que potest per se existere,
et non sic de quantitate,

Confirmatur ista sentencia per beatum Augustinum 6?
de trinitate 6?, ubi dicit sic: ,In unoquoque corpore
aliud est magnitudo, aliud color et aliud figura; potest
enim diminuta magnitudine manere idem color et
eadem figura, et colore mutato manere eadem figura
et eadem magnitudo; et figura eadem non manente
tam magnum esse et eodem modo coloratum." Et ca-
pitulo 4? sic scribit: ,Humano quippe animo non est
hoc esse, quod fortem esse, aut prudentem esse, aut

iustum esse, aut temperatum esse; potest enim esse?

animus et nullam istarum habere virtutem", sed 1n Deo
estiidem- Εἴ 50 «(6 trinitate 135: Ι͂π τορι ραΓίοΙ-

21. Aug. De Trinitate VI 6. Migne, Cursus patrologiae ser.
lat. XLII 928. 28. Ibidem, ubi supra cap. 4, (Migne
col. 923) . ... non hoc est esse, quod est forlem esse, aut pru-
dentem, aut iustum, aut temperantem: potest enim esse ani-
mus, et nullam istarum habere virtutem. Deo autem hoc est
esse, quoa est fortem esse, aut iustum esse ..... et qsq.
32. Ibid., ubi supra V 10 (non 12) Migne, col. 918: In rebus
enim, quae participatione magnitudinis magnae sunt, quibus est
aliud esse, aliud magnas esse, sicut magna domus, et magnus
mons, et magnus animus; in his ergo rebus aliud est magnitudo,
aliud, quod ab ea magnitudine magnum est, et prorsus non hoc
est magnitudo, quod est magna domus.

ΘΙ

-

o

E
"Ὁ

“νι

-
"JY

CAP. VI. DE ENTE PREDICAMENTAT.I.

pacione magnitudinis aliud. est eas esse, et aliud eas
esse magnas, ut domus, mons et animus."

Ex istis dictis beati Augustini patent michi tria. Prima
opinio, vel verius plena sentencia sua de distinccione
accidencium. Secundo modus probandi distincciones
corum. Et tercio modus loquendi et intelligendi per
complexa Aristotelis; eciam generaliter loquendo de
quantitate distingwit ipsam tamquam accidens.

Item impossibile est subiectum vere moveri, nisi sit
vere ens pertinenter adquisitum vel deperditum, men-
surans motum huiusmodi. Sed stat aliquid vere succes-
sive augmentari vel rarefieri aut minorari; ergo oportet
ponere talem rem adquisitam vel deperditam a mobili
a qua est, quod mobile sic movetur, et talem rem
vocat Commentator tercio Phisicorum 4? materiam
motus formaliter dicti et verius motum, quam talem
formam; aliter enim non esset racio. Unde est motus
augmentacionis distinctus specifice ab alüs motibus,
nisi penes diversitatem sui termini ad quem, ut dicitur
5? Phisicorum ..... Nec esse mensura, unde talis motus
esset velox vel tardus, uniformis vel difformis, et sic de
alis passionibus motus, ut patet consideranti. Confir-
macio huius est, quod non potest esse incepcio vel
desiclo aut successiva contradictorum verificacio, nisi

5.81 dare rem incipientem vel desinentem, racione cuius

sic est, postquam sic non fuit; sed hoc habito planum
est sequi quantitatem distingwi.

Confirmatur ista sentencia ex testimonio Aristotelis
in Predicamentis, ponentis quantitatem genus distinctum

8. Cod. : tamqm. Item ....; addidi accidens. 20. Post phisicorum
in cod. lacuna 3—4 litterarum.

15. Cf. Averrois Commentarios in Arist. Phys. 3, 4 (Ed.
Arist. opp. Ven. IV, f. 41): Motus enim nichil aliud est, quam
generatio partis post aliam illius perfectionis, ad quam intendit
motus, donec perficiatur et sit in actu. 20. Gf. Aug. Nat.
Ausc. V 2 [3] ro (Ed. Par. 11 310, 42 $$.): ᾿Επεὶ δὲ οὔτε οὐσίας,
οὔτε τοῦ πρός τι οὔτε τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν, λείπεται, κατὰ
τὸ ποιὸν καὶ τὸ ποσὸν καὶ τὸ ποῦ κίνησιν εἶναι μόνον" ὃν
ἑκάστῳ γάρ ἐστι τούτων ἐναντίωσις. Ἢ μὲν οὖν κατὰ τὸ ποιὸν
κίνησις ἀλλοίωσις ἔστω. ... Ἢ δὲ κατὰ τὸ ποσόν, τὸ μὲν χοινὸν
ἀνώνυμον, καϑ' ἑκάτερον δ᾽ αὔξησις καὶ φϑίσις, ἡ μὲν εἰς τὸ
τέλειον μέγεθος αὔξησις, ἡ δ᾽ ἐκ τούτου φϑίσις. 28. Cf. Arist.
Anal. post. I 22 (/n antiquis edd. 15, 5 —8) (Ed. Par. I 142 24 ss.):
"Proxsicd'o δὴ τὸ κατηγορυύμενον κατηγορεῖσϑαι ἀεί, ob uem
γορεῖται, ἁπλῶς, ἀλλὰ μὴ κατὰ συμβεβηκός" οὕτω γὰρ αἱ ἀπο-
δείξεις ὠποδειχνύουσιν. “στε ἢ ἐν τῷ τί ἐστιν ἢ ὅτι ποιὸν ἢ

51

Proof of this
distinction with
respect to
movement.

Aristotle's
testimony to
this assertion.

JOHANNIS WICLIF CAP. VI

post substanciam; et idem sepe dicit in libro Topi-
corum. Unde libro Posteriorum dicit negativam esse in
methaphisica, in qua unum predicamentum removetur
a reliquo, et exemplificat Lyncoliensis de hoc: nulla

substancia est quantitas, ubi tamen hac via habet po-5

nere, quod omnis substancia, si est, est quantitas, ut
omnis substancia materialis est mensura, qua est vir-
tualiter magna, ut dictum est de Deo. Nec fingetur
quid aliud a substancia connotet iste terminus quanti-

tas, racione cuius sit terminus accidentalis. Ideo vide- τὸ

tur, quod sit superior communis ad substanciam et
qualitatem, et tamen tale genus univocum nescierunt

. . - . . . . l
philosophi invenire, sicut nec signum signans pure |F.2oi'

univoce substanciam materialem et qualitatem materia-
lem. Unde et primo Phisicorum capit Aristoteles contra
Parmenidem et Melissum, quod, si substancia quanta
est, tunc sunt res diversorum generum, scilicet sub-
stancla et quantitas, et per consequens non tantum
unum. Et 7? Metaphisice 8? sic scribit: ,Longitudo,

12. tamen] cod.: cum. 16. Cod.: ac et.

ποσὸν ἢ. πρός τι ἢ ποιοῦν ἢ πάσχον 3) ποῦ ἢ ποτέ, ὅταν ἕν
T ἑνὸς κατηγορηϑῆῇ. Ἔτι τὰ μὲν οὐσίαν σημαίνοντα ὅπερ

εἶνο ἢ ὅπερ ἐχεῖνό τι σημαίνει καϑ" οὗ κατηγορεῖται e; ὅσα
δὲ μὴ οὐσίαν σημαίνει δεῖ κατά τινος ὑποκειμένου κατηγορεῖ-
σϑαι, καὶ μὴ εἰναί τι λευχόν, ὃ οὐχ ἕτερόν τι ὃν λευχόν ἐστιν.

4. Cf. Commentaria Roberti Linconiensis in libros posteriorum
oto 15 (Ed. Ven. f. 15'): Cum autem est predicatio sub-
stantialis non convertitur predicatio in aliquo predicamentorum,
ut, cum albedo sit color, non convertitur, ut sit predicatio simpli-
citer, color est albedo .... Omnia enim, que substantialiter
predicantur de aliquo, recipiuntur in eius diffinitione .... Summa
igitur huius probationis sic breviter recapitulari potest: Accepto
per divisionem, quod est predicari simpliciter, accipitur, quod,
ubi est predicatio, predicatur genus vel differentia subiecti aut
quale aut quantum aut denominative sumptum alicuius alterius
predicati, et non predicatur subiectum de accidente, ut
album est lignum vel accidens de accidente, ut album est musicum.
15. Cf. Aristotelis Nat. Aus. I c. 2 et 3 atque potissimum quae
leguntur 2, 10 (Ed. Par. II 249, 43 ss): Μέλισσος δέ φησι τὸ ὃν
ἄπειρον εἶναι. Ποσὸν ἄρα τι τὸ ὄν" τὸ γὰρ ἄπειρον ἐν τῷ ποσῷ"
οὐσίαν δὲ ἄπειρον εἶναι ἢ ποιότητα 7 πάϑος οὐκ ἐνδέχεται
εἰ μὴ χατὰ συμβεβηκός εἰ ἅμα καὶ ποσὰ ἄττα εἰεν- ὃ γὰρ τοῦ
ἀπείρου λόγος τῷ ποσῷ προφχρῆται, ἀλλ᾽ οὐκ οὐσίᾳ, οὐδὲ τῷ
ποιῷ. Ei μὲν τοίνυν x«l οὐσία ἐστὶ καὶ ποσόν, δύο χαὶ οὐχ ἕν
τὸ ὃν. 10. Cf. Arist. Metaph. VI 3 (in antiquis edd. VH ὁ a
Ed. Par. II 539, 39 ss): Περιαιρουμένων, γὰρ τῶν ἄλλων, οὐ
φαίνεται οὐθὲν ὑπομένον: τὰ μὲν γὰρ ἄλλα, τῶν σωμάτων
πάϑη, καὶ ποιήματα καὶ δυνάμεις" τὸ δὲ μῆκος καὶ πλάτος καὶ

En

CAP. VI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

latitudo et profunditas sunt quantitates, et non sub-
stancie; quantitas enim non est substancia, sed illud,
cuius sunt ista." Primo modo est substancia, super quo
Commentator: ,Longitudo, latitudo et profundum, per
»que diffinimus corpus, videntur esse substancie, sed non
sunt, quoniam quantum non est substancia"; sed hoc
dixit ad declarandum, quod individuum, cum non sit
substancia per tres dimensiones, restat, quod sit sub-
stancia per materiam. Nec oportet multum sollicitari
10ad inveniendum dictum philosophorum, qui sentencia-
liter negant quantitatem esse subtanciam propter earum
copiam.
Item iuxta istam opinionem ...... ommes sciencie
doctrinales eo, quod omnes ille présupponunt quantita-
12tem pro subiecto, de quo considerant; et eciam Augusti-
nus secundo de Doctrina Christiana ..... declarat,
quod sunt necessarie, multum conferentes ad noticiam
scripture; et Aristoteles secundo Phisicorum dicit, quod
mathematicorum abstrahencium non est mendacium.

6. Cod.: süt qm no addidi quautum. 10. qui| cod.: q — que.
13. Post opinionem zn cod. lacusa 6 fere titterarum. 15. eciam] cod.:
cum correxi. τι. Post Christiana zn cod. lacuna 5 fere litterarum.

βάϑος ποσότητές τινες, ἀλλ᾽ οὐκ ουσίαι. — Super quo Commen-
tator. Cf. Aristot. opera cum Averrois comm. ed. Veneta VIII,
fol. 75: Deinde dicit et etiam longitudo et latitudo et pro-
fundum etc. id est et etiam longitudo et latitudo et profundum,
quae existimant esse substantiae corporis, videntur esse quantum,
et non substantia, quoniam quantum mon est substantia. Et
intendebat quod, cum concesserimus corpora esse substantias, et
quod longitudo et latitudo et profundum, per quae definimus
corpus, sit quantum et non substantia, non remanebit in cor-
pore aliud, quod dicatur substantia, nisi materia. 16. Cf.
August. De Doctrina Christiana II 16, 25. (Migne XXXIV 48):
Numerorum etiam imperitia multa facit non intelligi translate
et mystice posita in scripturis. Ingenium quippe, ut ita dixerim,
ingenuum non potest non moveri, quid sibi velit, quod et Moyses
et Elias et ipse Dominus quadraginta diebus ieiunaverunt . .

lta multis aliis atque aliis numerorum formis quaedam simili-
tudinum in sanctis libris secreta ponuntur, quae propter nume-
rorum URGE CHUA legentibus clausa sunt. IQ. Cf. Arist. Nat.
ausc. II 2, 1 (Ed. Par. II 262, 28 ss): ^Exsb δὲ διώρισται
ποσαχῶς 3 φύσις λέγεται, μετὰ τοῦτο ϑεωρητέον τίνι διαφέρει
ὃ μαωϑηματικὸς τοῦ φυσικοῦ" χαὶ γὰρ ἐπίπεδα “καὶ στερεὰ ἔχει τὰ
φυσικὰ σώματα, καὶ μήκη καὶ στιγμάς περι ὧν σκοπεῖ Ó μαϑη-
ματιχός".... περὶ πούτων μὲν οὖν πραγματεύεται χαὶ ὃ ὁ μαϑη-
ματικχὸς, ἀλλ᾽ οὐχ ἡ φυσικοῦ σώματος πέρας ἕκαστον: οὐδὲ τὰ
συμβεβηκότα ϑεωρεῖ 1j 7] τοιούτοις οὖσι συμβέβηκε" διὸ καὶ χωρίζει"
χωριστὰ “γὰρ τῇ νοήσει κινήσεώς ἐστι: καὶ οὐδὲν διαφέρει,

οὐδὲ γίνεται ψεῦδος χωριξζόντων.

The exact
sclences sliew
the distinction
of accidents one
from another.

JOHANNIS WICLIF CAP. VI.

Unde et sepe capit sentencias corum pro suo intento
probando, ut patet tercio Meteorologicorum «de vride. Et
dicerc, quod sentencia fundatur super uno impossibili,
quo dato eque sequeretur oppositum sicut propositum,

est nimis leve verbum, quod sic posset rudissimus multi- :

plicare conclusiones infinitas; et cum omnis demon-
stracio doctrinalis foret deducens ad impossibile et nulla
ostensiva, quod est contra Aristotelem primo Posteriorum
de distinccione denotacionum, quod ostensiva procedit
ex primis, veris et immediatis, ymo ex prioribus et
nature nocioribus veritatibus, quia causis conclusionis,
et constat tales demonstraciones potissime esse in scientiis
doctrinalibus, et non in phisica, in qua demonstracione
quia ostenditur a posteriori per effectum eius causari;
et patet assumptum ex hox, quod omnes sciencie doctri-
nales supponunt diffiniciones et alia principia implicancia
quantitatem distingui a substancia et qualitate, et ex illis
procedunt concludendo ostensive, nec dicunt necessaria
de inesse.

Quod autem fundamenta talium scienciarum in suis
diffinicionibus presupponunt talia distingui ex doctrina

1I. Cod.: qc 9 caufy.

2. Cf. Arist. Meteorolog. III 5, 1 (Ed. Par. 111 605, 43 ss):
“Ὅτι δ᾽ οὔτε κύκλον οἷόν cvs γίνεσθαι τῆς ἴριδος, οὔτε μεῖζον
ἡμικυκλίου τμῆμα καὶ “περὶ τῶν ἄλλων συμβαινόντων περὶ αὐτὴν,
ἐκ τοῦ διαγράμματος ἔσται, ϑεωροῦσι δῆλον" ἡμισφαιρουυ γὰρ ὄντος
ἐπὶ τοῦ δρίξοντος κύκλου τοῦ ἐφ o τὸ α; κέντρου δὲ τοῦ z,
ἄλλου δέ τινος ἀνατέλλοντος σημείου ép à τὸ ἡ, ἐάν αἱ ἀπὸ
τοῦ κ γραμμαὶ κατὰ κῶνον ἐκπίπτουσαι ποιῶσιν ὥςπερ ἄξονα τὴν
ἐφ E ἡ qns x«l ἀπὸ τοῦ x ἐπὶ τὸ μ ὃ ἐπιξευχϑεῖσαι ἀνακλασϑῶσιν
ἀπὸ τοῦ ἡμισφαιρίου ἐπὶ τὸ η ἐπὶ τὴν μείξω γωνίαν πρὸς κύκλου
περιφέρειαν, προςπεσοῦνται αἱ ἀπὸ τοῦ x." καὶ ἐὰν μὲν ἐπ᾿ ἀνα-
τολῆς, ἢ ἐπὶ δύσεως τοῦ ἄστρου ἡ ἀνάκλασις γένηται ἡμικύκλιον
ἀποληφϑήσεται τοῦ κύκλου ὑπὸ τοῦ δρίξοντος τὸ ὑπὲρ γὴν γινό-
μενον" ἐὰν δ᾽ ἐπάνω, ἔλαττον ἀεὶ ἡμικυκλίου: κτλ. 8. Cf. Arist.
Post. T 2, 5 (Ed. Par. I 122, 20 ss.): Εἰ τοίνυν ἐστὶ τὸ ἐπίστασϑοαι,
οἷον ἔϑεμεν, ἀνάγκη καὶ τὴν ἀποδειχτικὴν ἐπιστήμην ἐξ ἀληϑῶν
τ᾽ εἶναι, καὶ πρώτων καὶ ἀμέσων, καὶ γνωριμωτέρων χαὶ “προτέρων
καὶ αἰτίων τοῦ συμπεράσματος: οὕτω γὰρ ἔσονται καὶ αἱ ἀρχαὶ
οἰκεῖαι τοῦ δεικνυμένου. “υλλογισμὸς μὲν γὰρ ἔσται. καὶ ἄνευ
τούτων" ἀπόδειξις δ᾽ οὐκ ἔσται" οὐ γὰρ ποιήσει ἐπιστήμην.
AM μὲν οὖν δεῖ εἶναι, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ μὴ ὃν ἐπίστασθαι"
οἷον ὅτι 1] διάμετρος σύμμετρος. "Ex πρώτων δ᾽ ἀποδείχτων,
ὅτι οὐκ ἐπιστήσεται μὴ ἔχων ἀπόδειξιν αὐτῶν" τὸ γὰρ ἐπίστασϑαι,
ὧν ἀπόδειξίς ἐστι μὴ κατὰ συμβεβηκός, τὸ ἔχειν ἀπόδειξίν
ἐστιν... .. κτλ.

2:

[51

IO

"s

τι

CAP. VI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

metaphisici, patet considerando diffiniciones Euclidis
de puncto, linea, superficie, angulo et figura, et idem
patet libro 59 et 7? de proporcionibus et numeris, et
ita est de aliis scienciis doctrinalibus, quod omnes suppo-
nunt distinccionem accidencium; quod fundamentum si
sit impossibile, sine dubio non fundat veritatem, quod,
si intelligantur conclusiones condicionaliter, palam patet,
quod eque sequitur quidlibet, quia iuxta hanc viam de
potencia absoluta non posset producere tale accidens,
quale adnichilantes fingunt quantitatem, eo, quod tunc
non haberet colorem negandi talem quantitatem, quia
indubie evidencie, que moverent ad destruendum quanti-
tatem eque efficaciter probarent, quod non est possibile
talem esse.

Ex quo videtur, quod altera illarum est heretica, si
fuerit pertinaciter defensata, quia scripture sacre se-
cundum quamlibet eius partem contraria. Unde sic
argueram frequenter in ista materia: Omnis opinio,
ex qua formaliter sequitur oppositum fidei secundum
quamlibet partem sui, est heretica, quia consequenter
respondendo a fide divisiva; sed altera istarum est
huiusmodi, eo, quod formaliter impossibilis, ergo altera
istarum est heretica. |

Nullum enim tale impossibile potest esse, nisi Deus
non sit, nec oportet, si dictum sit hereticum, quod eo
ipso, quis ipsum asserit, sit hereticus. Omne ergo tale
dictum asserendo, consequenter negandus essét quilibet
articulus fidei, esset summe hereticum. Aliter enim non
esset evidencia, quod opiniones, que non sunt expresse
heretice in scriptura sacra, nec eorum opposita asserta
essent heretice, cuius oppositum constat ex hereticacione
multarum heresum per determinacionem ecclesie. Non
enim homo hereticus, quia dicit opinionem hereticam,
sed prius naturaliter est eum ipsum dogmatisare hereti-
cam scienciam, quam ipsum esse hereticum. Patet ergo,
quod ista posicio repugnat scienciis doctrinalibus, quia

Suis principiis repugnat, et diffinicionibus beati Augustini

1. Cf. Euclidis Element. 1. Definit. 15 2 88. 5; 85; 14 (Euclidis
opera omnia ediderunt J. L. Heiberg et H. Menge, Lipsiae
1952—1888, vol. I, p. 4 et 5). 3. Cf. Euclidis Element. V, 4—225
(Ed. Lips. 1118 --- 71) et VII (ibid. 184 — 2692). 37. Gf. Augustini
De Quantitate lib. cap. VII, X—XII (Migne X XXII 1041—10406)
atque imprimis illud, cap. XI, sect. 18: Siquidem hoc (scil.
puuctum) est quod mullam divisionem patiatur, et punctum

515

'The distinction
between
accidents 1s
also supported
y Holy
Scripture and
and the teaching
of the Fathers.

The opposite

opinion would

be heretical if
obstinately
maintained.

56

Such an
opinion would
involve an

unconditional
likeness of all
figures.

JOHANNIS WICLIF CAP. VI.

de Quantitate Anime capitulo 7", ubi diffinit lineam,
superficiem, punctum et angulum modo quo mathe-
maticus, et distinguit 1psa ab invicem et a substancia,
ponens sepe, quod punctus non est sensibilis, sed
intelligibilis et condicione perfectus quo ad indivisi-
bilitatem excedit lineam, sicut et linea superficiem, οἵ
ipsa corpus. Cum ergo precipui doctores sancti et
famosiores moderni ponunt quantitatem differre genera-
liter a substancia et qualitate, videtur pocius, quod
posicio negativa sit heretica.

Item iuxta istam opinionem non esset distinccio
specifica figurarum corporalium, quod contradicit scrip-
ture; et consequencia sic probatur. Omne corpus, cuius
maxima longitudo, maxima latitudo et maxima profunditas
sunt simpliciter equales, est conformiter figuratum;
omne corpus est huiusmodi, ergo etc. Maior patet ex
descripcionibus figurarum corporalium, quas dant, quibus
hucusque non dedignabatur Deus ostendere meliores,
ut patet de spera orbis et ceteris figuris corporeis. Si
enim capitur diffinicio spere, quam dat Theodosius, quod
est ,unum solidum, una superficie contentum, a cuius
medio puncto omnes linee ducte ad circumferenciam
sunt equales", notum est, quod hec descripcio vel est
impossibilis vel de quolibet corpore verificabilis, quia
da, quod non de A cubo, contra infra A cubum est
cubulus punctualis eque distans a lateribus, ymo quilibet
punctus intrinsecus vel extrinsecus distans a lateribus
est eque distans a lateribus.

Et conformiter arguitur de descripcione cubi, ct

perirent ultimi quinque libri Euclidis de figuris corporeis, :

20. Cod.: theolie correxz.

vocatur, cum medium tenet figurae; si autem principium lineae
est vel lineis, aut. etiam finis, vel cum omnino aliquid notat,
quod sine partibus intelligendum sit, nec tamen obtineat figurae
medium, signum dicitur. 20. Est "Vheodosius Tripolites
mathematicus alterius seu tertii post Chr. n. saeculi, cuius De
Sphaericis libri tres, pluries editi, prodierunt graece et latine
11707 Oxoniae (,e theatro Sheldoniano ") quorum primi defini-
tionem primam de sphaera: Σιφαῖρα ἐστὶ σχῆμα στερεὸν, ὑπὸ
μιᾶς ἐπιφανείας περιεχόμενον, πρὸς ἣν ἀφ᾽ ἑνὸς σημξδίου τῶν
ἐντὸς τοῦ σχήματος χδιμένων πᾶσαν αἱ προςπίπτουσαιν εὐϑεῖαι
ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν plane ad verbum a Wyclifio redditam esse
apparet. 20. Cf. Euclid. Element XIII 18 (non 11) fin (Ed.
Lips. IV 326 sqq): Aéyo δή, ὅτι παρὰ τὰ εἰρημένα πέντε σχή-

IO

--
U

t2
ωι

[9]

tJ

CAP. VI. DE ENTE PREDICAMENTATLI.

ut de quinque corporibus racionalibus, scilicet yco-
cedron, quod est corpus 20 basium, duocedron, octo-
cedron, tetracedron et exacedron, de quibus conclusione
17? libri 13! Euclidis, et eadem consideracio de quin-
que generibus corporum in communi, de spera, corpore
serratili, de solido parallelo.

Nec erit facile sic opinantem fingere descripciones
novas propter defectus terminorum, ut patet attendenti
ad pictacias hodiernas; quod autem omnis corporis tres
maxime dimensiones sunt simpliciter equales, probatur
per deducciones ad impossibile, quia det sic opinans,
quod A piramis ignis non habeat istas tres equales,
contra maxima longitudo A est eius maxima materla,
maxima latitudo A est eius | maxima forma et maxima
profunditas A est eius maxima caliditas; et iste sunt
simpliciter equales; ergo et sue tres maxime dimensiones;
patet totum antecedens ex opinione, et idem est argu-
mentum de quolibet corpore assignando, quod expresse
contradicit scripture Gen. 6? de figura et quantitate arche
Noe, cuius longitudo secundum instruccionem divinam
foret trecentorum cubitorum, quinquaginta cubitorum
latitudo, et triginta cubitorum altitudo; modo secundum
istam opinionem eque sint longitudo, latitudo cum alti-
tudine, quia quecumque ad omnem punctum extensa,
ymmo quelibet longitudo foret latitudo et profunditas
et econtra; et eadem confusio foret de figura et qantitate
tabernaculi portatilis ostensa Moysi in monte, de qua
Exodi.....; de templo Salamonis, de quo 2? Regum,

i DOS. : sollido paralello. 3o. Post Exodi lacuna 5 fere litterarum
in cod.

ματα οὐ συσταϑήσεται ἑ ἕτερον σχῆμα περιεχόμενον ὑπὸ ἰσοπλεύρων
τε καὶ ἰσογονίων ἴσων ἀλλήλοις. "Pro μὲν γὰρ δύο τριγώνων ἢ
ὅλως ἐπιπέϑον στερεὰ γωνία οὐ συνίσταται: ὑπὸ δὲ τριῶν
τριγώνων E τῆς πυραμίδος, ὕπο δὲ τεσσάρων 4 τοῦ ὀκταέδρου,
ὑπὸ δὲ πέντε ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου" ... ὑπὸ δὲ τετραγώνων τριῶν
j τοῦ κύβου γωνία περιέχεται" ὑπὸ δὲ τεσσάρων ἀδύνατον"
ἔσονται γὰρ πάλιν τέσσαρες ὀρθαί: ὑπὸ δὲ πενταγώνων ἰσο-
πλεύρων χαὶ ἰσογωνίων, ὑπὸ μὲν τριῶν ἡ τοῦ δωδεχαέδρου"
ὑπὸ δὲ τεσσάρων ἀδύνατον .... χτλ. ὅπ Gen AVI T5
3o. Exod. XXVI 2 Longitudo cortinae unius habebit viginti
octo cubitos; latitudo quatuor cubitorum erit ... 3 (non 2)
Reg. VI 2 Domus autem quam aedificabat rex Salomon Domino,
habebat sexaginta cubitos in longitudine, et viginti cubitos in
latitudine et triginta cubitos in altitudine.

The opinion
that all the
dimensions of
any body arc
equal is
contradicted ;

By our
αὐτὴ sight ;

2. by the
witness of
Scripture.

58

On Aristotle's
teaching as to
accidents
jointly
qualifying the
subject while
distinct from
cach other.

Height, lengtli
aud breadtli
arc not
quantity but
modihications
of quautity.

JOHANNIS WICLIF CAP. VI.
de templo ymaginativo Ezechie. lib. 2, breviter de omni
mensura geometrica, de qua scriptura facit ubilibet
mencionem. Ex quo videtur, quod autores scripture
sicut et philosophi nescierunt istam opinionem. Quid

ergo valet tam extranee et tam heretice sine evidencia :

opinari?

Hic dicitur communiter, quod non sequitur: Ista
longitudo est tanta, ut hec latitudo vel profunditas,
ergo est tanta longitudo, et sic de latitudine ac pro-
funditate, et sic glosantur omnia dicta autentica, ct
corrigunt descripciones. Sed contra illud est regula
Aristotelis, que docet numquam esse taliter sophisti-
candum diversimode inter coniunctum et divisum, nisi
quando unum accidentaliter coniungitur alteri; nec homo
est bonus ac faber, et tamen non est bonus faber, quia
bonus primo determinat bonitatem nature vel moris, et
secundo bonitatem artis fabrilis; sic autem non est in
proposito, quando dicitur hec res tanta est longitudo,
et hec res est tanta longitudo, quia neutrobique con-
notatur aliquod accidens rei; hic videtur sic opinantes
deficere in sermone signorum, de quibus est illis summa
causa, quia isti termini, linea, superficies et corpus
significant iuxta illos substanciam οἵ quantitatem in
recto, quod est contra naturam speciel, quam oportet
univoce significare. Non ergo foret iste terminus linea
per se species generis quantitatis, significando analoyce
omnem substanciam, qualitatem vel accidens longum.

Sed dimissa ista altercacione signorum grammaticis
videtur sequi hoc: A sub isto gradu est res, cum arguitur
sine impedimento a per se inferiori ad suum per se
superius, et per idem sequitur divisionibus, et per con-
sequens sub omni gradu, quo A est longitudo, latitudo,

13. Cod.: coniuctu,

1. Eq. NLII 29—2. In facie longitudinis, centum cubitos ostii
Aquilonis, et latitudinis quinquaginta cubitos, coutra viginti
cubitos atrii interioris. ... 11. Cf. Arist. Met. VI 4 (Ed.

ar. 11 206, 9 ss.): Ei δὲ πάντα κατὰ συμβεβηκὸς λέγεται; οὐϑὲν
ἔσται πρῶτον τὸ aoro" οὗ, εἰ ἀεὶ τὸ συμβεβηκὸς xor ὑποκειμένου
τινὸς σημαίνει τὴν κατηγορίαν. ἠνάγκη ἄρα εἰς ἄπειρον ἰέναι.
WA ἀδύνατον" οὐδὲ γὰρ πλείω συμπλέχεται δυοῖν: τὸ γὰρ
συμβεβηκὸς οὐ συμβεβηκότι συμβεβηκός, εἰ μὴ ὅτι ἄμφω συμβέβηκε
ταὐτῷ" λέγω δ᾽ οἷον τὸ λευχὸν μουσικόν καὶ τοῦτο λευχόν, ὅτι
ἄμφω τῷ ἀνθρώπῳ συμβέβηκεν" ἀλλ᾽ οὐχ ὁ Σωχράτης μουσικὸς
οὕτως, ὅτι ἄμφω συμβέβηκεν ἑτέρῳ τινί.

-

ωδ

D

I

[PI

cC)!

T

€

9m
p3
c

3E

ων

CAP. VI. DE ENTE PREDICAMENTATLI.

vel profunditas est ipsum res; et cum tantum uno
gradu sit res, ut sequitur ex opinione, patet, quod omni
gradu, quo A est longitudo, est latitudo et profunditas,
et hoc expositorie sequitur ex quiditate gradus; non
ergo sub minori gradu vel minus est longitudo, quam
est latitudo vel profunditas, cum sequitur sub isto. gradu
est longitudo, et per se longitudo est quantitas, ergo
sub isto gradu est quantitas. Quante enim aliquid est
homo, tante est animal, et quidquid per se primo modo
fuerit essendi, quia aliter non esset per se huiusmodi,
si posset nunc plus et nunc minus esse huiusmodi; ut
homo non est per se quantus, sicut non est per se
albus; cuius racio est luxta sic opinantes, quia nunc
potest esse magis quantus, nunc minus quantus. Per
idem videtur, quod per accidens est linea quanta, quia
potest manere eadem linea nunc magis quanta et nunc
minus quanta.

Item, si substancia non sit tanta longitudo, sicut
latitudo vel profunditas, aut econtra, sequitur, quod sit
infinitum minor longitudo quam profunditas vel econtra,
quia A columna est precipue tanta longitudo, quanta
est aliqua istarum, demonstrando omnes partes suas,
quarum quelibet sit eque longa cum toto, sed infinitum
minor longitudo est aliqua istarum, quam A est pro-
funditas; ergo A est infinitum minor longitudo, quam
ipsum est profunditas, Nec valet dicere, quod compa-
racio non est admittenda, quia hic non sunt aliqua
comparata, nisi res eiusdem speciei sive proprie com-
parande. Nec valet isti vie dicere, quod racio est
diversa, quia utrobique est racio eadem, cum racio
secundum sic opinantes sit vel actus anime vel sub-
stancia vel qualitas, de qua est racio. Nec valet
negare syllogismos expositorios propter sensum redu-
cendi, ut patet tractatu de Tempore. Et ex eadem conside-
racione sequitur, quod omnis longitudo sit infinitum
maior profunditas, quam ipsum est latitudo, quia infini-
tum minor latitudo, quam ipsum est profunditas, est par
latitudo cum illo. Sequitur eciam ultra, quod nichil sic
est profundum, ut magnum, nisi unius speciel corpus:

20, 27. comparacio] cod. : compacio.
32. Commemorat Wiclif hoc loco operis sui amplissimi Dc

lnte sive Summa Intellectualium | inscripti libri I tractatum
sextum, cf. Shirley. l. c., p. 3.

κ)ι

JOHANNIS WICLIF CAP. VI.

constat enim, quod contingit corpora eque profunda
esse quantumlibet dispariter quanta, ymo, capta Α spera
et B cubo, quorum profundidates sunt cquales, patet,
quod quantitates eorum sunt simpliciter inequales; 1deo,
ut alias sepe dixi, longitudo, latitudo et profunditas 5
non sunt formaliter qüantitates, s^»d quantitatum pas-
siones. Item loyice seguitur ex »^pinione possibilitas
talium conclusionum: A et B sunt duo corpora precipue
eque magna; et Α infinitum multam et infinitum mag-
nam quantitatem deperdet, et nullam tunc adquiret, et io
tamen A per idem tempus huius mocionis infinitum
minorabitur, et B per suum tempus infinitum maiora-
bitur; pono A et B esse duos cubos pedales, et pono
A infinitum diminui in ista hora, proporcionaliter ad-
quirendo de qualitate, ut diminuitur, et pono, quodis
illa qualitas alias infinitum rarefict, et patet conclusio
ἀς Α.

17. Folii 20, pars fere media et 20! totum scriptura vacat.

CAPUT SEPTIMUM.

F.204 Ad quantitatem et qualitatem in genere substancie

fundatas consequitur naturaliter et formaliter relacio,
cum claudit contradiccionem formalem duas substancias
5esse quantas aut quales, nisi una se habeat in acci-
dentali hubitudine relativa ad reliquam; et illam habi-
tudinem supponemus esse relacionem vel ad aliquid.
Distinguitur autem ἃ quantitate vel qualitate, cum
presupponit ipsas tamquam posterius natura; quantitas

10eciam et qualitas sunt modo suo absoluta, sed relacio

3
^
9]

t

ut huiusmodi est inter duo extrema.

Stat eciam quamcumque speciem quantitatis vel quali-
tatis servari in quocumque subiecto relacionis, deper-
dita relacione in ipsa fundata, et cognosci relacione
igaota, cum relacio multiplicatur ad multiplicacionem
obiecti, ad quod terminatur, ut cognoscendo hominem
sub racione, qua septipedalis et albus, adhuc non
cognosco, quod est equalis et similis alteri, quem
ignoro; ideo noviter cognoscendo hoc cognosco rela-
cionem distinctam a prius cognitis; cul relacioni com-
petunt multa, que non competunt ill quantitati vel
qualitati, ut patet de istis narratis et quotlibet similibus.
Illud ergo, ad quod principaliter terminatur noticia in
cognoscendo, quod una substancia est commensurabilis
vel similis alteri, supponitur de vi vocis esse veritatem,
quam vocamus relacionem, vel ad aliquid; et hoc satis
pro stabilimento relacionis quo ad suum esse et pro
distinccione eius a substancia et quantitate.

Sed pro ulteriori noticia relacionis est notandum,

ET

[SET

3oquod relacio extense accepta est analogum ad quam-

cumque habitudinem relativam inter quodcumque ens
et reliquum, et sic est prior naturaliter, quam genus
substancie, cum 1n divinis sunt relaciones absolute,

22. Cod. : quodlibet.

Of relation: It
is distinct from
quantity and
quality, which
are presupposed
in relation.

The cognition
of relations is
independent of
the cognition of
the ditlerent
accidents of an
entity.

Relation in its
widest sense is
every manner in
which one
thing can be
related to
another.

62 JOHANNIS WICLIF CAD. VII.

necessarie ct eterne. Relacio autem sic ampliata potest
vocari respectus unius extremi ad aliquid, qui eo ipso
ponitur, quo ipsa sunt posita, ut claudit contradiccio-
nem patrem et filium in divinis poni, nisi eo ipso
ponantur paternitas et filiacio. Et in creaturis non stat 5
unum corpus esse septipedale et aliud septipedale, nisi
eo ipso ponatur ipsorum equalitas, nec possunt esse
duo calida, nisi eo ipso ponatur eorum similitudo, et
ita de ceteris.

Relation strictly ^ Relacio autem proprie dicta est respectus unius sub- ro

»peaking 15 th* stancie ad aliam in suis accidentibus absolutis fundatus

way one
substance is 1 : - E " ji à

related to qui eo ipso ponitur, quod illa sunt posita, et illa quar-
ud inits tum predicamentum.

absolute AOT US , r
accidents. Sed obicitur tripliciter. Primo per hoc, quod inter

—
Ὁ

Threefold dominum et servum, inter patrem et filium sunt rela-
objection:

i. There are. ciones, et tamen illi possunt esse sine illis. Generalis
πεῖν descripcio relacionis non competit relacionibus proprie
M dictis. Aliter enim dominium et servitus essent naturales
exist without et perpetue. Ymo, cum relacio talis non potest salvari
such relations; sie. fundamento ipsam causante, videtur, quod si relacio 20
ponitur extremis positis, quod nulla substancia posset
qualitatem perdere aut quantitatem, vel si posset, tunc
relacio, dependens ab illis, posset deficere servatis ex-
tremis.
2. man as such Item amicicia, paternitas et quotlibet alie relaciones?
does not IN OIVe uidentur non eo ipso poni, quo extrema sunt posita;
MUR. stat enim duos homines esse cum omnibus absolutis
accidentibus in eis ponibilibus sine hoc. quod sint
amici vel inimici; et cum quilibet homo potest gene-
rari a quolibet, eo, quod individuacio hominis est ab 30
anima solum, videtur, quod stat duos homines quos-
cumque poni sine hoc, quod inter eos sit paternitas
vel|filiacio. Nam vis generandi non sufficit ad pater- F.
nitatem, cum, quia oportet actum superaddi, tum eciam,
quia ipsa perdita stat paternitas. :
3. There are Item videtur, si relaciones eterne sunt in Deo, ut
eternal relations . ὃ 3 ὃ ᾿ :
in God; i£theseInnuitur, quod Deus eternaliter proprie sit substancia,
n tme, €t quod illa relacio sit accidens, et per consequens
are creatures. creatura. coeterna Deo, que non potest incipere vcl

coeternal with " :
God. desinere, et per consequens non creari. 4o

“3.

23
"ON

rS ic TER NETTE NN S
3». Cod.: poni fn he q fint amici vl iimici et tii quilz ho pt gn^ari a
——MM————— —À—— — —— à — o——

quolz int? eos.

νι

I€

-

“ιν

20

[S]
DT

CAP. VIT. DE ENTE PREDICAMENTAT.T. 63

Pro quo dicitur, quod extrema relacionum | proprie Solution of tlic
ictar 1 Seu TE : Ξ ΕΞ IY s objections.
dictarum, per se in genere existencium, sunt aggregata melations arc

per accidens ex substanciis et fundamentis relacionum, EUR is
P δ ἣν S aggregate
ut quantitate, vel qualitate, et illa extrema sunt, qui- the substance

DAD . - : δ ite and its
bus positis sequitur relacio propria. Ubi autem deficit ,cdents I6

aliqua particula illius condicionis, vocantur relativa , any of these
fails, therelation

secundum dici vel relativa racionis, quod contingit tri- becomes simplv
intellectual.

pliciter. 1 This is the
Primo, quando unum extremum est substancia, ha- DE

. . I. in €

bens fundamentum, et reliquum non, ut gracia, qua relation

creatura racionalis est grata Deo, fundatur in virtute, Pei e

a4 qua dependet; ideo est πὰ: et deperdibilis substance and
tamquam accidens temporale. Sed econtra gracia ὑπο en as
caritas, qua Deus habet racionalem creaturam gratam MODE
sibi, nec habet substanciam pro suo subiecto, nec ac-

cidens in Deo pro suo fundamento; ideo utraque est

relacio racionis, et una reliqua prior tempore etc.

Secundo modo est relacio racionis inter extrema, 5. betweeu non-
quorum uterque dcficit esse substanciam, ut inter que- SNC
cumque accidencia et inter personas divinas. between two

Sed tercio est relacio racionis inter substancias, qua- ipe E

ἢ persons:
rum utraque definit fundamentum, ut caput et capi- mE Pea
tatum. Non enim est dare quantitatem aut qualitatem — Janguage

fundamenta talis relacionis, ad que posita ipsa Ἐπ o reibmu e
quitur; sed capitacio requirit continuacionem et actuacio-

nem, et talia vocantur specialiter relativa secundum dici

in predicamentis capitulo de ad aliquid.

Sed alia sunt proprie relativa secundum esse; ideo On relations
dicit Philosophus, quod proprie relativa sunt, quorum BE
esse est ad aliquid se habere, intelligens indubie aggre-
gata ex subiecto et fundamento; nec stat diffinite intelli-
gere unum eorum cum reliquo, nisi habeatur sufficiens

medium ad concludendum relacionem unius ad reliquum.

5. Cod.: defficit. 22. Cod.: ut'q, — uterque deffinit.

23. Cf. Arist. Cat. V [VII] 2 (Fd. Par. I 9, 88 ss.): Πρός τι.
οὖν ἐστιν, ὅσα αὐτά, ὥπερ ἐστίν, ἑτέρων ὁ εἶναι i ἕγεται ἢ ὁπωσοῦν

ὥλλως πρὸς : τερον"... .. πρός TL γὰρ μέγα λέγεται τὸ ὅρος" χαὶ τὸ
OuOLOPV τινὶ ὅμοιον λέγεται, καὶ τὰ ἄλλα δὲ τὰ τοιαῦτα ὡσαύτως
πούς τι λέγεται. 28. Cf. Arist. Cat. V [V II] 2, 9 (Ed Par.

1 10, 12 ss.): Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνίοτε οὐ δόξει ἀντιστρέ φειν, ἐὰν μὴ
0x6 ἕως, πρὸς ὃ λέ "yeroL ἀποδοϑῆῇ, ἀλλὰ διαμάρτῃ ὁ ἀποδιδούς,
οἷον τὸ πτερὸν ἐὰν ἀποδοϑῆ ὄρνιϑος, οὐκ ἀντιστρέφει, ὄρνις
πτεροῦ" οὐ γὰρ οἰκείως τὸ πρῶτον ἀποδέδοται πτερὸν ὄονιϑος.
“ὥστε, ἐὰν ἀποδοϑὴ οἰκείους χαὶ ἀντιστρέφει, οἷον τὸ τρί
πτερωτοῦ πτερόν, χαὶ τὸ πτερωτὸν πτερῶ πτερωτόν..... κτλ.

64

'The first
objection rests
on a confusion
ot the substance

with the

accident on
which the
relation is
founded.

JOHANNIS WICLIF i CAP. VII.

Sed stat congnoscere capitatum cum capite secundum
quodlibet absolutum in illis, ignorando, utrum sit
continuacio, aut communis actus informacio.

Et ex hoc patet, quod omnia propria relativa nedum
dicuntur ad subsistendi convertenciam, verum eciam
sunt simul natura. Alia autem relativa racionis, quamvis,
in quantum huiusmodi, dicuntur ad subsistendi conver-
tenciam; tamen unum est communiter reliquo prius
tam tempore, quam natura, ut bene sequitur: Si Deus
scit hoc scibile, tunc illud est, et econtra; antecedens
tamen est eternum et consequens temporale. Alie autem
due proprietates, que insunt aliquibus relativis, scilicet
suscipere magis et minus et esse contraria, insunt ali-
quibus, sed non omnibus racione suorum funda-
mentorum. Prima enim omnium relacionum, scilicet
equalitas et summa similitudo, non potest magis aut
minus suscipere, et ab ills omnis dissimilitudo ἃς
inequalitas procreatur, ut patet secundo arismetice
Boeci; et concordat Theologus dominus, quod ex rela-
cione equalitatis in divinis personarum quo ad suam
potenciam et similitudinem bonitatis processit in esse
unitas. i

Ex predictis ergo patet, quod prima evidencia equi-

A

Oo

20

vocat, capiens substanciam subiectam accidenti absoluto, .

fundanti relacionem, et non per se, et completum ex-
tremum relacionis, scilicet aggregatum ex subiecto et
fundamento; tale autem extremum relacionis non potest
variari in tali fundamento, nisi varietur relacio, quamvis
in aliis accidentibus impertinentibus tali relacioni possit

stante relacione quomodolibet variari, ut docet Aristoteles, 3

ubi supra; nam stat similem alteri in albedine variari
in habitibus anime | et quibuscumque accidentibus im-
pertinentibus albedini, fundanti relacionem predictam
cum hoc, quod relacio conservetur.

: uam n Ma RM ; ὃ
I. Cod.: capitatu cu capitatu cu capite. It. Cod.: etternum ez szc
postea saepe.

19. Cf. Jo. 10, 90. Ego et pater unum sumus. 23. Of. An.
Manl. Sev. Boetii De Arithmetica Lib. I 3» (Migne L XIII 1110):

.. Hoc autem erit perspicuum, si intelligamus omnes in-
aequalitatis species ab aequalitatis crevisse primordiis, ut ipsa
quodammodo aequitas, matris et radicis obtinens vim, ipsa
omnes inaequalitatis species ordinesque profundat. Cf. praeterea
Lib. II : (Migne LXIIJI 112) et eiusdem scriptoris De Musica
Lib. If 7 (ibid. col. 1200). 30. Cf. Arist. Cat. V [VII] 2, 9 sq.
(pag. 69, lin. 28, huius ed.)

F. 2025

ωι

IO

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMENTAL.I.

Pro secundo dicitur, quod amicicia et multa alia,
que computantur inter relativa, possunt sumi equivoce;
nunc pro relacione, nunc pro alio genere accidentis, et
nunc pro aggregato ex hiis. Unde Augustinus 5? de Trinitate
37? distingwit de relativis, quomodo aliqua possunt,
quotiens libuerit, adquiri subiecto sine hoc quod ipsum
moveatur, sicut eciam docet Philosophus 7? Phisi-
corum 29, ut patet de quotlibet relacionibus, que possunt
adquiri utrique subiecto altero moto, et reliquo non
moto, particulariter ad generacionem relacionis. Alia
autem sunt relativa, que ad hoc, quod adquirantur
subiecto, oportet ipsum moveri, ut amicicia; cum enim
amicicia sit mutua benivolencia, in contrapassis non
latens, ex 8? Ethicorum 3?, patet, quod non stat ipsam
adquiri subiecto, nisi eliciendo actum benivolendi, et
sic moto quodammodo, ut dicit amicitia principaliter
actum vel habitum sic volendi; sed connotat reciprocam
caritatem in proximo fundatam, connotat eciam pari-
tatem benivolencium vel saltem prope paritatem; quando-
que igitur accipitur amicicia pro actu vel habitu beni-
volendi, et quandoque pro relacione predicta, et quandoque

—

I9. Cod.: qnq, p rone (sic) et zn margine reloe.

4. Cf. Aug. De Trinitate V 13, Migne XLII, col. 920 ...
Nam et creator relative dicitur ad creaturam, sicut dominus
ad servum .... Si autem quidquid in se manet et gignit ali-
quid vel operatur, principium est ei rei, quam gignit, vel ei,
quam operatur; non possumus negare etiam spiritum sanctum
recte dici principium; quia non eum separamus ab appellatione
creatoris: et scriptum est de illo, quod operetur, et in se utique
manens operatur; non enim in aliquid eorum, quae operatur,
ipse mutatur vel vertitur. 7. Respexisse Wiclifium locum Arist.
Nat. Ausc. VI 1, 2 probabile est (Ed. Par. II 333, 20 ss.) licet
aliquantum. a verborum ab ipso prolatorum sensu differat:
ἀνάγκη τοίνον εἶ τι παύεται κινούμενον τῷ ἕτερόν τι στῆναι,
τοῦϑ᾽ ὑφ᾽ ἑτέρου χινεῖσϑαι. Τούτου γὰρ φανεροῦ γινομένου,
ἀνάγκη πᾶν τὸ χινούμενον κινεῖσϑαι ὑπό τινος. ᾿Επεὶ γὰρ εἴληπται
τὸ AB κινούμενον διαιρετὸν ἔσται" πᾶν γὰρ τὸ κινούμενον

- διαιρετὸν ἢν. “ῃρήσϑω τοίνυν Jl ΤῸΝ ΤῸ ἠνάγκη δὴ τοῦ BI'

ἠρεμοῦντος ἠρεμεῖν χαὶ τὸ AB: εἰ γὰρ, μή, εἰλήφϑω κινούμενον.
Τοῦ τοίνυν ΒΙ' ἠρεμοῦντος, κινοῖτο ἂν τὸ 41΄- οὐκ ἄρα xo0*
αὑτὸ κινεῖται τὸ 48. 12. Cf. Arist. Eth. VIII r, 1—2 (Ed.
Paris. II 90, 46 ss.). Tí γὰρ ὄφελος τῆς τοιαύτης εὐετηρίας,
ἀφαιρεϑείσης εὐεργεσίας, ἢ γίγνεται “μάλιστα xot ἐπαινετοτάτη
πρὸς φίλους; ἢ πῶς ἂν τηρηϑείη καὶ σώξοιτ᾽ ἄνευ φίλων: ὅσῳ
γὰρ πλείων, τοσούτῳ ἐπισφαλεστέρα" Ἔν πενίᾳ δὲ καὶ ταῖς λοιπαῖς
δυστυχίαις, μόνην οἴονται καταφυγὴν εἶναι τοὺς φίλους et ibid.
cap. 2, 3 fin. (Ed. Par. II 92, 20 ss.). ze ἄρα εὐνοεῖν ἀλλήλοις,

. καὶ βούλεσθαι τἀγαϑὰ μὴ λανθάνοντας δὶ ἕν τι τῶν εἰρημένων.

3

65

Τῆς second
contradiction is
solved thus:
uu concepts
can be counted
as relations, as
accidents of
another class,
or as aggregates

oth.

66

Digression on
dominion ;
I. divine,

JOHANNIS WICLIF CAP. VII.

pro aggregato; et istam sentenciam (Augustinus ubi
supra) inculcat Anselmus Monologion 25:9. Nec mirum,
si talia accipiunt autores taliter equivoce, cum Aristoteles
capitulo de «ad aliquid" in predicamentis et 5? Meta-
phisice 2? accipit scienciam nunc pro relativo, et nunc
pro qualitate, et ita de alüs aggregatis, que nunc
accipiuntur pro re unius predicamenti, nunc pro re
alterius predicamenti, ut patet de asperitate et lenitate
et quotlibet similibus. Sic eciam videtur michi, quod
paternitas ultra potenciam naturalem generandi dicit
actum patris generantis et passionem filii generati cum
conveniencia specifica. Oportet enim generacionem esse
univocam, in qua fundetur paternitas, et sic non est

pura relacio, sed aggregatum ex multis, et ita utuntur.

poletici istis terminis dominus, servus.

Nam inter Deum et quamlibet creaturam sunt domi-
nium et servitus relaciones racionis, que eo ipso ponuntur,
quo extrema sunt posita, cum oportet omnem racio-
nalem creaturam servire Deo, vel agendo ut debet, vel

r1, Augustinus ubi supra. Cf. pag.65,not.ad lin. 4... et scriptum
est de illo, (scil. spiritu sancto) quod operetur, et in se utique

manens operatur; non enim in aliquid eorum, quae operatur,

ipse mutatur vel vertitur. 2. Cf. Anselm. Monolog. 25 (Migne
CLVIII 178). Omnium quippe quae accidentia dicuntur, alia
non nisi cum aliqua participantis variatione adesse et abesse
posse intelliguntur, ut omnes colores, alia omnino nullam vel
accidendo vel recedendo mutationem circa id, de quo dicuntur,
efficere noscuntur, ut quaedam relationes. Constat namque, quia
homini post annum praesentem nascituro, nec maior, nec minor,
nec aequalis sim, nec similis: Omnes autem relationes has,
utique cum natus fuerit, sine omni mei mutatione, ad illum
habere potero et amittere, secundum quod crescet, vel per quali-
tates diversas mutabitur. Palam itaque fit, quia eorum, quae
accidentia dicuntur, quaedam aliquatenus attrahant cummutabi-
litatem, quaedam vero nullatenus subtrahant incommutabilitatem.
3. Gf. Arist. .Categ. V [ΝΠ] 2 (Ed. Paris. I 9, 28 ss.). Ἔστι δὲ
καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν πρός τι, οἷον ἕξις, διάϑεσις, αἴσϑησις,
ἐπιστήμη, ϑέσις" Πάντα γὰρ τὰ εἰρημένα αὐτὰ, ἅπερ, ἐστιν,
ἑτέρων εἰναι λέγεται; καὶ οὐκ ἄλλό TL" ἡ γὰρ ἕξις, τινὸς ἕξις
λέγεται χαὶ ἡ ἐπιστήμη, τινὸς ἐπιστήμη .... et postea sect. 11:
Ovx ἐπὶ πάντων δὲ τὴν πρός τι ἀληϑὲς δοκεῖ τὸ ἅμα τῇ φύσει
εἶναι" τὸ γὰρ ἐπιστητὸν πρότερον ἂν δόξειε τῆς ἐπιστήμης εἰναι"
ὡς γὰρ ἐπι τὸ πολὺ, προὐπαρχόντων τῶν πραγμάτων τὰς ἐπι-
στήμας λαμβάνομεν. Gf. Arist. Met. IV 15, 9 (£d. Par. II 521,
22 ss). Τὰ μὲν οὖν xo" ἑαυτὰ λεγόμενα πρός τι τὰ μὲν οὕτω
λέγεται, τὰ δὲ ἂν τὰ γένη αὐτῶν ἢ) τοιαῦτα, οἷον 5. ἰατρικὴ
τῶν πρός τι ὅτι τὸ γένος αὐτῆς 9 ἐπιστήμη δοκεῖ εἶναι τῶν
πρός τι.

UO!

IO

F.205'

3o

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMEN'TALTI.

paciendo quod debet, ut patet tercio de Libero Arbitrio
capitulo.

In secundo gradu sunt dominium et servitus prudentis
et bestialis, et illa vocatur relacio proprie dicta, cum
quibus iustus et prudens videtur dominari super quem-
cumque sic stolidum, ut dominatur super bestias et
omnia inferiora in natura.

Tércium vero est dominium civile cum servitute sibi
contradicenti inter hominem captivantem alium armis,
empcione, institutionibus humanis vel quomodolibet aliter,
et illa relacio connotat ultra quodcumque accidens abso-
lutum habitum de ultimo predicamento, cum servi sint
quasi pecudes dominorum. Patet ista sentencia secundo
Politicorum 3?, et patet, quod iste non sunt pure rela-
ciones, sed aggregata ex multis generibus accidencium ;
ideo non ponuntur eo ipso, quo extrema aggregata ex
substanciis et accidentibus absolutis sunt posita, sicut
est de puris relacionibus.

Patet itaque ex dictis, quod omnis relacio proprie
dicta differt a quantitate et qualitate, differt eciam a
ceteris respectibus, cum omnes alii respectus preter
accidencia absoluta extremorum superaddunt disposicio-
nem extrinsecam, qua oportet expectare ad eorum prin-
cipacionem, ut non ex hoc, quod aliquid est motum
et aliud mobile, quantumlibet proporcionata et applicata, |
sequitur, quod sit agencia vel motus inter ea, quia
oportet expectare tempus et nisum agentis.

Et patet, quod accio et passio supperaddunt relacioni ;
ipse tamen presupponunt eam, sicut relacio presupponit
qualitatem et ipsa quantitatem; et constat, quod ubi
et quando superaddunt relacionem, quia aliter sequeretur,
si datum corpus locans est cum omnibus accidentibus
absolutis et corpus locale cum suis, quod unum locaret

I. Cod.: 39 d' lib'o arbitr? calis,

1. Cf. Anselmi Cantuariensis Dialog. de Libero Arbitrio,
cap. III (Migne CLVIII 493). Mag.: Ad quid tibi videntur illam
habuisse libertatem arbitrii? An ad assequendum, quod vellent?
An ad volendum, quod deberent, et quod illis velle expediret?
Disc.: Ad volendum, quod deberent ; et quod expediret velle.
13. Cf. Arist. Polit. II 1, ὃ (in edd. antiquioribus II 3, 1, ed
Par. I 498, 1 45.). Ἠλλὰ μὴν οὐδ᾽ εἰ τοῦτο ἄριστόν ἐστι τὸ
μίαν, ὅτι μάλιστ᾽ εἶναι τὴν “χοινωνίαν, οὐδὲ τοῦτ᾽ ἀποδείκνυσϑαι
φαίνεται κατὰ τὸν λόγον, ἐὰν πάντες ἅμα λέγωσι τὸ ἐμὸν καὶ
τὸ μὴ ἐμὸν... κτλ.

5*

67

II. intellectual,

IIl. civil.

Every relation
properly so
called differs
from quantity
and quality.

Difference of
relations from
other
predicaments ;
1. From action
and passion,
II. from place,

68

III. from time,

ΙΝ. from
position ; i. c.
arrangement of

parts.

V. from
posession.

JOHANNIS WICLIF CAP. VII.

reliquum eo ipso, quod est impossibile; licet enim sequa-
tur de materia per locum ab extrinseco aput multos:
Si iste mundus est cum isto homine, tunc locat eum;
theologi tamen multi concederent, quod Deus posset
ponere illum hominum in mundo alio. Sed quomodo-
cumque sit de hoc, certum est, quod non formaliter
racione extremorum, sed propter hoc, quod impossibile
est alium mundum esse, hoc sequitur, si sequatur. Si
enim racione principiorum extrinsecorum per se seque-
retur, per idem omne corpus locabile esset in quolibet
locativo.

Differt eciam a quando in hoc, quod quando dicit
mutabilitatem illius, quod mensuratur in illo genere ita,
quod talia, que senescunt vel veterascunt, sunt proprie
in quando, eterno autem non.

Differt eciam a posicione in hoc, quod posicio est
disposicio eiusdem ad se secundum suas partes; ideo
secundum Autorem inter Sex Principia videtur posicio
maxime ab intrinseco adveniens, nec est dare quantitatem
vel qualitatem in animali posita sessione vel stacione,
quin continet illam corrumpi stante eadem fposicione,
et per consequens cuilibet proporcioni vel similitudini
accidentali est posicio impertinens.

Distinguitur eciam ab habitu, cum habere poleticum
potest habere possessiones, pacciones et quotlibet talia
circumvolancia ultra relacionem. Aliter enim omnia
temporalia essent cuiuslibet hominis eo ipso, quod
ponuntur in certa qualitate cum illis, quod non est
verum de dominio civili, sed naturali. Nec obest, sed
oportet, quia si relacio precedat alia sex genera respec-
tuum, quia notum est, quod agencia substancie ipsa
sensu non potest esse, nisi precedat naturaliter propor-
cione eorum ad invicem. Et cum passio non potest

20. Cod.: 1 li ahi. 26. Cod.: c'unolis,

18. Autorem inter Sex Principia. Cf. Gilberti Porretani Sex
Principiorum Lib. Cap. VI (Jd. Aristotelis opp. Venetiis 1552,
vol. I, p. 43^. Magis autem proprium videtur positionis sub-
stantiae proxime assistere, omnibus quidem aliis formis sup-
positis. Positio autem nichil aliud est, quam naturalis ipsius
substantiae ordinatio, qualis vel a principio quidem innata est,
ut ea, quae asperis et lenibus, aequalibus et inaequalibus inest:
vel a naturali quidem motu consueto, ut sessio et accubitus et
similia. Quicquid igitur proxime est substantiae assistens, id
necessario positio est, et omnis quidem positionis huius ratio
suscipit praedicationem.

--

'23

o

οι

ωι

IO

F. 206

[5]
t2!

40

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMENTAT.I. 69

esse sine agencia, nec ubi vel quando sine motu, nec
posicio sine respectu ad centrum terre et circumferen-
ciam mundi, nec habere sine naturali dominio, quod
est relacio, patet, quod genus relacionis precedit pre-
dicta sex genera. Verumtamen res quorumcumque pre-
dicamentorum causant aliquas relaciones ipsis poste-
riores; sufficit enim, quod genus sit prius genere, et
si non, quodcumque individuum sit prius quocumque
individuo alterius, quia hoc forte est impossibile.

Ad tercium dicitur, quod non est color in deduccione, Third
quia, sicut Deus nec est substancia nec accidens, sed sce
utriusque principium, 510 relacio personarum ad invicem T Uu M
nec est substancia nec accidens, sed relacionis create substance nor

o. UID accident but the
principium. origin of both.

Unde triplex ponitur maneries relacionis in Deo. Prima
inter personas secundum racionem producencie et pro-
ducl, que vocantur relaciones originis a multis.

Alie relaciones sunt in Deo, que terminantur ad Threctold
intellecta ydealiter, distincta à Deo, ut quotlibet intel- "iom imn
ligencie, quibus Deus intelligit res ad extra, et omnes ἫΝ PUE
tales relaciones sunt absolute necessarie, consequentes — produced.
formaliter ad Deum esse. Intelligencia autem, qua Deus
intellegit se, non est relacio, sed essencia, quia idem
omnino est intellivens et intellectum. Nec distinguitur
intelligencia, qua una persona | intelligit aliam a dinstinc-
cione unius persone ad aliam, nisi forte distinccionem
secundum racionem. Unde quinque ponuntur relaciones 11. Relations
inter personas divinas, scilicet tres notionaliter con- "94, 9n God's
stituentes personas, ut generantur vel paternitas, gene- Intellige nesaor
racio vel filiacio et processio vel passiva spiracio; innas- distinct from
cibilitas vero, communis spirancia, et communis spiracio bun:
secundum aliquos sunt relaciones fundate in communi
principlo et communi principiato. Videtur tamen mihi,
quod innascibilitas vel ingenitum non sit relacio, cum
non dicitur ad aliud, sed communis spirancia est relacio
CUEEB etn aiveg quiste incor nus taies. cmi leben aepo

Tercia maneries relacionum in Deo est fundata in RE
eius actu intrinseco et in existencia creature, ut sciencia, to his GREETINGS
volucio, intendencia, propositum, consilium, predestinancia ^ cternal,
et similia. Ille enim relaciones sunt eterne, et contin-

gentes in Deo. Eterne quidem, quia Deus nichil potest

. 8. sit| eod.: sicut. 28. notionaliter| cod. : uocor. 230. Post cum
duae lineae scriptura vacant.

79

b) temporal.

Fatherhood,
sonship are
relations not
hypostases.

JOHANNIS WICLIF CAP. VII.

incipere scire vel ordinare; et contingentes, quia, si
non est effectus, non est talis sciencia et econtra; antc-
cedens est contingens; ergo et consequens.

Quarta maneries relacionem in Deo fundatur in exe-
cucione operativa Dei ad extra conformiter ad scienciam
eius eternam, et illa est temporalis, ut causancia crea-
ture, conservancia, dominium et similia. llla enim ince-
perunt esse, ut patet commento de Trinitate. Nam
postquam Augustinus ostendit spiritum sanctum eter-
naliter esse donum, sed temporaliter donatum, 36?
movet dubium, quomodo nullum accidens inest Deo,
cum ipsum esse donum hominis vel donum meum vel
tuum ex tempore accidit sibi, et stat sentencia solu-
cionis sue in hoc, id est, quod scribit 37? sub hiis
verbis: ,Quomodo ergo optinebimus nichil. secundum
accidens dici donum, nisi quia ipsius nature nichil accidit
quo mutetur", quod dictum doctores concorditer intel-
lgunt de relacione racionis. Nam relacio realis per se
in genere, que proprie est accidens illius generis, non
potest alicui accidere, nisi illj, qui potest mutari per
talem adquisicionem; quamvis enim possum dexter esse
posti, postquam ful sinister sine motu moel participante
ad hoc, possum tamen per motum mei adquirere dex-
teritatem talem. Patet ergo ex argumento beati Augustini,
quod non est racio distinguendi aliam relacionem a
subiecto, quin per idem dominium Dei distinguitur a
Deo, quamvis non sit per se in genere propter defectum
fundamenti in divina substancia.

Quod autem relacio primi modi distinguitur a divina
essencla patet ex hoc, quod paternitas, filiacio et

8. commento] cod. : 9.

4. Quartum quoque a Wiclifio constitui relationum in Deo
genus contra ipsius verba facit, cum triplex tantum esse supra
affirmaverit; sed tertium. atque quartum genus propterea in
unum comprehendi possunt, quia utrumque relationes inter
Deum et creaturas amplectitur, prius quidem — ,aeternas",
posterius ,temporales". 8. Cf. Aug. De Trinitate V τὸ
( Migne XLII, col. 922). Nec moveat, quod spiritus sanctus, cum
sit coeternus patri et filio, dicitur tamen aliquid ex tempore,
veluti hoc ipsum, quod donatum diximus. Nam sempiterne spi-
ritus donum, temporaliter autem donatum .... Quomodo ergo
obtinebimus nec ipsa relativa esse accidentia, quoniam nihil
accidit Deo temporaliter, quia non est mutabilis, sicut in ex-
ordio huius disputationis tractavimus.

-
γι

20

30

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMENTALI. 71

processio tantum relaciones et non ypostases signant,
ut patetp59vdellirinitate:) Capitulo) 49 οἵ 75.
Ideo est dare medium in Deo, quod nec estsubstancia,nec Proofs from
accidens, scilicet relacionem, ut patet capitulo 6?. Unde πὸ Fathers.
?capitulo ro dicit Augustinus talem regulam: ,Quidquid
ad se dicitur illa divina sublimitas substancialiter, dicitur
singulariter et non pluraliter de omnibus et singulis
personis, et quod dicitur ad aliquid, non substancialiter,
sed relacione dicitur." Ideo 79? de Trinitate capitulo
10 2? arguit Augustinus sic: ,Si essencia est ad aliquid,
id est relacio, iam non est essencia' ". Unde, ut eodem
capitulo dicit: ,Omnis essencia, que relativa dicitur,
est aliquid excepto relativo"; id est omnis essencia
distinguitur a relacione, cui subiecta est. Et idem dicit
F. 206'libello de Triplici Habitaculo ct ri? de Civitate Dei |

2. Cf. Aug. De Trinitate V 4 (Migne XLII, col. 914).
Quamobrem, quamvis diversum sit patrem esse et filium esse,
non tamen est diversa substantia, quia hoc non secundum
substantiam dicuntur, sed secundum relativum; quod tamen
relativum non est accidens, quia mon est mutabile. lbid. 7
(col. 916) .... ita, quamvis diversum sit genitus et ingenitus,
non indicat diversam substantiam; quia, sicut filius ad patrem
et non filius ad non patrem refertur, ita genitus ad genitorem
et non genitus ad non genitorem referatur necesse est.
4. Cf. Ibid. cap. 6 (col. 915). Hoc si dicunt (scil. haecetici),
non intelligunt, de ingenito quidem aliquid se dicere, quod
diligentius pertractandum sit, quia nec ideo quisque pater, et
propterea non ad aliquid, sed ad se dici putatur. ingenitus:
genitum vero mira caecitate non advertunt dici non posse nisi
ad aliquid. Ideo quippe filius quia genitus, et quia filius utique
genitus. Sicut autem filius ad patrem, sic genitus ad genitorem
refertur, et sicut pater ad filium, ita genitor ad genitum.
Cf. Ibid. 8 (col. 917 sq.). Quapropter illud praecipue teneamus,
quidquid ad se dicitur praestantissima et divina sublimitas,
substancialiter dici; quod autem ad aliquid, non substancialiter,
sed relative: tantam vim esse eiusdem substantiae in patre et
filio et spiritu sancto, ut quidquid de singulis ad se ipsos
dicitur, non pluraliter in summa, sed singulariter accipiatur.
a. Cf. Ibid. VII 2 (col. 934 fin): Si essentia ipsa relative dicitur,
essentia ipsa non est essentia. Huc accedit, quia omnis essen-
tia, quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo.
15. Cf. Incerti auctoris De "Triplici Habitaculo liber infer opera
Augustiniana vulgo editus, cap. VI (Migne XL, col. 996 sq.).
Tunc iustis manifestum erit, quomodo Deus est invisibilis, in-
comparabilis, sine initio et sine fine, ante omnia et post omnia
2... e£ quomodo omnia Dei unum sunt in Deo, excepto, quod
ad relationem pertinet .... et quomodo ubique totus sine loco,
magnus sine quantitate, bonus sine qualitate: et quomodo omnia

JOHANNIS WICLIF CAP. VII.

capitulo 129. Unde capitulo quarto dicit: ,Propterea
non eo verbum, quo sapiencia, quia verbum non ad se
dicitur, sed tantum relative ad illum, cuius est verbum.
Sapiencia vero eo, quod essencia." Unde sequitur in

fine capituli: ,Non hec est Deo essencia, quod verbum 5

ad filium esse," quia sicut capitulo octavo arguit: ,Si
aliud est Deo esse et aliud subsistere, sicut aliud est
Deo esse et aliud esse patrem vel dogs. :

iam substancia non erit substancia, quia sse
tüvum erit." Et sequitur in fine capituli: , Absurdum
est autem, ut substancia relative dicatur". Unde super
illud Psalmi 68! ,Non est substancia" dicit Augustinus,
quod esse patrem non est esse quid, sed ad aliquid,
quia eo, quod Deus est, substancia est, sed non eo,
quod pater est, substancia est. Et donne loquitur
Anselmus in De Processu Spiritus Sancti capitulo primo.
Non enim idem est esse Deum, quod esse patrem aut
filium. Quotlibet autem sunt talia dicta doctorum sanc-

penetrat munda et inmunda sine sui poliutione. Si enim lux
ista visibilis omnia loca illustrat, et sterquilina etiam penetrat
sine fetore et sine sui pollutione; quanto magis Deus, qui est
invisibilis et incommutabilis lux, omnia penetrat, regit, sustinet,
circumdat, illustrat, sine ulla mutatione vel pollutione ...
Cf. Aug. De Civitate Dei XI τὸ (non 12) 1 (Migne XLI 325).
... aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia
personarum, sicut Sabelliani haeretici putaverunt; sed ideo
simplex dicitur, quoniam quod habet, hoc est, excepto quod
relative quaeque persona ad alteram dicitur. I. Cf. Aug.
De Trinitate VII 2 (Migne XLI 9336). 5. ΟΠ. διά. NINE S
6. Cf. ibid. VII 4 (col. 942). 10. Cf. ibid. VII 4 fin. (col. 942)
Absurdum ..... dicatur: omnis enim res ad se ipsam subsistit ;
quanto magis Deus? 12. Cf. Aug. Enarr. in Ps. LXVIII,
serm. 1 5 (Migne .X XXVI 845). Cum autem pater est, non illud
est, quod est. Pater enim non ad se, sed ad filium dicitur: ad
se autem Deus dicitur. Itaque eo, quod Deus est, hoc ipso sub-
stantia est. 16. Cf. Anselmi Cantuariensis De Processione
Spiritus Sancti contra Graecos Lib. c. [ (Migne CLVIII 287).
. Haec itaque sola causa pluralitatis in Deo, ut pater, filius
et spiritus sanctus dici non possint de invicem, sed alii sint ab
invicem, quia praedictis duobus modis est Deus de Deo. Quod
totum dici potest relatio: nam, quoniam filius existit de Deo
nascendo et Spiritus sanctus procedendo, ipsa diversitate nati-
vitatis et processionis referuntur ad invicem, ut diversi et alii
ab invicem. Et quando substantia habet esse de substantia, duae
fiunt ibi relationes insociabiles, si secundum illas nomina po-
nantur substantiae: cum enim homo est, gignendo de homine
dicitur homo, de quo est homo, pater, et homo, qui est de
homine, filius.

-

[2]

Oo

ει

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

torum, que idem sentenciant. Unde Anselmus de In-
carnacione verbi capitulo primo: ,Cuius mens obscura
est ad videndum inter equum et colorem eius, quo-
modo discernet inter unum Deum et plures relaciones
eius?" Et, ut breviter dicam, non memini me legisse
aliquem | doctorem in ista materia, quin distingwat
inter relacionem et essenciam in divinis, quamvis dicant
concorditer, quod relacio ista non sit realis per se in
genere, sed relacio racionis. Unde sanctus Thomas prima
το parte Summe conclusione 408, postquam arguerit rela-
ciones distingwi a persona, eo quod multe sunt rela-
ciones in eadem persona, sic respondet: ,Dicendum,
quod persona et proprietas idem sunt in re, differunt
tamen secundum racionem"; Lynconiensis in libro suo
15 de Libero Arbitrio dicit: Non est inconsequens, ymo
necessarium multas esse relaciones eternas in Deo et
ipsas non esse idem cum Deo; et hoc wlt Augustinus
expresse et exemplificat de multis veritatibus, quas vocant
relaciones; relacio, inquit, non habet essenciam aliam
20ab essencia suarum extremitatum, sicut patet cognos-
centi naturam relacionum. Ideo, ut vere distingwit, potest
relacio uno modo dici illa essencia, supra qua fundatur,
vel alio modo ipsa ordinacio unius ad aliquid, et tunc

Ot

9. Cod.: argucit.

1. Cf. Anselmi Cantuariensis Lib. De Fide Trinitatis et De
Incarnatione Verbi, cap. II (non 1) (Migne CLVIII 265).
9. Cf. Sancü "Thomae Aquinatis Summae Theologiae, p. !,
Q. 40, Art. I, 1—2 (in editione: S. Th. A. opera omnia iussu
impensaque Leonis XIII edita. Romae 1888 ss., fol. Tom. IV,
p. 411). Quaecumque enim sunt idem, multiplicato uno eorum,
multiplicatur et aliud. Sed contingit in una persona esse plures
relationes, sicut in persona patris est paternitas et communis
spiratio: et iterum unam relationem in duabus personis esse,
sicut communis spiratio est in patre et filio. Ergo velatio non
est idem, quod persona .... Ad primum ergo dicendum, quod
persona et proprietas .... et qusq. 14. Linconiensis De Libero
Arbitrio. Cf. quae de hoc libello docet Josephus Velten in opu-
sculo, cui inscriptum est, Robert Grosseteste, Bischof von Lincoln.
Ein Beitrag zur Kirchen- und Culturgeschichte des dreigehnten
Jahrhunderts (Freiburg im Breisgau 18897), 8", p. 74: Die
sonstigen philosophischen Werke Grosseteste's sind selbstándige
Untersuchungen über die Fragen, wie χ. B. die Freiheit des
Willens, oder über die Seelenkráfte oder über die Ursachen . ...
et in nota quae correspondei: Manche dieser Werke finden sich
in dem seltenen Buche: Opuscula varia philosophica. Venetiis 15 74,
fol. Quae editio mihi praesto non erat.

71 JOHANNIS WICLIF CAP. VII.

nec est essencia, nec aliud ab ista essencia, quia
secundum Augustinum relacio non est quid, sed quo
vel ad aliquid. Si ergo in divinis relaciones eterne et
absolute necessarie distingwantur a persona et essencia,
multo magis alie relaciones quecumque. Levis ergo
swasio, si relacio in divinis distingwatur ab essencia et
substancia.
If these Et s1 allegentur doctores ponentes relaciones tales non
relations are to . 9.5 2 oi
be identified 6556 aliud quam divinam essenciam, dicitur, quod hoc
wuubc τ στον potestidupliciren intelligi.
beina special Primo, quod relaciones tales non sunt proprie quid,
L SUCEDE sed ad aliquid vel res racionis, non tamen dependentes
EUM ab intellectu humano, ut quidam fingunt. Quando ergo
cannot be — dicitur, quod relaciones tales non sunt aliud quam Deus,
LEEOUMer UEM hoc potest sane intelligi, quia non sic sunt aliquid,
rU Secundo modo possunt talia dicta intelligi equivo-
predication, cando in predicacione formali et predicacione secundum
Sca Ese V CH. Quandocumque enim autores dicunt, quod
MEUM relaciones distingwuntur ab essencia, intelligunt in predi-
cacione formali, et quando dicunt, quod sunt essencia,
respondendo querentibus, quid est talis relacio, rimantur
profundius condicionem relacionis, et non inveniunt
proprie quid, antequam veniant ad essenciam fundantem
relacionem; ideo dicunt quod relacio est essencla, intel-
ligendo predicacionem causalem, et non formalem in-
dubie, et talis equivocacionis ignorancia fecit me et
forte alios parvipendere scripta doctorum, putando quod |
contradicunt sibi ipsis, ponendo quod paternitas est
essencia divina, et nunc ponendo quod eadem essencia
distingwitur.
Formal thc Nemo enim potest loqui in ista materia, ut oportet,
distinct from. Bis! ponendo distinccionem formalem relacionis a suo
is subject subiecto, Unde illi; qui negant talem distinccionem

adhuc concedunt, quod illi termini: pater, filius et

spiritus sanctus connotant relacionem, et non sunt ter- :

mini substanciales. Dicunt eciam quod pater, non ut
pater vel sub racione qua pater, est aliquid, et sic de
quotlibet similibus ceteris sentenciis sanctorum. Nec
mirum de tali equivocacione, quia relacio propter par-
vitatem sue entitatis vix sufficit terminare aciem mentis,

23. Cod.: veiant (szc).

2. August. Cf. supra, pag. 12.

IO

5

IB c

ως:
t)

40

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMENTALTI.

ne ulterius penetret ad essenciam. Ideo, ut dicit Avi-
cenna, est difficilis noscibilitas, et negatur a multis
propter debilitatem sui esse; sicut alia ignorantur a
cardinalibus propter excellenciam sui esse. Sic enim
5 visus corporalis non sufficit perspicere medium dyaphanum
propter paucitatem luminis, sed penetrat usque ad soli-
dum aliquid, quod terminatur, et excellens visibile propter
multitudinem forme visibilis cum difficultate perspicit;
quandocumque ergo dicitur relacionem talem vel racio-
io nem formaliter distingwi, oportet intellectum referre
principaliter ad habitudinem, et secundarie quiescere
in substrata essencia modo quodammodo tali, quali
intelliguntur universalia intelleccione simplici; et quando-
cumque intelliguntur principaliter essencie et secundarie
15 habitudines secundum talem formacionem conceptus con-
cedendum est quamlibet talem relacionem esse essen-
ciam, nec est secundum tales sensus equivocos contra-
diccio. Et patet, quod non solum causaliter, sed essen-
cialiter sunt 1dem relacio racionis et suum fundamentum,
20et patet, quomodo aliqua distingwitur secundum racio-
nem, ut communius et minus commune, alia autem,
ut raciones, que non sunt per se in genere in eadem
essencia fundate, et alia, ut essencia et sua racio extra
genus, Relacio autem per se in genere potest realiter
25 distinywi a suo subiecto, cum habeat essenciam distinc-
tam et quiditatem extense loquendo, ut Lynconiensis.

24. potest scrzpsz; cod.: po? — ponitur.

1. Respexisse videtur Wiclif Avicennae: ,Metaphysica sive
eius prima philosophia" zm cuius libelli tract. Ill, cap. 10, cui
inscriptum est ,ad aliquid" leguntur haec (Ed. Venetiis, per
Bernardinum Venetum 1495, fol. [13']): .... Cum autem in-
tellexeris hoc in eis, quae exemplificavimus libi, similiter scias
dispositionem ceterorum relativorum, in quibus non est diversitas.
Non autem advenit dubitatio pene in hoc loco, nisi quía uni ex
fratribus est dispositio respectu alterius, et alter etiam habet
dispositionem respectu primi, et utraeque dispositiones sunt
eiusdem speciei sensibiliter, et putaverunt eas esse unum sin-
gulare. Non est autem sic .... Similiter est contactus in con-
tactis .... igitur nullo modo putes, quod unum accidens sit
in duobus subiectis, ita ut excuseris ob hoc, quod ponas ac-
cidenti nomen ambiguum, sicut fecerunt homines debilis cog-
nitionis. 26. Cf. pag. 39 ubi totam Roberti Linconiensis
de hac re sententiam expressimus.

Difficulty of
defining
relation.

Aristotle's
definition not
clear.

*Ens' and "Εο5᾽
'The latter
sometimes used
for the former.
Examples from
scripturc.

CAPUT OCTAVUM.

Contra dicta de relacionibus arguitur, quod non
distingwitur a substancia et a signo; primo per hoc,
quod descripcio relacionum data ab Aristotele cum aliis
proprietatibus videtur solum signis competere, scilicet
dici sub habitudine casus, dici ad convertenciam, esse
contraria, suscipere magis aut minus; nulli enim rei
preterquam substancie possunt talia competere.

Ideo videtur ipsum exponendum de signis. Pro isto
dicitur, quod Aristoteles more philosophorum onerancia
verba sua sensu multiplici simul cum quodam involucro
tradidit nobis noticiam de signis, sed principalius de
signatis. Nec mirum, quia omnes viantes propter invo-
lucionem in sensibus simul inspiciunt signum et sig-
natum, et maior pars hominum solum signando, non
dirigendo mentis aciem specialiter ad signatum. Dicitur
ergo, quo Aristoteles, loquens vel in loyca vel in meta-
phisica de relacione vel alio genere principali loquitur
principaliter de signatis ex parte rei.

Quod ut ostendatur conveniencius, suppono propter
laborem 1n equivocis et altercacionibus nominum evi-
tandum, quod sicut hoc nomen *ens" est commune ad
signandum quamlibet veritatem, sic et hoc nomen *res"';
patet ex modo loquendi scripture quo ad secundam
partem, que minus evidet ex hoc, quod scriptura vocat
tale ens rem, quod maxime elongatur a racione absoluti
et raro vocat absolutum ut substanciam, | quantitatem
vel qualitatem rem aliquam; quod ideo forte est, quia
habet nomina specialia, quibus 1psas exprimet. Scribitur

enim Genesis 34'?, quod Sichem rem fedam esset ope-53

ratus violando Dynam stupro, quod textus vocat rem

5—7. scilicet dici — magis et minus. Aelegamur ad expo-
sixiones Aristotelis in Categor. Cap. V [VII] (Ed. Par. I 9 — 11).
3o. Gen. à4, 1.

[91

“)ι

IO

'23

CAP. VII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

illicitam; et infra 37?: ,Pater rem tacitus considerabat',
scilicet, quod Joseph sic sompniavit, et 38?: ,percussit
eum dominus eo, quod rem detestabilem faceret", que
res fuit effusio seminis in terra, et 44? (dic Laban,
quia terra effugit Jacob cum suis): ,pessimam rem fecis-
tis." Et Num. ri? dicitur, quod Moysi intoleranda
res visa est, scilicet, quod populus sic remurmuravit
contra dominum pro esu Man, et primo Regum 2?: ,Quare
facitis res huiusmodi, quas ego audio, res pessimas,
ab omni populo?" Iste autem res erant concubitus cum
mulieribus ad hostia thabernaculi et rapine. Et infra
24?: ,Propicius sit michi dominus, ne faciam hanc rem
domino meo, christo domini, ut mittam manum meam
in eum." Et secundo Regum 11: ,Non te frangat ista
res," scilicet, quod pars exercitus est mortua; et tercio
Regum 24: ,hanc rem facere non possum", scilicet dare
Benadad uxores et liberos, et 4? Regum 2?: ,Rem difli-
cilem postulasti," scilicet, quod spiritus duplus fieret in
te. Et ad Hebr. 6? vocat Apostolus pollicitacionem et
iusiurandum Dei ,duas res immobiles", et ita, sicut

77

* Res" is
repeatedly used

in maiori parte seiten demonstrat pronomine DT for relation and

se posito tales, que non possunt esse substancie, sic
in maiori parte hoc nomine *res" intelligit respectus
vel alias veritates extra genus substancie, qualitatis
vel quantitatis. Conformemus ergo nos modo loquendi
scripture, habentis subtilissimum et propriissimum modum
loquendi, specialiter, cum nomen sit vox significativa
ad placitum et non subsit racio negandi positum vel
peticionem, qua talis imposicio petitur gracia argumenti.

Qua peticione admissa probatur, quod est dare rela-
ciones reales ex parte rei preter signa vel aliqua abso-

6. Cod.: intolerando. 8. Cod.: pro esau | man | (szc). I7. Cod.:
Benadab. 22. tales] cod.: fles, vox corrupta.

I. Gen. δύ, 11. 2. Gen. 38, 10. 4. Gen. 44, 5
6. Num. 11, 10. 8. L Reg. 2, 22 huiuscemodi Vulg.
12. 1. IG 394, 1. 14. 11. Reg. 11, 25. τό. 111. Κα.

20, 9. 17. ΜΚ. Reg. 2, 10. τὸ. Πεδν. 6, 18. 35. Cf. Arist.
Cat. V [VII] 8 (Ed. Par. I 10, 3). Πάντα δὲ τὰ πρός TL πρὸς
ἀντιστρέφοντα λέγεται, οἷον ὃ 3o9log δεσπότου δοῦλος λέγεται,
καὶ ὁ δεσπότης δούλου δεσπότης᾽ καὶ τὸ διπλάσιον ἡμίσεος
διπλάσιον, καὶ τὸ ἥμισυ διπλασίου ἥμισυ Sess Ὡσαύτως δὲ
καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, πλὴν τῇ πτώσει ἐνίοτε διοίσει κατὰ τὴν
λέξιν, οἷον 7] ἐπστήμη ἐπιστητοῦ λέγεται ἐπιστήμη, χαὶ τὸ
ἐπιστητὸν ἐπιστήμῃ ἐπιστητόν, χαὶ ἡ αἴσϑησις αἰσϑητοῦ αἴσϑη-
σις, καὶ τὸ αἰσϑητὸν αἰσϑήσει αἰσϑητόν.

other facts that
are outside the
genus of
substance,
quantity or
quality.

There is then
a relation of
things
independent of
their names.

78

JOHANNIS WICLIF CAP. VIII.

TheAristotelian luta, et primo deducendo ad inconveniens, si Aristoteles

doctrine that
every case-
connexion
involves a
relation is too
wide.

intellexit omnes terminos ad invicem sub habitudine
casus esse relativos terminos. Nam tunc tales termini
substancia et accidens essent termini relativi, sicut et
omnes istis inferiores, et sic substancia ut substancia
dicetur ad aliquid, et omne accidens foret in predica-
mento relacionis. Sequitur enim, si aliquid est accidens,
ipsum est substancie subiecte accidens, et si aliquid est
substancia, ipsum est accidentis substancia, et sic dec
aliis generibus accidencium; ut, si aliquid est quantitas
vel qualitas, tunc ipsum est subiecti quanti vel qualis
quantitas vel qualitas, et magis evidenter sequitur hoc
de alis generibus accidencium; et ita, si aliquid est
materia et forma, tunc ipsum est materiati aut formati
materia vel forma. Ymo, si aliqua sit essencia, ipsum
est existentis essencia et econtra, et sic discurrendo per
genera et species; ut, si aliquid sit homo, ipsum est
humanitate homo, et si aliqua sit humanitas, ipsa est
hominis humanitas, et sic de quiditatibus absolutissimis
substancie. :

5. Cod.: substancia fi dicetur. 20. Folii 207’ pars ultima et totum
fol. 208 scriptura vacat.

20

CAPUT NONUM.

F.208' Restat post tractatum de relacione tractare de ac- Definition of

cione eo, quod genus accionis immediate sequitur ex ^^U9n-
genere relacionis, cum non stat plenum genus relacio-
5 nis poni in universitate creata, nisi sequatur accio.
Primo tamen detegenda est equivocacio signo termi- Itis an
norum. Est enim agere vel accio analoyce vel com- d ds

munissime accepta id quo aliquod ens formaliter agit.
Sed accio formaliter dicta, ut est genus, est forma
roaccidentalis, secundum quam substancia est agens
formaliter in suum passum. Per primum excluditur
forma substancialis et instrumentum substanciale. Et
per secundum excluditur qualitas, ut potencia naturalis,
vel qualitas sensibilis, et relacio, ut proporcio vel appli-
15cacio et quecumque forma disponens substanciam ad
agendum; sicut enim nullum trium priorum est forma
accidentalis, sic nullum istorum trium generum est, quo
formaliter substancia denotatur agere. Et per tercium
excluduntur actus immanentes, a quibus non paciuntur
20sua subiecta ut huiusmodi. Unde philosophi univo-
cantes in agere, quod dicat disposicionem accidentalem
per se substancie, et intelligentes istum terminum secun-
dum, ut connotant circumstanciam cause formalis, brevius
loquuntur, sed ad eundem sensum, quod accio est, secun-
25dum quam substancia dicitur agere in subiectum; et
quia in homine est omne genus substancie sicut et
accionis. Ideo Autor Sex Principiorum conformiter
ad Aristotelem, describentem qualitatem, dicit, quod

24. Cod.: loquitur.

27. Cf. Gilberti Porretani Sex Principiorum Lib., cap. init.
(Fd. Aristot. Venet. I 32). Arist. Cat. VI [VIII] (Ed. Par. I 12,
7 sq.) Ποιότητα δὲ λέγω, xo" ἣν ποιοί τινες εἶναι λέγονται.

8o

"Three
conclusions:
I. God's action
in itself does
not come under
the genus
action.

Every action is

related alike to

the substantial
form and to
the accident.

JOHANNIS WICLIF CAP. ΙΧ.

accio est, secundum quam in id, quod subicitur, agere
dicimur.

Ex ista descripcione patent tria. Primum, quod accio
Dei ad intra vel ad extra non est per se in genere
accionis. Patet ex hoc, quod omne accidens per se in
genere requirit suum subiectum per se in genere. Sed
hoc non potest Deo competere, ergo nulla accio Dei
est per se in genere. Ideo omnis accio Dei ad intra
vel ad extra est pura relacio racionis, cum in Deo non
sit aliquid preter essenciam, et in acto dicit ordinatam
accionem passivam, qua posita claudit contradiccionem
accionem activam Dei non poni. Verumtamen accio
passiva propria correspondet agencie Dei vel apcius
causancie vel movencie Dei; transsumptive enim et
equivoce dicitur Deus agere ad extra cum illa agencia
est relacio racionis, et omnis proprie dicta agencia
dicit substanciam, apponentem nisum ab extrinseco limi-
tantem, ut finis efficiens accionem. Unde omne proprie
agens apponit vim impedibilem et fortificabilem ex appli-
cacione vel: unione ad paucorum occupacionem, quod
alienum est a Deo, cum ipse non apponit vim fatiga-
bilem vel impedibilem, sed suum agere, si ponitur, non
potest, nisi ipsum et positive vel ordinative actum sic,
quod Deus non posset de potencia sua absoluta suspen-
dere accionem suam illis positis, sicut potest suspendere
accionem cause secunde posita quacumque applicacione
et disposiclone absoluta in passo. Ideo patet ex dictis
de relacione, quod agencia Dei ad extra est de genere
relacionis non per se in illo genere, sed per reduccio-
nem, cum sit relacio racionis, et ista conclusio est
michi valde notabilis, quod, sicut Deus est extra genus
substancie, sic omne sibi formaliter inexistens est extra
genus quodlibet.

Secundo patet, quod non alia est accio forme sub-
stancialis vel accidentis, | quoniam accio tocius suppositi
et per consequens nec corpus nec anima agit aliquid,
nisi accione tocius compositi. Patet ex hoc, quod omnis
accio est agere substancie, sed nulla forma accidentalis
est substancia; quelibet autem forma substancialis est
eadem substancia, que suum subiectum, nullique forme
substanciali vel suo subiecto debetur, ut sic accio vel

15. Cod.: i* relo agencia. 33. Cod.: quotlibet.

t

--
οι

t2
')N

F.

40

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTAL.I.

passio, generacio vel corrupcio, ut patet primo et 7?
Mietaphisiceu --- ergo etc.
Quando ergo dicimus, quod qualitates active aut
forme vel corpora animalium agunt acciones extrin-
5secas, intelligimus, quod subiecta, ut sic disposita, agunt
huiusmodi acciones; cum enim caliditas vel calor sit
subiectum esse calidum, idem in sentencia est dicere
caliditatem agere, et subiectum ut calidum, agere. Si
tamen caliditas esset res potens per se existere, indubie
10 prius, immediacius et proprius calefaceret, quam subiec-
tum, sicut ferrum ignitum secundum quamlibet eius
partem sensibilem prius calefacit, quam totum ferrum,
quod habet partem illam, et partem frigidam, ociantem
acalefaccione. Nam quandocumque aliquid agit per aliud
15 acusaliter, cui alii potest per se illa agencia competere,
prius et proprius sibi competit, quam alteri agente
causaliter per ipsum, ut patet primo Posteriorum 2?

Post Metaphisice Jacuna 5— 6 litterarum in codice. 17. Post dicitur
[lare $—10 litterarum zn cod.

2. Aristot. Met. I 9, 4 (Ed. Paris II 482, 29 ss.) . . χαὶ γὰρ τὸ
νόημα ἕν, οὐ μόνον περὶ τὰς οὐσίας ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν ἄλλων
οὐσιῶν ἐστί" καὶ ἐπιστῆμαι οὐ μόνον τῆς οὐσιας εἰσὶν, ἀλλὰ καὶ
ἑτέρων. . κατὰ δὲ τὸ ἀναγκαῖον χαὶ τὰς δόξας τὰς περὶ αὐτῶν,
εἰ ἔστι μεϑεχτὰ τὰ εἴδη τῶν οὐσιῶν ἀναγκαῖον ἰδέας εἰναι «μόνον"
οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς μετέχονται;, ἀλλὰ δεῖ ταύτῃ ἑχάστου
μετέχειν ἡ μὴ καϑ' ὑποκξιμένον λέγεται" λέγω δ᾽ οἷον, εἴ τι
αὐτοδιπλασίου μετέχει, τοῦτο καὶ ἄϊδίου μετέχει ἀλλὰ κατὰ
συμβεβηκός, συμβέβηκε γὰρ τῷ διπλασίῳ αἴδίῳ εἶναι" ὥστ᾽ ἔσται
οὐσίας τὰ εἴδη ταῦτὰ δὲ ἐνταῦϑά τε οὐσίαν σημαίνει κἀκεῖ"
atque rationem habuisse sententiae Commentatoris, qui verba
prolata hunc in modum illustrat (comm. 30, ed. Ven. VIII, f. 10):

. praedicatio enim eorum de illis, quae sunt sub eis, non est
accidentaliter, sicut praedicatio accidentium de substantiis, et
accidentium de se ad invicem . ... et propter hoc, quod sunt
necessariae, oportet, ut sint cum eis, de quibus praedi-
cantur eaedem in actu. Deinde dedit causam in hoc, et
dicit quia determinatio eorum non est per accidens
quia determinatio subiectorum αὖ universali, non est sicut
determinatio, quae est in praedicatione accidentium de sub-
stantiis ..... sed necesse est, ut quodlibet praedi-
cabilium formarum sit determinans essentiam sui
subiecti esentialiter, cum non praedicetur de eo
sicut accidens de suo subiecto. — Similem prodit sen-
tentiam Aristot. Met. VI (im edd. antiquis VID, cap. 5» 4 (zd.
Par. I 542, 12 Ss.): δῆλον τοίνον, ὅτι μόνης τῆς οὐσίας ἐστὶν ὃ
ὁρισμός: εἶ γὰρ καὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν, ἀνάγκη ἐκ προσϑε-
σεως εἰναι. X. T. λ.

Ό

81

82

'The word
action is used
to include more
than properly
belongs to the
concept act?on.

JOHANNIS WICLIF CAP. IX

ΟΠ ΘΙ τα ΣΟ δ ME ; semper enim, propter quod est
unumquodque, illud magis est; forma autem acciden-
talis non plus potest agere per se, quam universalis in
exemplari, nec membrum hominis potest ambulare vel
loqui, et sic de ceteris accionibus intelligo appropriatis:
forma autem substancialis, cum sit eadem essencia, que
compositum, si agit, eadem essencia agit que compo-
situm. Philosophus tamen non dat partibus qualitativis
agenciam, ut primo de Anima dicit, quod non differt
ponere animam intelligere et dicere ipsam edificare
vel texere, et de ipsa foret maxime verisimile, quod
taliter ageret inter omnes partes qualitativas compositi.
Agencie igitur variantur ad variacionem per se agen-
cium sive sint partes quantitative sive integra, et non
ad variaciones formarum, quibus agitur, nisi forte forme
varient agenciam.

Tercio patet, quod, sicut nomina quatuor priorum
generum dicuntur analoyce de suis signatis, sequitur,
quod nomen generis accionis, et per consequens non
secundum illum analogum ambitum sit genus. Dicitur
cnim de accione Dei adintra, et de qualibet accione
nature create, quam producit secundam rem sue trini-
tatis, et certum est, quod nulla talis accio est per se
in genere accionis, cum nulla talis sit accidens sub-
stancle. Verumtamen sicut Deus est principium primum
generis substancie, sic sua agencia, qua producit filium,
est primum principium per codinsefam erm in genere ac-
cionis et gradatim alie agencie; sicut enim claudit contra-
diccionem Deum agere aliquid ad extra, nisi prius natura-
liter agat ad intra producendo verbum, quo facit opus
ad extra, et preter omnes istas acciones, quibus accio
est analoyce communis, est dare accionem accidentalem

1. Post dicitur lacuna 8$ fere litterarum in cod. 4. eb'ari cod.

, ó 3 ἘΠ OUO zr E S
3o, 31. Cod.: opus ad extra nisi pus na agat ad int z pt'.

1. Cf. Arist. Anal. Poster. Iib" 15 (Ed. Par. 1 1223, 13 $8J:
᾿Επεὶ δὲ δεῖ πιστεύειν τε καὶ εἰδέναι, τὸ πρᾶγμα τῷ τοιοῦτον ἔχειν
συλλ ογισμὸν ὃν καλοῦμεν ἀπόδειξιν, ἔ ἔστι δ᾽ οὗτος τῷ τάδ᾽ sive ἐξ
ὧν ὁ συλλογνσμύς, ἀνάγκη μὴ μόνον προγινώσκειν τὰ πρῶτα, ἢ
πάντα ἢ ἔνια, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον" ἀ εἰ γὰρ δι ὃ ὑπάρχει ἔκαστον,
ἐκεῖνο μᾶλλον ὑπάρχει" οἷον δι’ ὃ φιλοῦμεν, ἐκεῖνο φίλον
μᾶλλον. 9. Cf. Arist. de Anima I 4, 12 (Ed. Par. III 439, 4955):
Τὸ δὲ λέγειν ὀργίξεσϑαι τὴν ψυχὴν ὅμοιον χἄν εἰ τις λέγοι τὴν
ψυχὴν ὑφαίνειν ἢ οἱκοϑομεῖν" βέλτιον γὰρ ἴσως μὴ λέγειν τὴν
ψυχὴν ἐλεεῖν ἢ μανϑάνειν ἢ δὶ ανοεῖσϑαι, ἀλλὰ τὸν ἄνϑρωπον τῇ
ψυχῇ. (Wiclif, De Compositione Hominis, ed. nostra, p. 14, not.)

5

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

immanentem, ut sunt intelligere et sentire, que non est
per se in genere accionis, cum non inferunt passionem
subiecti, in quod agunt, sed pocius econtra moventur
aut paciuntur a subiectis huiusmodi accionem; ideo
5 vocantur actus immanentes; et acciones, inferentes pas-
F.209'siones suorum subiectorum extrinsecorum, | vocantur
acciones transcendentes; non enim possibile est crea-
turam quicquam intelligere,. nisi habeat intellectum,
terminans actum intelligendi vel secundum esse existere
1o vel secundum esse intelligibile, et idem vocarunt antiqui
ad unum sensum subiectum, in quod agitur. Sicut enim
est duplex dare subiectum sciencie, que est qualitas,
scilicet. substanciam sciencie, in qua est formaliter
subiective, et rem scitam, in qua est causaliter termi-
15native, cum sciencia sit ad aliquid, sic est dare duplex
subiectum actus inmanentis, scilicet illud, in quo est
formaliter et inmanenter agere, ut est natura appre-
hendens et illud, in quo est obiective causaliter, ut
est res apprehensa, et gracia dicere illud vocatur obiec-
20tum actus vel habitus, sed primum vocatur simpliciter
subiectum. Verumtamen, cum causatur ab ambobus,
potest utrumque vocari subiectum.
Nec oportet timere instancias sophisticas, quibus
aliqui arguunt chimeram et multa, que non sunt, in-
25telligi. Alii dicunt omne intelligens moveri ab obiecto
intellecto; et tercii; quod omnis actus immanens est
qualitas, et sic res absoluta, qua consequitur relacio. Ad
primum dicetur libro secundo tractatu primo capitulo
quarto, quod nichil potest intelligi, nisi quod potest esse,
3oymo, nisi id absolute necessario habet esse intelligibile
in Deo. Quo ad secundum est equivocacio in termino
isto moveri, sicut Doctor Profundus concedit libro primo
capitulo . ... necessario, quod Deus movetur ab esse

10, 11. VOCarut fci antiq cod. . 33. Post capitulo lacuna 2—3 littera-
rum zn cod.

28. Cf. Wiclif, De Ente sive Summa ntellectualium, lib. II,
Tract. 1. ,;,De Intellectione Dei" (Shirley l.c., pag. 3). 32. Cy.
Thomae Bradwardini Archiepiscopi Cantuariensis De Causa Dei
contra Pelagium I 4 (Ed. Londini, ex officina Norboniana 1618,
p. 193) in quo capite: », Quod qualibet creatura movente Deus
necessario commovet" inscripto respexisse videtur Wiclif verba
ex Averrois commentario De somne et vigilia deprompta
»Quod causae futurorum mon sunt determinati esse apud nos,
sed apud maturam intellectivam, a qua quaecumque
recipit natura sensibilis et a qua movetur".

84 JOHANNIS WICLIF CAP. IX.

intelligibili intelligente, sed nescio, quomodo fundaret
hoc dictum, ut patet posterius. Ad tercium dicetur,
quod omnes huiusmodi actus sunt respectus, licet Doctor
Subtilis quodlibeto 13? vel conclusione 12? teneat, quod
sunt qualitates. De actibus vero sensuum, quomodo
distingwuntur a recepcionibus specierum, et si senciens
multiplicat se per sensum, rapiendo species, per quas
sentiret, dicetur posterius cum aliis dubiis.

Meanings of the — Satis ergo est pro presenti exponere significacionem

word act?on. id 5 Ὁ j d B :
It is used: qui nominis terminorum, quomo O accio sumiütur

L formall!! quandoque formaliter vel analoyce, ut dicit transcen-
11. analogically, ,

HL in its strict dentaliter agere agentis in subiectum presuppositum

sense; of the - - - .
generalconcept. 516. ut 510 moveatur, sive non; vel tercio contracte

ad genus accionis, ut dicit nisum substancie agentis in
passum essencialiter extra ipsum.

2.Actionisused — Secundo modo valde equivoce ab isto dicitur accio

of a deed which . - : : ἃ
involves passion |pSum agi ab agente, quod est passio formaliter in passo.

RON MEI Sic enim possunt talia verbalia desinencia in -cio signi-
ficare equivoce, ut descendunt a verbis activis vel pas-
sivis, agere vel agi. Unde propter istam equivocacionem
tollendam docet Anselmus in libello suo de veritate
capitulo 8?, quod solum universalia, desinencia in -cia,
descendencia a participiis presentis temporis principa-

I8. in -cioJ cod.: icio.

3. Cf. Duns Scotus, Quaestiones quotlibetales Quaest. XIII init
(Ed.Venetiis 1497 per Bonetum Locatellum Bergomensem f. 31'):
Et erat quaestio communis omni viventi hac vita vel illa, et
erat ista; Utrum actus cognoscendi et appetendi sint essentialiter
absoluti, vel essentialiter relativi. Arguitur, quod relativi, quia
talis actus non potest intelligi, nisi cointelligendo terminum,
absolutum autem potest intelligi non cointelligendo . .. Contra
talis actus est qualitas, omnis autem qualitas est
forma simpliciter absoluta. 16. Cf. Anselmi Cantua-
riensis Dialog. de Veritate Lib. cap. VIII (Migne CLVIII, 476):
Multis enim modis eadem res suscipit diversis considerationibus
contraria: Quod in actione saepe contingit, ut in percussione.
Percussio namque et agentis et patientis: unde et actio dici et
passio potest, quamvis, secundum ipsum nomen, actio vel per-
cussio, et quae similiter dicta a passiva in activa significatione
dicuntur, magis videantur esse patientis quam agentis. Quippe
secundum id, quod agit, magis proprie videntur dici agentia
vel percutientia et secundum id, quod patitur, actio vel per-
cussio. Nam agentia et percutientia ab agente et percutiente
dicuntur (sicut providentia a providente, et continentia a conti-
nente), quae, scilicet agens et percutiens, providens et continens,
activa sunt; actio vero et percussio ab acto et percusso, quac
passiva sunt, derivantur.

ων

IO

F.210

t2

[91

[59]

οι

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

liter significant agere activorum, ut agenciam, intelligen-
ciam etc.; alia autem universalia, desinencia in -cio
significant principaliter ipsum pati vel rem verbi passivi;
multa enim sunt verba grammaticaliter activa, que sig-
nificant res multum differentes ab agencia, ut patet de
istis: qualificare, quantificare, referre, tollere, locare
durare, scire possidere etc. Et correspondenter de verbis
grammaticaliter passivis; sicut enim verba substantiva
significant rem de genere substancie, sic cuiuscumque
generis accidentis res significantur per verba adiectiva,
ut quantificare est equivocum ad esse vel facere quan-
tum, et proporcionaliter de aliis; modo esse quantum
est quantitas, sicut esse quale est qualitas. Ego autem
elegi propter certitudinem significare rem verbi activi
per infinitivum activi vel verbale descendens a participio
preteriti temporis, terminante in -cia, ut leccio est legi
lecti, sicut legere est legere legentis.

Tercio accipitur accio pro agente essencialiter, et 3.

ista significacio est satis famosa apud | eos, qui volunt
omne accidens respectivum esse subiectum, ut sic com-
paratum; et sic intelligo ego, quandocumque dico agen-
clam vel alium respectum esse essencialiter subiectum
sic se habens. Nullum enim accidens ponit essenciam
proprie absolutam preter substanciam, et sic intelligendi
sunt auctores, quando dicunt accidencia differencia in
specie esse idem subiectum, 1d est eodem subiecto in-
esse, ut album et musicum.

Quarto modo accipitur accio materialiter pro effecto
vel opere producto agencia operantis, ut Commentator
9?" Metaphisice commento $8? dicit, quod accio ignis est
calor maximus et motus eius ad superius; ex tercio
Phisicorum 19? accio, que est actus activi, est opus et
finis eius. Et convenit ista significacio cum wlgari
modo loquendi; volunt enim operarii ostendere opus pro-
ductum sua agencia, dicendo ,iste est labor meus',
id est finis aut fructus laboris.

3o. Cf. Averrois in Arist. Met. IX comm. sectionem 3 (non &)
(Ed. Arist. opp. Ven. LX, fol. 107): Calidum enim agit calorem,
et non ag alterum contrarium. 32. Gf Arist. Nat. Ausc.
III 3 (2), 2 (Ed. Par. II 275, 38 ss): . Ἔχει δ᾽ ἀπορίαν
λογικήν" ἀναγκαῖον γὰρ ἴσως εἶναί τινα | ἐνέργειαν ἄλλην τοῦ
ποιητικοῦ καὶ τοῦ παϑητικοῦ τὸ μὲν δὴ ποίησις, τὸ δὲ πάϑησις"
ἔργον δὲ καὶ τέλος τοῦ μὲν ποίημα, τοῦ δὲ πάϑος.

85

Action is used
for the essential
agent.

4. Action is used
for the result of
action.

86

5.Aggregatively;
as union of
distinct
activities to a
common aim.

Three
conclusions :

I. Action may
be classified as
corporal
incorporal or
mixed.

A. further
division of
action may be
made according
to the causes
of activity or
its results.

JOHANNIS WICLIF CAP. IX.

Ulümo accipitur agencia aggregative vel ex multis
agenciis collectis, ut tractus navis per multos homines
vocatur unus tractus vel pro aggregato ex rebus diver-
sorum generum, ut edificia et quotlibet huiusmodi ope-
rancie artificiales, et per istas equivocaciones solvuntur
et intelliguntur dicta autorum in ista materia.

Ex istis significacionibus quid nominis, applicatis ad
res signatas, a subtili philosopho cognitas, possunt tria
per ordinem apparere.

Primum est divisio generis accionis, quomodo quedam
est agencia corporalis, et quedam non corporalis. Agen-
cia corporalis est agencia substancie secundum eius
partes corporales, ut illuminancia, calefaciencia etc.
Quelibet autem talis est mole magna. Agencia vero
non-corporalis vel spiritualis est agencia substancie indi-
visibilis quo ad molem, ut movencia orbis per spiritum.
Alie autem agencie, que accedunt partim ad condiciones
agencie spiritualis et partim ad condiciones agencie
corporalis dicuntur mixtim secundum quid, nunc cor-
porales, et nunc spirituales, secundum quotlibet gradus,
ut illuminancia medii et agencia speciei dicuntur agencie
magis spirituales, quam sonancia, odorancia vel alia
evaporativa, eo, quod minus habent de condicionibus
materialibus; sicut et virtutes talium perceptive sunt
plus elevate ἃ materia.

Et potest fieri divisio ulterior agencie utriusque
membri secundum diversitatem agencium aut secundum
diversitatem productorum istis agenciis, que producta
variantur ex variacione disposicionis passi, aut ex varia-
cione modi agendi, sicut sunt agencie pellendi, trahendi,
et circumducendi, et sic non solum ex variacione pro-
ducti variatur agencia, quia non refert quo ad altera-
cionem sive agens incorporeum sive agens corporeum
celesti sive sublunare alteret, ut patet de calefaccione
hominis ex passione animi, ex sole et ex igne. Cale-
facencie vero. multum differunt.

Agenciarum vero quedam est mere naturalis, ut cale-
facencia ignis, quedam autem libera, ut multiplicacio
spiritus. Et utrumque membrum capit subdivisionem

τα
Ὁ

De]
o

t2
γι

20

ῳϑ
C)

secundum variacionem principiorum agendi, sicut facile 40

est naturali philosopho elicere. Sic ergo quedam est
agencia ad substanciam, et quedam ad accidens; et, si

4. huiusmodi] cod.: huig (— huius). 34. alteret] cod.: alte,.

Q'

F. 210

t2

tC)!

o2

[Sn

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTAT.I.

ad accidens, vel ad quantitatem vel ad qualitatem. Si
ad qualitatem, vel ad magnitudinem passi vel ad loca-
cionem passi, et sic usque ad speciem sensitivam in
quocumque membro, ut patet de speciebus motus.

Infinitas autem differencias accidentales suscipit genus
accionis, sicut quotlibet aliud genus; ideo est error
magnus in differenciis essencialibus agencie cognoscen-
dis a differenciis accidentalibus, et ita contingit con-
stituendam esse agenciam aggregatam ex agenciis dis-
parium racionum, ut est | de movencia hominis motu
progressivo et multis similibus et omnium talium con-
tingit fieri proporcionales divisiones, ut agenciarum Dei
quedam est ad intra et quedam ad extra. Et ad intra
quedam terminantur ad ypostasim, ut producencia per
se, quedam ad rem extra. Et talium producenciarum
quedam est naturalis, procedens ab unico vel multiceno
principio, ut producencia patris, et quedam compla-
cencia procedens ab uno principio, ut spirancia spiritus
sancti. Si sit intrinseca, terminata ad rem extra, hoc
est vel intelligencia vel volucio. Et sub volucione sunt
predestinancia, presciencia et quotlibet talia. In agencia
Dei ad extra sunt quotlibet divisiones, ut alia est crean-
cia, alia est conproducencia, alia gubernacio et sic de
ceteris, que philosophus exercitatus potest notare ex
tercio principio causandi differenciam accionis, scilicet
agente, acto et modo vel racione agendi.

Secundo patet, quod omnis agencia est in motu et
econtra. Pro cuius intellectu. notanda est illa octuplex
equivocacio de *esse" inquam ponit Philosophus 4? Phi-
sicorum 239, cuius sextum membrum est pertinens pro-
posito.

Nam omnis agencia est in motu, ut in suo cffectu
vel signo, cum omnis motus sit infallibiliter ab agencia
moventis; ideo motus sunt signa sensibilia philosophis
ad convincendum agencias formarum insensibiles, ut
patet de intelligenciis, animabus et aliis formis materia-
libus, et ita omnes motus sensibiles sunt in agenciis
movencium, ut in suis causis, sicut econtra omnis agen-
cia per se in genere est in motu, ut in suo effectu vel

) c P A deca
7,8. cognoscendis] cod. 9g). το. Cod.: moto. 53. Cod.: e cu gpdus.

20. Cf. Arist; Nat. Ausc. IV. 5. (4) τ (Ed. Par. 4I 28, 59),
quem locum plene exscripsimus supra pag. 42, not ad lin. 19.

[6.9]
M

2. Concerning
action. as
motion.

Every action is
motion.

88 JOHANNIS WICLIF CAP. IX.

signo. Motus enim est formaliter in moto, et non sic
in movente suo, cum omnis motus sit mobile moveri,
et sic finitus est moveri mobile a termino in terminum.

Sudden and Et hoc contingit dupliciter, vel quod sit subitus vel
moton and Successivus. Si subitus, hoc dupliciter vel sic; a non-5
their esse subiecti pro data mensura ad esse eiusdem pro

subdivisions.

mensura immediata, et illa vocatur generacio; econtra
autem motus ab esse ad non-esse pro data mensura
immediate sequente est corrupcio. Oportet autem utrum-
que istorum motuum esse subitum, cum non sit!o
membrum inter communicanda. Quando autem aliquid
particulariter generatur vel corrumpitur, tunc est dare
unum mutatum esse subitum et finale, quod est gene-
racio vel corrupcio simpliciter; et alia, successiva, in-
format essenclam, que, quandoque est unum elementum 15
et quandoque reliquum, vel verius est ille partes divi-
sibiles vel indivisibiles sibi succedentes in generacione;
et constat, quod iste non est motus proprie dictus, cum
deficit subiectum actualiter existens sub utroque termi-
norum, scilicet a termino a quo et termino ad quem. 29
Si autem sit motus sensibilis successivus, hoc est vel
a situ ad situm, vel a quantitate ad quantitatem, vel a
qualitate ad qualitatem et semper a terminis ad quos
et media ad illos terminos specificatur motus. Unde,
quia in natura est tempus augmentacionis limitatum
a naturali, sicut et tempus diminucionis, non sic autem
tempus intencionis et tempus remissionis sensibilis, ideo
dividunt philosophi motum a quantitate in quantitatem
in duo membra, et non sic motum alteracionis, licet
habeat multas species; et sic sunt sex species motus, 3o
correspondenter ad sex raciones, quibus contingit mobile
esse in potencia, ut moveatur. Et forte iste senarius
specierum motus est exemplatus in similitudine sex dif-
ferenciarum loci, qui est prima materia motus perfec-
tissimi, scilicet motus circularis mundi. Sunt autem iste
sex differencie terminantes tres dyametros mundi dex-
trum, sinistrum ante, et retro sursum, et deorsum.
Quamvis enim motus augmentacionis respicit ternam
dyametrum secundum Avincennam sexto Naturalium,

t2
ωι

O2
[S1

Tu eomm

σξει ENT ^ " ἃ - δ
8. Cod.: mfí'a imte sequete ad. 26. a naturali| anl! cod.

39. Cf. Citatur hoc loco Avicennae libellus, cui in editionibus
antiguissimis titulus indictus est: Opus egregium de anima, qui

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

tamen principaliter respicit longitudinem, sicut primus
motus localis est a dextro in sinistrum secundum doc-
trinam Philosophi 2? de Celo 629, et motus alteraciones
respicit principaliter anterius et posterius faciei celi se-
5 cundum luminaria, per que fit alteracio sublunaria, cum
secundum anterius et posterius in celo regulator omnis
alteracio proprie dicta, cum solum fit subiectum.
Unde salvator Math. 16? dicit phariseis, *facto vespere:
cras serenum erit; rubicundum est enim celum. Et mane:
10 hodie tempestas, rutilat enim triste celum. Faciem ergo
celi diiudicare nostis". Ipsa autem alteracio maxime
respicit violenciam intermotus, cum sit dispositiva ad
generacionem et corrupcionem corporis naturalis racione

I. tamen] cod.: cu (ΞΞ cum).

sextus naturalium Avicenae dicitur (cf. ed. Papie, per magistrum
Antonium de Carchano) quem integrum michi praesto non fuisse
aegre fero. Monuisse igitur satis habeo in editione: Avicennae
philosophi praeclarissimi ac medicorum principis. Compendium de
anima ,De mahad id est dispositione seu loco' etc., Venetiis 1546,
cap. IV, fol. 11' et 12 verba fieri haec: ,,Primum, quod operatur
in materia disposita ad receptionem vitae, est virtus generativa.
Ipsa enim induit materiam primo formam intentam cum
servitute augmentativae et nutritivaae. Cumque advenenrit in ea
perfectio formae, relinquitur regimen, vel transfertur regimen
ad augmentativam, et tunc regit seu operatur in ea virtus
augmentativa cum servitute nutritivae: et movet eam cum
conservatione formae ipsiussecundum proportionem
dimensionum (Wiclif: ternam dyametrum), cum motu augmen-
tativo secundum intentionem intentam ex augmentativa." Quae
versio textus arabici num cum exemplari Wiclifiano exacte
congruat neque refellere neque affirmare ausim. Juvat tamen
meminisse ,sextum naturalium", quem librum, a Wiclifio ineunte
opere ,,De compositione hominis" (pag. 1, lin. 6 editionis nostrae,
London 1884) citatum, frustra nos ante hos quatuor annos
indagasse professi sumus, aperte eundem esse atque tractatum
hoc loco citatum, in cuius praefatione etiam leguntur, quae
bene cadunt in verba, ad quae alusisse Wiclif putandus est,
Scilicet. haec: Et vidi principem sacerdotum Hali dicentem:
qui cognoscit animam suam, suum cognoscere creatorem ......
Etenim, si homo animam suam nesciat: qua cetera unquam
ratione aut. contemplabitur aut sciet? — Totius autem huius
quaestionis atque indagationis viam mihi aperuisse Alfredum
Goeldlin de n virum Den eHoleniiSstim uas grato animo
recordor. 3. Cf. Arist. de Caelo IT 2, 2 (Ed. Par. ΤΣ 590, 39 ss.):
Ἔτι δ᾽ à Ados κατὰ τὰς κινήσεις" ἀρχὰς γὰρ ταύτας λέγω, ὅϑεν
ἄρχονται πρῶτον αἱ κινήσεις τοῖς ἔχουσιν" Ἔστι δὲ ἀπὸ “μὲν
τοῦ ἄνω ἡ αὔξησις, ἀπὸ δὲ τῶν δεξιῶν ἡ κατὰ τόπον, ἀπὸ δὲ
τῶν ἔμπροσθεν ἡ κατὰ τὴν αἴσϑησιν: ἔμροσϑεν γὰρ λέγω ἐφ’
0 αἱ αἰσϑήσεις. 8. Math. 16, 2—4. Vespere dicitis: Serenum,

90

JOHANNIS WICLIF CAP. IX.

contrarietatis. Nec oportet solicitari circa quiditatem
motus, credendo, quod ipse formaliter dictus sit mo-
bile, quia certum est, quod mobile secundum racionem,
qua actualiter movetur, est mutativum tam sensus quam
intellectus, gignendo in ipso novam noticiam; est eciam
ut sic generativum caloris, sanitatis, soni et multorum
similium effectuum, non solum naturalium, sed super-
naturalium, ut ex motu meo contingit me mereri vel
demereri, ubi quiescendo vel contrarie me habendo
opposito modo me haberem. Ideo certum est, quod est
unum formale accidentale, quo mobile formaliter mo-
vetur, ut dictant sensus, racio et omnis sciencia. Unde
Aristoteles secundo Topicorum: *sicut disciplina non est
disciplinatum, sic nec motus est mobile"; et secundo de
anima 1339 querit Philosophus, quare habemus plures
sensus. Et respondet quod hoc ideo est, ut omnia
sensibilia propria cognoscantur, et distinccio sensibilium
communium, ut motus figure et numeri a sensibilibus
propriis. Ex hoc enim, quod sensibilia communia, sic
motus indifferenter cognoscitur ab omnibus ἘΠῚ bue,
et nunc per se ab uno cognoscitur eorum distinccio a
sensibus propriis; et ita discurrat philosophus per omnes
sciencias et specialiter per sciencias citra abstractas,
et inveniet, quod omnes presupponunt motum esse.

10. Cf. Arist. Top. II 4, 3 (Ed. Par. I 190, 14): ᾿Επεὶ δ᾽
ἀναγκαῖον, ὧν τὸ γένος κατηγοθεῖναι; καὶ τῶν εἰδῶν τι χατηγο-
ρεῖσϑαι, καὶ. ὅσα ἔχει τὸ γένος ἢ παρανύμως ἀπὸ τοῦ γένους
λέγεται. Ἐς ἢ παρανύμως ἀπό τινος τῶν εἰδῶν λέγεσϑαι, οἷον
εἴ τινος ἐπιστήμη κατηγορεῖται, pr γραμματικὴ ἢ μονσικὴ ἢ τῶν
ἄλλων τις ἐπιστημῶν κατηγορηϑήσεται, καὶ εἴ Tig ἔχει ἐπιστήμην
ἢ παρωνύμως ἀπὸ τῆς ἐπιστήμης “λέγεται, καὶ γραμματικὴν ἕξει
ἢ μουσικὴν ἤ τινα τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν ἢ παρανύμως ἀπό
τινος αὐτῶν ῥηθήσεται, οἷον γραμματικὸς ἤ μουσικός. "Eàv οὖν
vL τεϑῇ λεγόμενον ἀπὸ τοῦ γένους ὁποσοῦν, οἷον τὴν ψυχὴν
κινεῖσθαι, σκοπεῖν εἰ κατά τι τῶν εἰδῶν τῶν τῆς κινήσεως
ἐνδέχεται, τὴν ψυχὴν κινεῖσθαι, οἷον αὔξεσϑαι ἢ φϑείρεσϑαι ἢ
γίνεσϑαι ἢ ὅσα ὄλλο κινήσεως εἴδη. 15. Cf. Arist. De anima
MT 1 (in edd. antiquis 11 sect. 188 39. Ed. Par. III 462, S ss.):
AM μὴν οὐδὲ τῶν κοινῶν οἷόν τ’ ἐἶναι αἰσϑητήριόν τι ἴδιον,
ὧν ἑκάστῃ αἰστήσει αἰσϑανόμεϑα κατὰ συμβεβηκὸς, οἷον κινή-
σεως στάσεως, σχήματος, μεγέϑους, ἀρυϑμοῦ, ἑνὸς" ταῦτα γὰρ
πάντα κινήσει αἰσϑανόμεϑα (οἷον μὲγεϑος κινήσει ἘΠ ἢ" χαὶ
τοῖς ἰδίοις" ἑκάστη γὰρ ἕν αἰσϑάνεται αἴσϑησις" ὥστε δῆλον,
ὅτι ἀδύνατον ὁτουοῦν ἰδίαν αἴσϑησυν εἶναι τούτων, οἷον κινή-
σεως" οὕτω γὰρ ἔσται ὥσπερ νῦν τῇ ὄψει τὸ γλυκὺ αἰσϑανό-
μεϑα.... κτλ.

ioa

-

Oo

-
"2*1

[9r

IO

t3
[2r

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Scio tamen, quod motus aliquando accipitur 1n predi-
cacione secundum essenclam et pro subiecto moto;
aliquando materialiter pro per se materia motus; et
aliquando formaliter pro illo, quo subiectum denominatur
formaliter moveri. Quod Aristoteles 3 Phisicorum 6?
vocat actum, id est formam substancie entis in potencia
ad denominacionem absolutam sibi accidentalem, se-
cundum quam est, actualiter. denominacionem huius-
modi adquirendo, et illam vocant quidem qualitatem,
ut autor Sex Principiorum et multi alii sapientes, ex-
tendentes indubie terminum qualitatis. Alii autem, ut
Commentator, vocant ipsum per se genus passionis, ut
patet 39 Phisicorum commento quarto. Alii autem, cum
quibus ego, putant, quod sit proprietas generis passionis,
sicut et tempus dicitur esse passio motus primi mobilis
sic, quod omnem passionem consequitur motus sicut
passio suum subiectum.

Tercio patet, quod sicut nulla agencia Dei intrinseca
habet contrarium, sic nulla talis suscipit magis et minus,
licet agencia Dei ad extra racione producti magis et
minus suscipiat, et una sit alteri contraria.

Prima pars patet ex hoc, quod nulla agencia creature
potest esse contraria divine agencie, cum, quia omnia
contraria sunt posita sub eodem genere, tum eciam, quia
omnia contraria nata sunt mutuo se excludere. Et quod
nulla talis agencia Dei contrariatur alteri, patet ex hoc,
quod omnis intrinsece sint, quia eternaliter insunt Deo; |
omne enim, quod wlt aut voluit existere eternaliter. wlt
existere, licet non multa potest non velle existere, que
defacto existere, et econtra, ut Sanctus Thomas primo

3. pro] cod.: per. 23. cum corr. Zn cod. ex tunc.

5. Cf. Arist. Nat. ausc. ΠῚ 1, 6 (Ed. Par. II 2723, 45 ss):
“Ἰνηρημένου δὲ καϑ' ἔκαστον γένος τοῦ μὲν ἐντελεχείᾳ τοῦ δὲ
δυνάμει, 7) τοῦ δυνάμει ὄντος ἐντελέχεια, τοιοῦτον ἧ κίνησίς
ἐστιν. το. (ΑΛ ΟΠ Ῥογγθίδηι ὅ5θχ Ρυίης [{.. capo
(De actione) (Ed. Arist. opp. Veneta I 32): Non est autem
motus actio, sed quale. Quiescere enim quale est: quare et
motus quidem quale erit. — 12. Commentator cf. infra pag. 94,
not. ad lin. 12, 30. Cf. Sancti Thomae aquinatis Summa contra
gentes 1 79 fin. (Ed. Burdigalae apud Petrum Maffre, 1664):
Voluntatis igitur divinae relatio est ad rem non existentem
secundum quod est in propria natura secundum aliquod tempus,
et non solum secundum quod est in Deo cognoscente: vult enim
Deus rem, quae non est nunc, esse secundum aliquod tempus,
et non solum vult secundum quod ipse eam intelligit.

9T

Various
meanings of the
concept *motus'.

3. Concerning
the actions of
God.
They do not
admit of a
contrary; they
are not subject
to augmentation
or diminution.

Ὁ
l2

The actions of
creatures arc
limited by
space and time.

JOHANNIS WICLIF CAP. IX.

contra gentles capitulo 79 dicit, quod Deus wlt rem,
que non est nunc, esse secundum aliquod tempus, et sic
wlt multa esse, que nondum sunt; cum igitur natura una
potest succedere alteri sibl contrarie, sequitur prima pars.

Et secunda ex hoc patet, quod Deus, cum sit prius
omni preterito vel futuro, non vicissim cognoscens aut
wlt aliquid plus et minus; et idem est iudicium de
omni de intrinseco, quod non potest vicissim esse nunc
intencius et nunc remissius.

Et tercia pars patet ex hoc, quod Deus, cum sit agens 10
voluntarium, potest nunc agere ad extra intensius, et
nunc remissius, ac si esset agens finite potencie vel
agens racionale, quod scire moderare insit proporciona-
liter ad productum, Unde intensior est movencia, qua
Deus movet velocius motum, quam movencia, qua movet 15
motum remissius, et ita desimilibus. Et ex eodem videtur,
quod una agencia Dei adextra sit alteri quodammodo
contraria, ut calefacere A et ipsum frigefacere secundum
idem simul et semel videntur Deo nunc posse competere.
Notandum tamen, quod omnis species agencie Dei adextra 20
potest simul inesse eidem propter universalitatem sue
effcacie, ut ipse potest simul generare et corrumpere,
calefacere et frigefacere, et ita de aliis contrariis agen
ciis, terminatis simul tempore ad idem in numero, ut
patet de ponentibus multiplicitudinem divisibilem possi- 2
bilem; ymo addunt, quod hoc est possibile de eodem
singulari pro eodem loco et tempore, de qua materia
alibi erit sermo.

Creature autem, que agunt per potencias eis acciden
tales et limitantur ad certam partem univetsitatis, quam :
possunt agere, et non omnem eciam impossibilitatem
vel repugnanciam suarum agenciarum, tum propter
finitatem sue potencie, tum eciam propter limitacionem
temporis, qua talis potencia sibi adinveniet, ita agencie
creature secundum ultimum sue potencie repugnant:
coagencla simul et semel, quam tamen alias potest
producere. Senibus eciam repugnant operaciones iuveniles,
et econtra, propter variacionem potencie; que omnia aliena
sunt a Deo.

Unde signum superperfeccionis agencie super passio- 4o
nem est, quod plus elongatur a contrarietate; stat enim
idem simul calefacere et frigefacere diversa, ut patet
de astris et aliis habentibus virtutem contrariam secundum

[S1]

ωι

Ὁ9
c

ως
[Sr

33. Cod.; contraria.

“σι

TO

20

215

CAP. IX. DE ENTE PREDICAMENTAT.I.

disposiciones passorum; sed non stat idem simul sic
calefieri et frigefieri a diversis; ideo protunc vie racione
sue imperfeccionis pro magna parte stat meritum nostrum
in paciencia, ut procedit ab actu voluntatis, dicente
salvatore Luc. 21:?: ,In paciencia vestra possidebitis
animas vestras"; ille enim perdit animam suam, qui
hic postposita paciencia innititur accioni tirranice; quo-
contra post finale iudicium potentes in accione tirranica
potenter tormenta pacientur, et humiles a paciencia ad
actus dominacionis exaltari, quia omnem motum oportet
ab opposito ad oppositum; oportet enim in motu naturali
procedere ab imperfecto ad perfectum continue ascen-
dendo, vel in sic moto vel saltem in mundo, cuius
motum est pars; ideo tempus vie est conveniens paciencie,
cum omne motum ut huiusmodi patitur, et per motum
talem, qui est abiectivus vel indispositivus materialis
substancie devenietur ad motum, qui est salus et per-
feccio, quo beati moventur a Deo obiective eternaliter |
intuendo; oportet tamen, quod motus vie procedat ab
actu voluntatis, quia aliter non movetur ex se, et per
consequens non meretur; et taliter pati est actus virtutis,
qui dicitur paciencia principiativa voluntarie passionis
pro pace servanda. Et illam docuit Salvator dicto οἵ
facto cum omnibus suis discipulis dimittens exercicium
corporee potestatis, volentes per hoc distingwere secu-
lares a religiosis, quod ipsi tamquam pars corporee
ecclesie militantis utantur potestate corporali et sacer-
dotes, qui sunt anima ecclesie, utantur potestate spirituali.

ὉΝ potentes scripsi; cod.: paces — pacientes. 10. exaltari] exaltantur?
28. In fine cap. cod. exhibet om Mily boze poprzei k konczy przigiti.
Quae verba hunc im modum latine vertuntur; Deus dilecte, ut ad finem
perveniam, benigne concedas.

35 VEO DL I

^
O3

Since the
creature is
imperfect, his
chief virtue is
patience.

General
distinction of
actio and
passio.

Meanings of
assio:

I. Passio —
patientia,

2. as the

suffering

subject,
formally and
3. materially,

4. pati —
permittere,

CAPUT DECIMUM.

Consequenter dubitatur, si accio et passio generaliter
distigwantur. Sed, ne fiat labor in equivocis, notandum,
quod. hoc nomen passio sumitur sextupliciter ad pro-
positum.

Primo modo formaliter de paciencia, qua passum
patitur ab agente. Et ad hunc sensum loquitur Autor
Sex principiorum, vocans genus passionis effectum, quo
subiectum formaliter patitur ab agente.

Secundo modo accipitur passio essencialiter seu mate-
rialiter pro subiecto passo vel materia, quam recipit
paciendo. Et talem distinccionem facit Commentator 3?
Phisicorum commento 4?, de motu dicens, quod ali-
quando accipitur formaliter, et sic est per se genus
passionis, et aliquando materialiter pro materia primo
motu adquisita, ut quantitas in motu augmentacionis
vel motu locali et qualitas in motu alteracionis, et sic
locuntur astronomi de motibus planetarum in suis thco-
ricis.

Dividendo autem illos motus in duos, quarto modo
accipitur passio vel pati pro servire, ut quandocumque

6. Gf. Gilberti Porretani Sex Princip. Lib., cap. 3 (Ed. Arist.
opp. Veneta I, f. 32": Passio est effectus illatioque actionis,
secundum quam haec quidem patiuntur magis, illa vero minime.
12. Cf. Comm. Averrois in Arist. Nat. Ausc. III, sect. 4 (Ed.
Arist. opp. Veneta IV, f. 41): Et quaeritur de hoc, quod dixit
hic, quod motus non invenitur in uno praedicamento, et dictum
est in libro de praedicamentis ipsum esse in praedicamento
passionis. Et secundum hoc autem mon debemus computare
praedicamentum passionis, aut ipsum non debemus dicere ipsum
inveniri pluribus uno praedicamento . . . . necesse est, ut motus,
qui est in substantia, inveniatur in genere substanciae: ct
motus, qui est in quantitate, in genere quantitatis, οἱ similiter,
qui est in ubi et qualitate. Secundum autem quod est via ad
perfectionem, quae est alia ab ipsa perfectione, necesse est, ut
sit genus per 56.

IO

20

““ι

IO

t2
UC

30

CAP. X. DE ENTE PREDICAMENTALT.I.

est in alicuius esse potencia impedire denominacionem,
quam permittit procedere, dicitur pati istam fieri, cuius
sensus est, quod sinit vel permittit illam fieri; et isto
modo Deus dicitur pati homines peccare, et ad hunc
sensum vocatur Deus paciens creberrime in scriptura,
ut psalmo ro4? dicitur ,jpaciens et multum misericors",
οἵ talem pacienciam, que est relacio racionis, habet Deus
loco paciencie de genere passionis. Differt autem illud
pati quantumlibet a priori; nam illud pati est superioris
cause respectu sui inferioris, sed primum pati. Econtra
est cause inferioris respectu sui superioris; ideo illud
pati infert motum vel mobilitatem sic pacientis.

Quinto modo sumitur propter proprietatem, que est
quartum universale apud Porphirium, quod dicitur acci-
dens per se inherens ex propriis principiis subiecti et
sic risibilitas dicitur passio hominis, et omnis similis
proprietas demonstrabilis de subiecto dicitur sul subiecti
passio.

Et sexto modo proporcionaliter ad illum quintum
dicitur actus anime procedens a tali passione passio esse,
ut, quia homo ex disposicione corporis est irascibilis
gaudilibus etc., ideo actus procedentes ab huiusmodi
passionibus vocantur passiones, ut gaudium, ira, tristicia,
timor, verecundia etc., ut patet secundo Ethicorum capitulo

?quinto; et videtur michi, quod talia sunt aggregata ex

multis actibus simplicibus et passionibus primo modo
dictis, et nedum dicitur passio de talibus intrinsecis pro-
cedentibus ab anima, sed pro qualitate sensibili preter-
naturali ex passionibus anime resultante, ut rubor, vere-
cundia, palor irati vel timidi dicuntur passiones, ut patet

20. Cod.; pa?" dr pa*.

6. Ps. 144 (non 104), 8. 14. Gf. Porphyrii Institutiones cap. IV,
περὶ ἰδίου. (Ed. opp. Aristot. Lugduni 1590, Lr. 5): Τὸ δὲ ἴδιον
διαιροῦσι, τετραχῶς"... .. τέταρτον δὲ, ἐφ᾽ οὗ συνδεράμηκχε καὶ
τὸ μόνῳ, καὶ παντὶ, καὶ ἀεί: ὡς τῷ ᾿ἀνϑρώπῳ τὸ “γελαστικόν.
Κῶν γὰρ μὴ γελᾷ ἀεὶ, ἀλλὰ γελαστικὸν λέγεται, οὐ τῷ γεϊᾶν
ἀεὶ, ἀλλὰ τῷ [ἀεὶ] τί χοὰς 24. Cf. Arist. Ethic. II 1, 7
(Ed. Par. Hu 15, 24 55.): - Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὺ τὰς pd
ϑυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ Tig ὀργάς: οἱ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ
πρᾶοι γίνονται: οἱ δὲ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι. ἘΠ Εἴ ᾽ν τὸ
(10, 411 535.):. “έγω δὲ τὴν ἠϑικήν: αὕτη γάρ ἐστι περὶ
πάϑη καὶ M odEcLS" ἐν δὲ τούτοις ἐστὶν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις,
καὶ τὸ μέσον" οἷον καὶ φοβηϑῆναι καὶ ϑαρρῆσαι, καὶ ἐπιϑυμῆσαι.
xci ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι, καὶ ὅλως ἡσϑῆναι καὶ λυπηϑῆναι,

*. T. ^.

5. passio —
proprietas as
an accident
inherent in the
subject.

6. passio as
passion.

Further
opinions on
the meaning of
passio.

Division of
passio into
incorporal and
corporal.

JOHANNIS WICLIF CAP. X

de tercia specie qualitatis, quam Aristoteles vocat pas-
sionem vel passibilem qualitatem in Predicamentis, capi-
tulo de qualitate.

Ali autem vocant passionem quamcumque conser-
vacionem cause secunde, qualiter necessario omnis crea- 5
tura patitur a Deo. Alii autem distingwunt motum sensi-
bilem a genere passionis primo descripte. Et alii acci-

piunt | passionem aggregative pro quantumlibet disparatis F. 212

passionibus, ut infirmos languentes ex passionibus animi
et corporis dicimus generaliter passos. 10
Suppono ergo, quod fiat limitacio ad passionem vel
pacienciam primo modo dictam, et tunc patet, quod
aliqua est spiritualis vel incorporea, ut mocio animi
insensibiliter alterati. Alia corporalis, ut calefaccio,
frigefaccio etc. Utrumque vero membrum ultra sub-:5
dividitur secundum diversitatem naturarum immediate
passarum et diversitatem principaliter productorum. Ut
alia est passio, qua forma substancialis producitur, alia,
qua quantitas, qualitas, vel ubi adquiritur; autem penes
modum paciendi et proporcionalem passi ad agens cau- 20
satur diversitas specifica passionis: ut aliqua est passio
cum reinclinacione pacientis, et illa vocatur indisposicio
pacientis a contrario. Nam in omni sic passo est dare
passum resistens racione contrarietatis qua tendit ad
corrupcionem, ut corruptis qualitatibus primis aut25
secundis ex ipsis resultantibus, que consequuntur formas
substanciales, est disposicio ad induccionem forme sub-
stancialis contrarie. Alia est passio sine reinclinacione
pacientis respectu agentis danda. Et talis vocatur salus
et perfeccio, ut illuminacio medii et cetere passionis, 30
quibus recipiuntur forme secundum esse intencionale;
tales autem passiones concomitantur passiones violenciam
inferentis, ut iluminacionem medii et immutacionem
organi visus concomitatur induccio coloris vel siccitatis
in dispositis vel disponentis subiectum. Et multitudinem 35
soni concomitatur tremor et dilatacio violenta, ut patet

19. Cod.: aut qz post penes ponendum?

1. Cf. Arist. Categor.. VI [VIII] 8 (Ed. Par. I 14, 2 ss):

. Τρίτον δὲ γένος ποιότητος, παϑητι καὶ ποιότητες καὶ πάϑη.

Ἔστι δὲ τοιάδε, οἷον γλυκύτης τὲ καὶ πικρότης, καὶ ᾿στρυφνότης

καὶ πάντα τὰ τούτοις συγγενῆ, ἔτι δὲ ϑερμότης καὶ ψυχρότης,
χαὶ λευκότης καὶ μελανία.

CAP. X. DE ENTE PREDICAMENTAL..

posterius. Unde Vitrilonensis 39 perspective conclusione
163: , Visio non fit sine dolore oculi, id est passione
a substancia obiciente", et taliter patimur omne mixtum,
quousque habuerit dotem summe proporcionis, ex qua
5 vocatur talis accio.

Ex istis potest patere, quomodo agencia et 'passio
correspondent in quatuor proprietatibus, quas Gilbertus
ipsis attribuit.

Primo patet, quod tam agencie quam paciencie est

roaliquid contrarium eo, quod sunt factibiles a formis
contrariis vicissim et non simul compossibiles in eodem
subiecto primo, ut calefaccio et frigefaccio, calefaciencia
et frigefaciencia eiusdem agentis ad idem passum primo.

Secundo patet, quod tam agencia, quam paciencia

15suscipiunt magis et minus, sicut et eorum principia;
et iste due proprietates non sunt istis proprie, nec eis
generaliter inexistentes.

Tercio patet, quod tam agencia quam paciencia est
in motu.

20 Et quarto patet, quod proprium est agencie, ut huius-
modi, inferre ex se passionem, sicut et proprium est
passioni, ut huiusmodi, inferri ex agencia agentis; quam-
vis enim forme absolute inferant tam agenciam, quam
pacienciam, hoc tamen est per accidens, et non, ut sunt

25 huiusmodi.

Istis premissis et factis limitacionibus ad significaciones
postpositas, videndum est, utrum agencia et paciencia
distingwuntur, et videtur, quod sic.

Primo ex hoc, quod sunt genera distincta, sicut con-

3ocordant omnes philosophi ponentes 10 predicamenta,
ergo impermixte sunt omnes sue species et differencie;
consequencia patet ex hoc, quod si superius negatur
universaliter a superiori, et quodlibet inferius negatur
universaliter a quolibet inferiori, ut, si nulla quantitas

35sit qualitas, tunc nulla superficies est albedo, et sic de

33. quodlibet] cod.: quotlibet.

1. Cf. Vitellionis mathematici doctissimi περὶ ὀπτικῆς, id est
de natura, ratione et proiectione radiorum visus .... quam
vulgo Perspectivam vocant Lib. III 16 (Ed. Norimbergae ap.
Jo. Petreium 1535, F. 58): Visio — abiciente (sic), ex quo
patet visum oportere convenientis disposicionis in sanitate esse
ad hoc, ut complete exerceat visionem. 7. Cf. caput ex Gil-

berti Porretani Sex Principiorum libro, quod indicavimus supra,
p 94.

-

Four ways in
which action
and passion
correspond.

I. By
contradiction
so that they

cannot be
together in one
object.

2. 'T'hey are
susceptible of
more and less.

3. Both result
from motion.

4. Action
generates
passion, as
passion is
generated by
action.

Distinction
between action
and passion.

I. They are
distinct genera.

98 JOHANNIS WICLIF CAP. X.

similibus, nec subest locus ab auctoritate philosophorum,
unde aliquod predicamentum distingweretur a reliquo,
quin per idem genus agencie distingwitur | a. genere F. 213
passionis.
Every action is Item omnis agencia est formaliter in agente, non in 5
purae suo passo; omnis passio est econtra in passo formaliter,
PE non in suo agente; ergo est realis distinccio inter illas.
in true of. Antecedens patet ex hoc, quod aliter omne agens pate-
P799 - retur eandem passionem quam passum suum, et econtra
omne passum ageret eadem agencia, qua agens, cum τὸ
claudit contradiccionem, formam esse in subiecto, nisi
ipsum denominet, Et idem argumentum movet Aristoteles
39 Phisicorum capitulo tercio ad ponendum, quod omnis
motus est in mobili, non in suo movente formaliter,
quia aliter sequitur alterum istorum duorum, quod omne i5
movens movetur, vel quod habens in se subiective mo-
tum formaliter non movetur; utrumque est impossibile.
Primum, quia tunc Deus necessario moveretur, sicut
necessario movet. Et secundum, quia idem est sic habere
motum et moveri, uf patet ex sano modo loquendi 20
communis loyce.
If action and Item ponendo, quod eadem res sit agencia et passio,
AE lue adhuc necesse est ponere diversas denominaciones cau-
aig es sull sari ab illa in agente et passo, quia aliter omne creans
would be crearet et omne creatum crearet; sed omnis propria et25
needed for their d ὃ , ὃ δ
effects in agent per se denominacio forme accidentalis est ipsamet forma
tor e Pleni accidentalis; ergo ponendo omnem talem passionem
only means that formam absolutam oportet ponere alias formas respec-
MR D tivas distinctas generaliter, et illas vocarunt antiqui
agencia OnlY senera ex opposito distincta; de talibus namque est michi 3o

expresses that D S
the substance sermo. Minor patet ex hoc, quod aliter esset processus

is active. SENT . ἢ - : : SD MS 6 ρ
Threefold in infinitum in formis huiusmodi, cum pari evidencia illa
proos: denominacio causaret aliam, et sic infinite. Sicut ergo

omnis qualitas vel quantitas est substanciam esse quantam
vel qualem, sic a maiori vel pari omnis agencia est 35
substanciam esse agentem, et illa est denominacio per
se et propria forme, cum denominacio cuiuslibet forme
sit ipsum subiectum denominari formaliter.

1. Actionisan | Confirmatur primo ex hoc, quod omnes ponentes,

accidental form : : "
of the agent, as Véritates modo, quo dictum est superius, habent ponere, 40

suffering is of
the patient.

12. Cf. Arist. Nat. Ausc. III 3 (2) 1 (Kd. Par. II 275, 29 ss.):

Καὶ τὸ ἀπορούμενον δὲ φανερὸν, ὅτι ἐστὶν ἡ κίνησις ἐν τῷ
M 2 ^ ^ M ——
κινητῷ ἐντελέχεια γάρ ἐστι τούτου, καὶ ὑπὸ τοῦ κινητικοῦ.

CAP. X. DE ENTE PREDICAMENTAL.. 99

quod agens sic, vel sic agere sit forma ipsi agenti acci-
dentalis, cum ab hoc denominatur formaliter agere.
Et per idem passum sic aut sic pati est forma et
sibi accidentalis, et nulli dubium, quin omnia talia
5notabiliter distingwuntur; ergo, cum superfluit ponere
aliquas agencias vel passiones preter talia, sequitur,
quod generaliter agencia et passio distingwitur.
Secundo confirmatur ex hoc, quod agencia agentis II. The action
communiter habet denominaciones, que non competunt ἡ Ihe aeent is

10 passioni correspondenti; igitur distingwitur; antecedens Farms wh
patet de passione Cristi, que fuit meritoria et iusta, applied to the
ut notum est, et tamen agencie Iudeorum erant multe, PREDIN
iniuste, demeritorie. Et dicat, qui audet, quod illa pia
passio in Cristo fuit iniustissima, preter Dei bene-

15 placitum, et simul meritum nostrum demeritum lude-
orum formaliter; et correspondenter agencia est libera
et delectabilis, placens alicui, ubi passio correspondens
est ilibera, tristabilis et displicens eidem, ut patet de
voluntaria percuciencia involuntarie percussi, qui deno-

20 minat unum voluntarie percutere, et passio denominat
alium involuntarie percuti; et indubie contingit placere
homini, quod inimicus suus percutitur, cum hoc displi-
ceat sibi, quod amicus suus eum percutit, et econtra
contingit in casu..

25 'Dercio confirmatur ex hoc, quod si omnis agencia, If all action
qua agens agit in passum, foret subiective in passo, tunc SUD n
omnis talis agencia presupponeret passum tamquam ,, ihe patient

E y act would
F.213'subiectum suum, | causans eandem, et per consequens présuppose a
nulla creancia vel causancia, qua Deus causat creaturam, chuse. which js
3oest causa eiusdem creature sed econtra; consequens absurd.
falsum et contraponens istam opinionem. Si ergo Deus

successive creat A ignem, patet, quod illa creancia non

est subiective in A, quia illa est temporalis, durans per

tempus, per quod A non, et cum A incipit esse illa

35creancia, desinit esse, nec denominat aliquid complete

creatum creari; ideo, ut communiter dicitur, non est

dare creacionem passivam successivam, nisi continuum sit

compositum ex non-quantis. Similiter agencia est prius

naturaliter, quam passio, quam infert; ideo secundum
40 exponentes Autor ponit agenciam in diffinicione passionis

20. Cod.: d'noiat. . 24. Cod.: 1 cau ultima huius sectionis pars
aperte corrupta vel mutilata.

. 40. Autor: Cf. Gilberti Porretani Sex Principiorum Lib. cap. III:
Passio est effectus illatioque actionis, secundum quam haec

zs

100

How can action
cause passion,
if every action
is the
corresponding
passion?

JOHANNIS WICLIF CAP. X.

tamquam ipsa prius et perfeccius in natura, sicut agens
in quantum huiusmodi est prestancius passo in quantum
huiusmodi; sed ista non esset vera, nisi quelibet agencia
distingwatur a passione, quam infert; ergo est distinccio
inter illas. 5

Quid, queso, est dicere, quod omnis agencia infert
passionem tamquam effectum suum, si omnis talis agencia
sit passio eadem? Ac quid oporteret accionem vel passio-
nes distinctas ab absoluta forma producta, si omnino
idem sit accio et passio, vel, ut grammaticaliter loquar,
que foret differencia inter verbum activum et passivum,
51 omne agere foret pati? Et breviter, quecumque evi-
dencia movet ad ponendum respectus distinctos, movet
ad ponendum agenciam et passionem distingwi ab abso-
lutis et a se invicem. Nam secundum grammaticos verba 15
activa in hoc differunt a passivis, quod prima significant
accionem, et alia passionem. Naturalis eciam dicit, quod
convenit cognoscere distincte hoc agens agere, ignorando,
quod paciens patitur, ut percuciens in tenebris cognoscit
ipsum percutere, sed ignorat, quid percutit, et econtra 2o
convenit cognoscere aliquid pati, ignorando, a quo patitur;
patet, quod ignoratum et cognitum distingwitur, et sic
contingit placere politico, quod tyrannus cruciatur, et
tamen displicere sibi, quod quis amicus iniuste cruciat
illum, cum primum sit iustum, non vindicabile, et secun- 25
dum sit iniustum, punibile; et ille veritates vocantur
accio et passio de vi vocis. Similiter, quando Deus con-
currit cum creatura, vel agens principale cum agente
secundario, ut instrumentali, agens principale naturaliter
prius et principalius agit, quam agens secundarium, ut 3o
communiter ponitur eciam a negantibus ista genera
distingwi. Cum ergo antecedens ponit prioritatem na-
turalem, sequitur, quod est dare illa, inter que est
prioritas naturalis, nulla sunt pertinencia, si non agencie,
quarum superior sit naturaliter prior et perfeccior; ergo 35
est dare agencias sic distinctas.

Et patet, idem omne agens agit propria agencia; non
enim potest dici, quod eadem accio sit prius naturaliter,
ut procedat ab uno, quam ut procedat ab alio, quia

n

o

I. in natura 721 margzne cod. suppletum. 24. tamen] cod.: cum.

quidem patiuntur magis, illa vero minime, secundum quod
quaedam animantiora sunt aliis: ut animantius quidem brutum
est arbore, animantius vero irrationali rationale.

CAP. X. DE ENTE PREDICAMENTATLI. IOI

tunc non esset realis prioritas naturalis, ymo essent
infiniti gradus prioritatis in Deo, et infinitum posterior
foret homine et quacumque alia creatura. Si ergo est
dare gradus prioritatis naturalis, est dare alia secundum
»5rem vel racionem distincta; inter que est illa prioritas,
et sine dubio res maxime participes forent tales due
veritates, quod Deus agit hoc, et quod data creatura
agit hoc, que supponuntur esse agencie, quas intendimus,
cum tales oportet dare, et alias superfluit ponere; et
10 certum est, quod signatis illis veritatibus per A et B longe
prius naturaliter est A, quam B, in tantum, quod possi-
F.214 bile est | A esse, B non existente, ut posito, quod Deus
suspendat accionem creature et continui et generacionem
absoluti, quod prius fecit, cum creatura. Ubi patet, quod
15agencia Dei est diuturnior agencia creature et post
cessacionem creature pura creacio; ideo dicunt aliqui,
ex talibus moti, quod quandocumque Deus concurrit
cum creatura, ipse creat, creatura non creante; oportet
ergo creanciam et creare agenciam distingwi, et ἃ
20 multo magis passio distingwitur ab utroque.

Replies to our
argument:
1. The same
thing (res)
includes an
agent's action
and a patient's
suffering; then
two things
become
superfluous.

CAPUT UNDECIMUM.

In oppositum sic: frustra ponuntur plura, ubi pauciora
sufficiunt; sed eadem res absoluta sufficit denominare
agens agere et passum pati; ergo supertfluit ponere tales
duas res generaliter distinctas. Minor patet ex hoc, quod
eadem agencia, que est uni delectabilis, est alteri trista-
bilis, ut patet in exemplo superius adducto contra hanc
viam, posito, quod unus voluntarie cruciet reliquum,
inimicum, ubi patet, quod cruciatus est crucianti delecta-
bilis et placida, cruciato vero est tristabilis et 1nvolun-
taria, ergo per idem stat respectu diversorum idem esse
iustum et iniustum et quomodocumque aliter contrarie
denominatum. Et confirmacio istius est Anselmus in De
Veritate capitulo 8?, ubi ab intento tenet, quod eadem
res est accio et passio; et ipsum sequitur Doctor Pro-
fundus libro 39, capitulo 69.

7. Cod.: aducto. 9. Cod.: cruciati. το. Cod.: u'o e delcta!is t'ftalis,

13. Cf. Anselmi Cantuariensis Dialog. De Veritate, cap. VIII
(Migne CLVIII 476): Multis enim modis eadem res suscipit
diversis considerationibus contraria; quod in actione saepe
contingit ut in percussione .... Sed quoniam .... sicut per-
cutiens non est sine percussione, nec percussio absque percutiente,
ita percutientia et percussio sine invicem esse nequeunt; imo
una et eadem res est diversis nominibus secundum diversas
partes significata; idcirco percussio et percutientis et percussi
esse dicitur; quapropter secundum quod agens vel patiens
eidem subiacent iudicio, vel contrariis, ipsa quoque actio ex
utraque parte similiter iudicabitur aut contrarie. Cf. etiam
notam, p. 109. 15. Cf. Thomae Bradwardini De causa
Dei Lib. 3, 6 (Ed. Londin. 661 E, 662 A): Pro primo istorum
sciendum, quod aliqui opinantur, quod actio et passio sunt
res relativae, seu ipsae relationes purae tantummodo: sed
eruditioribus puto constat, quod relationes huiusmodi actionem
et passionem naturaliter consequuntur, et per eas causantur.
Quapropter et alii arbitrantur, quod actio et passio sint res
absolutae secundum suam essentiam, relationibus tamen neces-
sario copulatae; et horum quidam existimant, quod actio et

12

CAP. XI. DE ENTE PREDICAMENTALI. 103

Item: omnis agencia est actus agentis, et omnis passio 2. ΑΙ] action is

. - δ an act of the
eciam est actus eiusdem agentis; ergo, cum non oportet igenr, and all

dare duos actus, quorum uterque sit motus, relinquitur, sulfering is the
2 act of the same

quod idem actus secundum diversas raciones est com- agent. The

o : : assertion of
5 munis uterque, a quo unum denominatur agens et aliud (wo different

paciens; illud declaratAristoteles 39 Phisicorum, capitulo 39 acts i$ therefore
per exempla et raciones. Nec aliter videtur differencia
inter accionem immanentem et accionem transcendentem,
nisi quod omne immanens solum est in agente, et omnis
10transiens solum in passo. ltem aliter sequeretur, quod
esset processus in infinitum in agenciis, et sic nullus
primus actus voluntatis, sed omne agens ut sic moveretur,
que omnia sunt impossibilia. Et deduccio videtur ex hoc
quo ad primam partem, quod nulla videtur racio, quare
1? passio non potest produci in passo sine produccione
agencie in agente, quin per idem illa agencia non potest
produci sine alia, et sic im infinitum. Ex quo secundum
sequitur, cum primus actus si detur, produceretur. ab

17. in addidi cod.: et sic ifinitu.

passio sint res diversae secundum essentiam absolute, quia sunt
praedicamenta diversa: Alii vero putant, quod sint eadem
res, et idem realiter absolute, sed differant relative .... Et
haec videtur sententia Philosophi 3, Phys. 18 et consequenter in
textu, et Averrois in comment 2 de Anima 137 et 138 et Averrois
similiter in commento. Quibus et concordanter Anselmus de
veritate: ,,Multis, inquit, modis eadem res suscipit . . . . (sequitur
tota Anselmi expositio a nobis supra allata) .... similiter
iudicabitur aut contrarie." Sed ista revera altiora et subtiliora
et facundiora michi videntur, quam a me, praesertim hic, in
brevibus digne valeant explicari; verumtamen probabilior
michi videtur hac vice secunda opinio recitata. —
Cf. etiam quae dicit Bradwardinus postea (664 E). Illud vero
movere in percutiente et gladio videtur communi iudicio esse
percutere tantum et non percuti; illud autem moveri, recipere,
sive pati in percusso, tantummodo percuti et non percutere
quovismodo. Respiciendo tamen subtilius apparebit, quod illud
movere in percutiente brachio et gladio non est sine moveri
inseparabiliter ei annexo et eis infixo; .... imo secundum
praemissa illud movere et moveri sunt idem realiter
non diversa. 6. Cf. Arist. Nat. Ausc. III 3, 2 (Ed. Par.
II 275, 88 $82): "Eye δ᾽ ἀπορίαν λογικήν" ἀναγκαῖον γὰρ ἴσως
εἶναί τῖνα ἐνέργειαν ἄλλην τοῦ ποιητικοῦ καὶ τοῦ παϑητικοῦ:
τὸ μὲν δὴ ποίησις, τὸ δὲ πάϑησις" ἔργον δὲ καὶ τέλος τοῦ μὲν
ποίημα, τοῦ δὲ πάϑος. ᾿Επεὶ οὖν ἄμφω κινήσεις, εἰ μὲν ἕτεραι,
ἐν τίνι; ἢ γὰρ ἄμφω ἐν τῷ πάσχοντι καὶ κινουμένῳ, ἢ ἢ “μὲν
ποίησις ἐν τῷ ποιοῦντι, ἡ δὲ πάϑησις ἐν τῳ πάσχοντι" εἰ δὲ
δεῖ καὶ ταύτην ποίησιν καλεῖν, ὁμώνυμος ἂν sim. x. τ. 1.

I04 JOHANNIS WICLIF CAP. XI.

actu distincto, a priori, et sic datur pro primo, nec fuit
primus.
3. Nothing can Et tercium ex eadem radice patescit, cum nichil potest
oer pA agere, nisi recipiendo suam agenciam, et cum illa agencia

acivity and sit tante permanencie, sicut passio vel motus, sequitur,
being itself

t)

moved. | quod nichil potest recipere agenciam, nisi, recipiendo
illam, moveatur.
4. The very Item impossibile est aliquid movere se per se et

reception of : 5 E : E s
ας ἐοῦσαν primo, ex 7? Phisicorum, sed iuxta hanc viam sequitur

ΠΡῚΝ oppositum; ergo via impossibilis. Minor argumentatur το
sic: Tam causa prima, quam secunda potest ex se agere
in passum, postquam non egit in idem; sed non est
possibile, quod sic agat, nisi paciatur recipiendo pro-
priam agenciam; ergo eo ipso, quod sic agit, patitur
a se ipso, et cum omnis passio sit motus vel ipsum
concomitans, sequitur conclusio. Et ex isto videtur,
quod genus passionis sit prius naturaliter genere ac-
cionis. Nam prius naturaliter vel primo naturaliter,
sicut est accio, subiectum agens ipsum sustentat, et
subiectum prius naturaliter ipsam recipit paciendo, quam 20
ipsum sustentat; ergo subiectum prius naturaliter patitur
recipiendo propriam agenciam, quam agit; et sequitur
conclusio generaliter, que est eo verisimilior de quolibet
agente secundo, quo ipsum non potest agere, nisi prius
motum, | et per consequens passum ab agente primo. F. 21:4'

5. Action is Item quecumque insunt comuniter Deo et creaturis,

Cd EAM Ἂν propriissime insunt Deo, et analoyce creaturis; sed agere

ἘΠΕ PUTES DUE inest communiter. Deo et creaturis, ergo proprius et
originally and. prius et principalius Deo, quam creaturis, et per con-

PEE sequens non solum substancia creata agit proprie, ut 3o
dictum est superius, sed prius substancia increata; aliter
enim Deus non immediate conservaret quamlibet crea-
turam, nec immediate efficeret omnem effectum, nec
immediate moveret omnem motum eius, ut ostendit
Doctor Profundus primo libro, capitulo 2? tenendo cum 3
suis corrolariis, et idem ostendit 2? libro, capitulo 20
et decem sequentibus de actibus voluntatis create. Et

-—
οι

οι

1. Cod.-: da? p ib. nec] nc (— nunc) cod. 21. Cod.: ipsam.
34. eius] cod.: c9 (— cuius).

9. Cf. Arist. Nat. Ausc. VII τ, 1—4 (Ed. Par. II 335, 9 ss.).
35. Cf. Thomae Bradwardini De Causa Dei I 2 eiusque 'corro-
larii partes tres (Ed. Lond., p. 146—169) et II 20—3o
(p. 540—594).

CAP. XI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

confirmacio istius est, quod Deus propius beatificat crea-
turam, quam ipsamet se beatificat, si sic facit, quod
non esset, nisi Deus proprius faceret actum beatitudi-
nis, quam ipsamet creatura; ergo non potest creatura
5ydemptificare se, cum iste sit actus iudiciarius; multo
minus ergo posset beatificare se; tunc enim esset merces
sua plene in eius potestate, et per consequens posset
beatitudinem ad votum dimittere et aliam creaturam
beatificare et dampnare, quia hoc videretur consonan-
r0cius, quam quod illud agat primo in se movendo se
per se et primo, dum dat sibi ipsi donum optimum.
Item videtur ex isto, quod Deus facit omnem ac-
cionem vel motum, quod repugnat.
Primo ex hoc, quod Deus comederet, rugaret et
15 0mnes actus creature faceret, quod est nimis dissonum.
Secundo ex hoc, quod Deus omnes actus viciosos
faceret, et per consequens, cum fprevenit necessitando
creaturam ad omnem actum et modum agendi, sequitur,
quod non iuste damnaret creaturam pro actu, ad quem
20 necessitat eandem secundum eius beneplacitum ; sequitur,
cum Deus libere contradictorie concurrit plus vel minus,
ut placet, quod posset non concurrere, et per con-
sequens et creatura posset per se agere sine concursu
Dei, et quantumlibet modice potencie creatura posset
25per se agere sine concursu Dei et quantumlibet modice
potencie creatura posset cum concursu Dei quantum-
libet dissimiliter agere; et sic motus non sequeretur
proporcionem eo, quod omnis motus causatur ex pro-
porcione completi agentis ad completum passum. Cum
3oergo totale agens sit vel Deus infinite potencie vel aliter
infinita potencia, que Deus est secundum sui ultimum,
concurrit, sicut et resistit agenti, sequitur, quod omnis
motus causatur ex proporcione equalitatis, cum nullum
infinitum est reliquo maius. Nec valet dicere, quod
35 proporcio, ex qua motus provenit, est inter totale agens
.et partem passi vel inter parciale agens et totale pas-
sum vel inter parciale agens et parciale passum, quia
infinitum magna est proporcio cuiuslibet horum trium

Ζ:-.:Ξ —
1,2. beatificat uzroque loco ex ubti ficat correctunt. 2, 4. Cod. : ipsam3
utroque loco 4. Cod.: go no n. pt (ergo non enim potest) 22. Cod.:

DT no iuste dapnaret cataz p actu ad que necessitat eadj τη eius bn

105

God is the real
originator of
every action;
which would

involve
a) that God
must have like
needs and
affections with
creatures;
b) that God
originates evil
actions.

106 JOHANNIS WICLIF CAP. XI.

mediorum, ut sophiste arguunt. Ymo non est raciona-
biliter scibile vel discibile quantum de agente vel passo
debet capi pro illa proporcione fundanda. Item iuxta
dicta omnis accio transiens principiatur ab accione im-
manente, et per consequens accio immanens esset per5
se in aliquo predicamento, cum sit accidens plus posi-
tum et plus perfectivum, quam accio transiens, eo, quod
ipsam principiat, et tunc videtur omne elementum habere
appetitum vel inclinacionem naturalem intrinsecum ad
finem extrinsecum, quod videtur falsum ex hoc, quod το
non potest talem elicere; ymo partes secundum varios
appetitus resisterent sibi ipsis.

T2105

(Q1

IO

CAPUT DUODECIMUM.

Pro isto mihi videtur indubie tenendum, quod agencia Answer to my

et passio ad sensus limitatos generaliter distingwuntur,
sicut quantitas et qualitas aut quecumque alia predi-
camenta, quamvis essencialiter vel materialiter loquendo
sunt idem ad sensus equivocos; cum enim movens phi-
sicum in movendo movetur et agendo repatitur, patet,
quod in omni tali agente vel passo concurrunt agencia
vel passio, que sunt idem subiecto, ut album et musicum,
licet. differant formaliter. Preterea, cum finis agencie
et passionis sibi correlate sit effectus productus in passo,
ut puta qualitas vel quantitas, quam Commentator
vocat motum materialiter dictum, patet, quod in pre-
dicacione secundum materiam tam agencia quam passio
ad sensus equivocos est talis motus in mobili. Et ad
istum sensum dicit Egidius super 3? Phisicorum, ut

^m 2
8. Cod.: ages ul pa?.

12. Cf. Comm. Averr. in Arist. Nat. Ausc. IIl, sect. 4
(Ed. Arist. opp. Venet. IV, F. 41), imprimis autem sentenciam,
quam supra rettulimus, p. 294. 16. Cf. Aegidii Romani
Commentaria in octo libros Phisicorum Aristotelis III 4 (Ed.
Venetiis per Andream de Torresanis 15028, F. 56): Omnino
autem dicere est: neque doctio cum doctrina, neque actio cum
passione idem proprie est: sed cui insunt, hoc est motus. Quod

- enim huiusmodi in hoc et quod huiusmodi ab hoc actum esse

ratione, alterum est. Solvit ad aliud inconveniens, dicens, quod
omnino est dicere, quod meque doctio est et doctrina neque
actio cum passione est idem, sed quod est idem motus cum
hoc insunt: quia est alterum actum ratione quod est huiusmodi
in hoc, et quod est huiusmodi ad hoc. Notandum autem, quod
actio et passio non sunt idem actus secundum rationem. Idem
enim motus est actus agentis et patientis, et est actio et passio,
sed non sub eadem ratione; sed est actio et est actus huius-
modi, id est agentis, quia est ab hoc; est autem passio et est
actus huiusmodi, id est patientis, non quia est ab hoc, id est
a patiente, sed quia est in hoc, id est in passo.

opponents:
Action and
assion are
istinct, like
quality and
quantity.
General proof
of this.

τοῦ JOHANNIS WICLIFE CAP. XII.

textus sonat, quod agencia et passio distingwuntur inter
se, et tamen sunt idem motus in numero, equivocando
in predicacione sine dubio, sicut illi, qui dicunt, quod
ydee distingwuntur inter se, et tamen omnes sunt eadem
natura divina.
Answer to first — Ad primum patet, quod consequencia non valet; quam-
objection(p.102). - Ξ j :
One absolute Vis enim una forma absoluta sufficit denominare agens
RU mag àgere in passum et ipsum passum repati, hoc tamen
and passion; non potest esse, nisi mediantibus duabus formis re-
τον QNO spectivis diversorum generum, que sunt agere et pati.
foie Na contradiccionem claudit, quod forma absoluta per
and pati. se sufficiat sic denominare eo, quod cum omni forma
absoluta substanciali vel accidentali, que sit quantitas
vel qualitas, stat, quod subiectum non agat, vel aliquid
non paciatur. Ergo preter talem formam requiritur
motus, et sic agere ac pati superadditum, et illud est
forma respectiva, que componitur ponens intenciam
agentis tanquam actum intrinsecum et proporcionem
eius ad passum extrinsecum; et tercia ex hiis duobus
successivam producenciam forme absolute in passo, et
hoc tercium est agencia extrinseca, et hec tria respectiva
oportet ponere in agente ultra quodlibet absolutum.
We must not Sed pro denominacione contraria notandum, quod
confuse names ,. - " . 2 : .
used formally aliquid denominat formaliter ut forma intrinseca, et
AS aliquid efficienter causans quomodolibet denominacionem
accidentally. subiecti. Nec dico, quod contradiccionem claudit aliquid
denominari nisi formaliter denominetur vel a forma,
que est ipsum denominatum essencialiter, si denominacio
extendatur ad essencialem i1nexistenciam, vel aliter a
forma subiecto denominato accidentaliter. inherente, si
denominacio restringatur proprie ad accidentalem in-
herenciam.
Contraries Secundo notata distinccione quattuor oppositorum,

cannot be E x É t ἢ
formally and in dico, quod repugnat denominaciones contrarias inesse

the same sense
in one and the s . P
loue ΠΕ: ultimo singulari.

Oo e easin : O : .
ama AERE Tercio dico, quod eandem rem esse diversis delec-

ct τ tabilem οἵ tristabilem non sunt contraria, sicut sunt

a contradiction, justum et iniustum. Nam idem visibile, quod est uni
since

formaliter secundum idem et pro eadem mensura eidem:

[21

-
t)!

30

2

pleasantness is Visui proporcionatum est sibi delectabile, et visui im- 40

rdatiV. proporcionato tristabile, cum talis sit denominacio re-

lativa; iustum autem est denominacio absoluta respi-

7. forma addidi. Cod.: νὰ abte ffi* (sic). 42. autem] cod.: a? — aut.

CAP. XII. DE ENTE PREDICAMENTALI. IOQ

ciens conformitatem ad simpliciter per se iustum; et Just and unjust
o. 9 . "e . $i E being absolute
iniustum contrarie dicit difformitatem ad primam vO- are contraries.
luntatem. Dicuntur tamen iustum et iniustum equivoce
vel absolute pro essencia iusta, et hoc vel primo et
5 per se iusta, vel a prima iusticia causata, vel absolute
contrarie et abstractive pro ipsis iusticia et iniusticia ;
vel contractive pro subiecto ipsis qualitatibus informato,

et utroque istorum modorum sunt contraria; vel tercio Explanation of

. - - Anselm's

pro quocumque, quod iusta causa iuste causat, et in- "sentence
10iustum pro illo, quod agens iniusta causat; et isto modo concernmg
Christ's

F.215'wlt Anselmus, quod passio | Cristi est iniusta quo ad crucifixion.
Judeos, ipsam causantes, et iusta conclusio ad Deum,
ipsam causantem.

Istam tamen loycam non approbo secundum sensum.

15 Unde pari evidencia, qua diceret istam esse iniustam, ex
hoc, quod verbaliter doctor sic dicit: ,,concederem, quod
idem peccatum debet esse et non debet esse", Cristus debuit
mori et non debuit mori. Nam utrumque concederet
doctor ibidem, ideo satis est concedere sensum suum.
20 Non enim placet omnibus concedere, quod omne peccatum
est iustum, quia Deus iuste illud permittit. Sic enim summa
iniusticia esset iustissima, quia ab hoc solo habet, quod
sit iusta, quia 1uste permittit ipsam Deus esse; et certum
est, quod summe iuste permittit Deus 1psam esse. Ideo, si
25 est iusta, est summe iusta, et hoc forte concederet, cum
iusticia consistit in rectitudine, non suscipit magis aut
minus; et ulterius forte concederet, quod omne ens est
iustissimum, et sic Deus in predicacione secundum causam,
sicut omnis veritas est rectitudo vel iusticia sola mente
3operceptibilis. Nec foret sibi magis inconveniens con-
cedere iusticiam fore iniusticiam, quam concedere veri-
tatem esse falsitatem, quod est concedere, ut patet
tractatu de Veritate. Ymo, sicut concedit bonum esse

31. Cod.: iustis.

14. Anselmi Cantuariensis Dialog. de Veritate, c. VIII (Migne
CLVIII 477): Quid etiam, si secundum naturam rerum con-
sideres, ut cum clavi ferrei impressi sunt in corpus Domini:
an dices fragilem carnem non debuisse penetrari, aut acuto
ferro penetratam non debuisse dolere? . ... Potest igitur con-
tingere, ut debeat esse secundum maturam actio, vel passio,
quae secundum agentem vel patientem esse mon debet....
Vides igitur, saepissime posse contingere, ut eadem actio
debeat esse et non debeat esse, diversis considerationibus.
33. Cf. Anselmi Cantuariensis Dialog. De Veritate cap. VIII
(Migne CLVIII 477): Cum vero peccans ab eo, ad quem non

110 JOHANNIS WICLIF CAP. XII.

malum et bonitatem maliciam, ita concederet peccatum,
inquantum bonum, esse iustum ens et verum; sed in-
quantum malum, esse non-ens, iniustum et falsum.

The act of the — Sed omnibus istis concessis adhuc oporteret ponere

Jews, caused - - : SS - o p .
by wicked wil,in Judeis agencias distnctas a passione Cristi, quia

Nas ΔΙ ΠΟΙ certum est, quod mala eorum volucio movebat eorum
suffering of. corpora et produxit in ipsis passiones ex volucione in-
eU NI Nedht iustas et ille passiones et agencie produxerunt passionem
most righteous.jn (Cristo, que fuit rectissima sine privacione sibi for-
maliter inexistente, quia tunc denominaret Cristum, qui
est subiectum per se et proprium illius passionis, in-

iuste pati, quod est impossibile.

Potest ergo Anselmus glosari secundum equivocaciones
dictas de accione et passione, quod passio illata est
accio, sed non agencia, qua agens formaliter agit, sicut
calor productus dicitur esse accio et motus secundum
Commentatorem.

Conclusion : Patet ergo ex dictis, quod aliquid dicitur iustum

I. A thing ma - -
be just "δ ΠΝ secundum substanciam, et hoc perse οἵ φγῖηο, τ

as firstly God creator, vel per se secundo, ut creature. Et aliquid
and secondly ?

creaturesn dicitur iustum secundum qualitatem, et hoc concretive
2. it ma e . os . Ó O
SODITSQUCIS vel abstracte. Et tercio modo dicitur aliquid iustum

just, and that 1 Te eA . :
Aes d respective, et hoc dupliciter, vel quia iuste procedit a

concrete or the voluntate increata vel quia iuste procedit a voluntate

abstract. ἊΝ AS à : :
3. 11 may be creata. Nec dividuntur ista ex opposito, cum omnis

relatively just. creatura sit absolute et respective iusta. Quidquid eciam
and that in two ἢ v : :
ways asit procedit iuste a voluntate creata, procedit eciam a

proceeds from - - 2
a created or VOluntate increata, sed non econtra, cum sit superior.

uncreated will [nde opus iniuste factum, secundum legem eternam
Examples:

dicitur iuste factum, si secundum substanciam operis 3

placet Deo, ut dacio denarii indigenti ab yppocrita est
opus iustum, quod yppocrita iniuste facit, cum non
sit possibile aliquod positivum omnino carere iusticia.

. . . le CM,
3o. iuste corr. ex iniuste zz cod. 33. Cod.: omo.

pertinet, percutitur, quoniam et iste debet percuti, et ille non
debet percutere, debet et non debet esse percussio: et ideo
recta et non recta negari non potest. Quod si ad supernae
sapientiae bonitatisque consideres iudicium, sive ex altera tan-
tum, sive ex utraque parte, agentis scilicet et patientis, non
debeat esse percussio: quis audebit negare debere esse, quod
tanta bonitate et sapientia permittitur? 13. Anselmus] cf.
supra p. 109. 18. Cf. Averrois in Arist. Met. comm. IX, sect. 3
(Ed. Arist. opp. Ven. IX, Ε΄. 107): Calidum enim agit calorem.
Cf. supra col. 139.

ὧτ

(2)
οι

20

t2
'2t

5

IO

F. 216

15

20

3o

CAP. XII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Est ergo sensus Anselmi, quod peccatum debet esse
permissum et punitum, et non debet esse. Cristus debet
mori ex hoc, quod placet Trinitati, quod moriatur, et
non debet mori ex sua culpa. Non ergo videtur michi,
si aliquid causat hoc iniuste, quod hoc sit iniustum,
licet omnis creatura possit dici iusta, ut post dicetur.
Nam ex quo opus hominis est iustum, 51 immediate ab
eo iuste fiat, evidencius omnis creatura Dei est iusta
quoad naturam suam, secundum quam iuste fit a Deo;
sicut enim omnem creaturam esse est justum, cum sit
Deo beneplacitum et omnem creaturam esse, est ipsamet
creatura, sequitur, quod omnis creatura sit iusta, lo-
quendo de iusticia essenciali. Nec aliter posset confir-
mari a primo per se iusticia. |

Loquendo autem de iusticia accidentali ab intrinseco
sola creatura racionalis est iusta, quando habet quali-
tatem denotantem, et isto modo opponuntur contrarie
iustum et iniustum, et nichil obest creaturam racio-
nalem esse iustam quoad essenciam vel naturam, et
tamen iniustam quoad qualitatem superadditam, cum
ista non pocius opponuntur, quam bonum naturale et
malum moris; econtra autem non videtur michi, quod
aliquid potest iniustum quoad naturam et iustum secun-
dum accidens, quia omnis privacio presupponit naturam

5 bonam ex privacione, cum sit bonum.

Patet ergo, quod oportet Anselmum ponere agenciam
in Judeis distinctam a passione Cristi, que quidem
agencia est ab intrinseco iniusta, et passio Cristi nullo
modo iniusta, licet Judei iniuste agant illam, que non
iniuste agitur. Pari evidencia diceretur verbum Dei in-
iustum et malum, quia causatur occasio ab eo faciendi
malum eciam quoad deitatem, et per idem humanitas
sua foret mala, si iniuste fit secundum carnem a remotis
suis parentibus. Et quoad Doctorem Profundum, ponen-
tem accionem et passionem esse eandem essenciam ab-

"solutam, que modo suo sit substancia, non credo, ut

verba sonant, suam sentenciam ponit, cum omne, ut

1. Anselmus] cf. supra, p. 102. 34. Doctorem Profundum]
cf. supra p. 109, not. ad lin. 15. 37. Tam nominibus mascu-
linis quam femininis] cf. Thomae Bradwardini De causa Dei
III 6 (Ed. Lond. 663 E).... quare et secundum sententiam
antiquorum Deus utriusque sexus nominibus fuerat nominatus
non solummodo genitor, in quantum gignit et agit, sed etiam
genetrix, in quantum concipit et conservat.

1 1

112

Solution of
second
objection (p.103)
Passion and
motion are
common to the
agent and the
patient but
formally and
subjectively are
only in the
patient while
action is
common to
both but is
formally and
subjectively
only the agent.
'The
denominator
formalis.

JOHANNIS WICLIF CAP. XII.

dicit, quod natura divina expressa sit a grammaticis 1gno-
ranter tam nominibus masculinis quam femininis propter
fecunditatem, quam producit et recipit adintra quot-
libet intelligencias et volucionis eternas, quarum quelibet
est relacio racionis, sed non essencia absoluta distincta
a Deo, ut Doctor; quia, ut estimo, nec potest hoc pro-
bari nec catholice sustineri; ideo Doctor cum quadam
formidine ponit ista.

Ad secundum conceditur conclusio. Nam passio et
motus sunt communes tam agenti quam passo, cum
causatur ab utroque tamquam eius causa essenciali;
verumtamen solum subiective et formaliter inest passo,
licet sit equivoce in utroque; et ista agencia est com-
munis causacione tam agenti quam passo, et sic est
causaliter in utroque; formaliter tamen et subiective in
agente, sed causaliter ac terminative in passo; modo
nulla forma formaliter, licet efficienter, denominat ali-
quid, nisi illud, in quo est subiective.

Ideo illa quinque exempla, que adducit Doctor Pro-
fundus libro tercio capitulo 69, quod aliquid denomi-
natur ab extrinseco, unum docent, quod extrinsecum
effective, sed non formaliter denominat talia. Unde,
quod subiectum esse formandum potest dupliciter in-
telligi: vel quod ipsum est dignum forma, vel quod
formabitur, et sic est eternum, et non denominacio

3. Cod.: r'cipt ad intlliss int?.

20. Cf. Thomae Bradwardini De causa Dei lib. 3, 6 (£d.
Londin. 663 E et 664 A) .... verisimiliter dici potest, quod
agens A primam actionem constituitur in esse agentis per
suum primum agere; prius enim quodammodo videtur agere,
quam esse agens. Primum enim videtur esse activum, secundum
agere, tertium esse agens non tempore, sed natura seu causa.
Vel aliter dici potest, quod agens consituitur in esse agentis
per illam relationem actionis sive activam praedictam, ita,
quod primum sit activum, secundum agere, tertium illa relatio,
quartum secundum hunc ordinem esse agens. Tertio dici potest,
quod non est omnino clarissimum quod nichil denominatur
formaliter quoquomodo ab aliquo, nisi fuerit prius secundum
naturam. Aliquid enim dicitur formandum a forma futura,
quam recipiet, et facturum refertur ad faciendum, et denomi-
natur facturum a factione futura, sicut et aedificans, pullifi-
cans et foetificans ab eodem pullo et foetu futuris per actiones,
quas agunt ad istas terminandas; multa quoque naturalia et
alia a suis effectibus et a suis accidentibus saepius nominantur.

20

25

CAP. XII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

alicuius creature secundum existenciam. Verumtamen
subiectum denominatur formandum efficienter a forma
futura, que tempore suo est in formato. Formaliter tamen
denominatur formandum a formalitate, que esc in ipso
5eo ipso, quod formandum. Si autem intelligitur aliquid
formandum ad hunc sensum, quod ipsum formabitur,
patet, quod illa veritas eterna non est denominacio exi-
stencie formati, sed alie, formando in esse intelligibili
formaliter per futuricionem sue formacionis, que futu-
r0 ricio est forma in illo, quod est formandum. Et cor-
respondenter dicendum est de futuricione cuiuscumque
denominati esse futurum. Talis enim denominacio, cum
sit eterna a parte ante, non habet subiectum, nisi in
esse intelligibili, cui eternaliter inest futuricio secundum
15esse existere. Homo eciam denominatur edificator vel
ab actu edificandi vel ab habitu vel arte. Bene namque
sequitur, homo est edificator, ergo edificat in tempore
suo, et oportet actum illum precedere tempore suo; et
ex post, quamdiu manet homo cum arte, est edificator,
20etsi non continue edificet; et ita de similibus. Unde
F.216'dici potest, quod Deus incepit esse | creator et guber-
nator et dominus; eternaliter tamen manet creator,
quia creavit et habet artem eternam creandi. Opus
eciam extrinsecum dicitur formaliter bonum a bonitate
25sibi inexistente, sed efficienter a bonitate operantis ex-
trinseca; eadem enim operacio potest esse primo bona
moraliter et post mala moraliter et econtra; ideo est
dare bonitatem talem relativam sibi adquiribilem et
deperdibilem, ex bonitate operantis causatam, et hoc
3ooportet omnem ponentem respectus dicere. Unde urina
dicitur sana efficienter ex sanitate subiectante in uri-
nante, sed formaliter dicitur a signancia sanitatis; sicut
dieta dicitur sana ab efficiencia vel effectivitate sani-
tatis. Et conformiter dicitur res voluntaria, quia est
35formaliter volutiva, ut natura racionalis, vel quia volun-
"tarie causatur. Et sic omnis creatura dicitur efficienter
voluntaria a voluntate divina, sed formaliter a causa-
cione voluntaria, et sic omnis creatura dicitur quo ad
actum primum suum iusta, quia iuste a Deo conservata,
40et illa iusticia est formaliter et inseparabiliter in crea-
tura. Dicitur tamen comparative respectu voluntatis di-
vine, et ita de similibus, nec posset Deus dici anichi-

t6. vel] cod.: ut 27. ideo] cod.: ro (520). 31. et] cod.: ex.
34. Cod.: voluntarie. A
8

113

114

Aristotle's
teaching as to
actio and
passio. movens
and mobilis.

JOHANNIS WICLIF CAP, XH.

lator sine anichilancia, et ita de similibus. Unde ad
tantum intiicavit se Doctor in ista materia, quod posuit
rem agere esse prius naturaliter, quam rem esse agen-
tem, quia ab illo agere absoluto denominatur agens,
quod videtur michi impossibile.

Quo ad Aristotelem patet ex contextu commenti 18!
et quatuor sequencium, quod sunt de mente Philo-
sophi. Primum, quod idem motus est actus tam motivi
quam mobilis subiective et formaliter in mobili, et effi-
cienter vel causaliter in motore, sicut idem excessus
duorum ad unum est materialiter due proporciones,
scilicet proporcio dupla et proporcio subdupla; et eadem
distancia est materialiter duo motus, scilicet ascensus
et descensus; illud patet commento 1:8? et ambobus
textibus eiusdem. Secundo wlt, quod sicut motus non
est subiective in movente, sic nec agencia est termina-
tive in movente, scilicet in illud, in quod agitur, licet
sit formaliter in agente; patet ista sentencia in duobus
commentis sequentibus. Tercio wlt, quod licet movere
et moveri, àgere et pati formaliter, loquendo genera-
liter distingwuntur. Unde dicit textus commenti 22]:
.Neque accione cum passione proprie idem est," super

6. 18] cod.: igi. — 22. idem] cod.: illud.

2. Ad tantum se intricavit se Doctor] cf. locum ex "Thomae
Bradwardini De causa Dei lib. 3, 6 supra allatum (p. 102, not.
ad lin. 20) prius enim quodammodo videtur agere, quam esse
agens. 6. Cf. Averrois in Arist. Nat. Ausc. 1. III, Comm. 18
(Ed. opp. Arist. Ven. IV, f. 44'):.... actio enim motoris, quae est
movere, est eius, non in eo; et hoc intendebat, cum dixit Motor
enim, etc. id est actio enim motoris est facere motum in aliud.
Deinde dicit, et ita habet se ad motum, sicut agens ad paciens,
scilicet quoniam sicut actio agentis et patientis est una in
subiecto et duo in definitione, similiter est de motore et moto,
et universaliter in omnibus relative oppositis; quemadmodum
enim idem spatium a sursum ad deorsum, quando accipitur,
secundum quod est proportio inter duo, erunt idem; et quando
accipitur secundum quod illa duo sunt opposita, tunc erunt
duo; unum enim dicitur superius et alterum inferius: et haec
duo sunt opposita et similiter idem motus per illud spatium
dicitur in respectu superioris ascensus et in respectu inferioris
descensus: proportio enim est eadem, et illa duo, quae sunt
substantia proportionis, sunt diversa secundum definitionem ....
etqsq. 14. Commento 18] cf. notam superiorem. 21. Textus
commenti 22] scilicet verba Arist. Nat. Ausc. III 8, 5 (Ed.
Par. 11 276, 5 ss): “Ὅλως δ' εἰπεῖν, οὐδ᾽ ἡ δίδαξις τῇ μαϑήσει
οὐδ᾽ ἡ ποίησις τῇ παϑήσει τὸ αὐτὸ κυρίως. Averrois comment.
in hunc locum, quae Wiclif affert, ad verbum fere congrunt cum
iis, quae impressa leguntur Ed. Ven. opp. Arist. IV, f. 45.

20

CAP. XII. DE ENTE PREDICAMENTAL.I. 115

quo Commentator: ,Movere et moveri non sunt idem
secundum quiditatem, quia diffinicio eorum est diversa;
movere est enim accio motoris in rem motam, sed
moveri est passio moti a motore" ; cum ergo accio motoris

5sit facere motum in aliquid, ut dicit Commentator com-
mento 189, patet, quod distingwitur formaliter a motu.
Patet ergo per exempla Aristotelis, quod non concedit
ista formaliter, sed causaliter predicari de se ipsis; ideo
notata triplici probacione de universalibus et equivo-

10 cacione premissa de accione et passione satis solvuntur
dicta autorum in ista materia.

Ulterius dicitur, quod accio dicitur immanens, non Explanation of
solum, quia est subiective in agente, cum hoc sit com- pp e
mune agente transeunte, sed quia est actus non habens M MEL d

150biectum essencialiter extra suum subiectum, in quod to the
o 5 :. Objections on
agat, producendo suam agenciam, sicut est de agencia p. 103.
transeunte. Unde omni actu immanente creature prius
est passio ab obiecto quod terminatur, et post est eleccio
actus immanentis. Et tercio secuntur disposiciones vel
20 habitus. Sed opposito modo est in accione transeunte.
Prius est agencia subiecti, post passio subiecti, in quod
agens agit, et tercio sequitur motus in passo.
Ideo eleccio actus cuiuscumque creature dicit infalli- Every action of
biliter eius mutabilitatem et actualem motum, cum bean
25 homo non elicit actum de novo, nisi moveatur ab obiecto pou
F. 217 ex | extrinseco, ut aliquo sensibili movente sensum parti- movement,
cularem vel a celo influente, ut patet de sompniis et S QE
naturalibus propheciis. Si ab intrinseco, tunc vel a ΠΕ ἢ
complexione corporis subiecti, ut patet de sompniis influences;
: : - : : b) intrinsically
3o medicorum, attestantibus complexionem sompniantis vel by dreams or
a forti impressione sensibilis in sensu interiori, ut patet monomania.
de philocaptis, qui quasi inniti necessitantur ad cogi-
tandum vigilando et dormiendo de sensibilibus, quibus
afficiuntur.
35 Unde et prophete naturales solent latitare diebus in
antris ad servandum sensus a peregrinis impressionibus,
ut vel sic fiant disposiciores nocturnis influenciis cele-

stibus. Unde Num. 24? Dicit Balaam .... de se ipso:

1. Cod. : fuper 49 ginto 91) (sc). 4. Cod.: motori. 7. Quod zz
codice omissum addidi. 38. Post Balaam /acuna 4. fere litterarum in cod.

6. Cf. supra p. 114. 32. Philocaptis] Ducange Gloss:
philocaptus amore captus. 38. Num. 24, 3. Dei, qui visionem
omnipotentis Vulg. cadit Vulg.

8*

In a third and
loftier way the
soul is moved
by God as
Democritus
teaches.

JOHANNIS WICLIF CAP. XII.

Dixit Balaam filius Beor: dixit homo, cuius obturbatus
est oculus: dixit auditor sermonum Dei, quiscumque
omnipotentis Dei intuitus est, qui cadet, et sic aperiuntur
oculi eius". Ecce, quod primo obturbatus fuit oculus eius
in die, et secundo cadens in somnum aperti sunt oculi
mentis, et sic vidit futura prophetice. Tercio movetur
animus alciori modo a Deo illapso menti et sic iuxta
ymaginacionem Democriti anima est quasi spera ignea
rotata multipharie super planiciem sui obiecti nunc a
forma sua intrinseca, et sic anima naturaliter tendit in
Deum sinderesi subductis altaribus extraneis, nunc vento
simulacrorum sensibilium propellitur ad tegendum spiri-
tualiter nunc celestia, nunc terrestria; cogitacionibus
multum vagis nunc ex bassitate planiciei declinat ad in-
ferius tamquam gravis, quod fit, quando terrestribus
inordinate afficitur disposicione vel habitu, et nunc tra-
hitur a radio intelligencie secundum eius capacitatem ad
sursum, specialiter, si homo non sit gravis corde, dili-
gendo vanitatem sensibilium. Istis quatuor modis genera-
liter contingit speram moveri super planum, et propor-
cionaliter movetur humanus animus spiritualiter super
latam planiciem sui obiecti primi, quod est ens in com-
muni; sic, quod claudit contradiccionem actum elici a
Deo vel creatura, nisi sit causa movens ad eius eleccio-
nem, licet cause cogitacionem et volucionem sint a nobis
plurimum ignorate. Spiritus enim, ubi wlt, spirat, sed
nescit, unde veniat et quo vadat. Ideo tercio, quia ergo
tales actus anime dicunt communiter aggregatum ex
multis, quorum primum est passio, vocantur communiter

passiones, et patet, quod actus puratus ab extremis, non 3

est per se in genere accionis, sed per reduccionem, cum
principiat movenciam corporis et aliorum, que substancia
sunt, sic spiritualiter agentibus; non tamen movet obiec-
tum suum primarium, ut sic, quia nemo dicit, quod
moveo Deum vel aliud intellectivum ipsum cogitando,
sed ecuatra moveor ab apprehenso. Et patet ulterius;
quod Deus, cum non potest moveri, non potest elicere

I. obturbatus] cod.- obtubatus. 15. fit] cod.: fuit.

7, 8. Juxta. ymaginacionem Democriti anima] cf. Arist. De
Anima I 2, 3 (Ed. Par. III 433—438). 11. Sinderesis vocula
in glossariis non recepta fortasse ab eodem radice derivata
est, quo sindon, velamen, atque hac significatione: tene in
sensum quádrat. An sincrisi cum -Th. Sickel scribendum?
46. Gf υοῖι. ὃ, 8.

35

CAP. XII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

actum, sed volucio sua eterna, que est relacio racionis,
principlat agenciam suam temporalem ad extra, que
est relacio racionis, et sic utraque sola racione a Deo
differt, cum non sit res per se in genere; et ita grada-
5tim a simplici Deo procedit multitudo, sic, quod in Deo
non est distinccio formaliter sibi inexistencium, nisi
distinccio racionis, ut patet de ydeis et volucionibus in
Deo, sic, quod prima pulsio creature producitur a mo-
vencia Dei, que est relacio racionis; et quecumque crea-

i0tura movet aliam, producit actum sibi accidentalem,
secundum quem principiat motum etc. |

8. Cod.: pulsio id'o cat'e.

117

Solution of

third objection

(cf. p. 104).

Order o
activities
(agenciae)

according to

their originalit
from ins alic:

down to the
created

manifestations
of will

(voluciones).

CAPUT TERTIUM DECIMUM.

Ad tercium patet, quod non est color in deduccione.
Nam prima agencia est, qua pater producit filium, et
post ipsam agenciam, qua commune principium pro-
ducit spiritum sanctum, et post agenciam, qua Deus
producit primam creaturam. Vel vocando voluciones Dei
actus, licet sint relaciones racionis; tunc mediant inter
agenciam Dei adintra et agenciam Dei adextra quot-
libet intelligencie et voluciones Dei; et illarum est dare
principia, sicut est dare primum intellectum et volitum
extra Deum tam quo ad universale, quam quo ad sin-
gulare, ut patebit secundo libro. Nec plus dissonat, quod
sint nobis infinite voluciones respective in Deo, quam
quod sint infinita absoluta essencialiter distincta a Deo,
ut ponit Doctor. Nec est maior color, si Deus producit
eternaliter volucionem respectivam; tunc distincta volu-
cione producit illam, et sic infinite, quam sequitur: Si
Deus producit actum, qui est essencia absoluta, quod
alia produccione activa producit illum; sed utrobique
est maior color contra ponentes voluntatem Dei esse
rem distinctam a Deo, quia hoc impossibile dissonat
cum vero et ad necessarium consonat omni non vero...

9. Cod. : "volucioes z "itllicie. 22. non vero] cod.: vero; post vero
tertia fere paginae pars scriptura vacat.

12. Secundo libro] scilicet ipsius M iclifíi De Ente sive Summa
Intellectualium. 15. Respicere videtur Wiclif Bradwardini
deductionem de quaestione: ,Dicetur fortassis pro ipsis, quod
creatio et factio rerum in Deo est voluntas seu volutio eius
aeterna", De causa Dei lib. III 6 (Ed. Lond. 663 B).

E

20

CAP. XIII. DE ENTE PREDICAMENTALI. rr9

Ulterius quo ad primam deduccionem patet, quod Activity is in
non sequitur: ad produccionem istius passionis, que est UU
ista passio, requiritur producencia agentis; ergo per idem) tnu
ad producenciam illam requiritur alia producencia, qua postulate no

5ipsa formaliter producitur. Sicut enim subiectum est ΠΡΟΣ ἐπ δῆ:
quantum quantitate, et ipsa per se quanta, sic agens
producit absolutum producencia, et ipsum producit
formaliter se ipsa, cum claudit contradiccionem hoc
agens sic producere illud absolutum, nisi ista produ-
10 cencia hoc producat. Et econtra claudit contradiccionem
producere istam producenciam, nisi sic producat illud
absolutum. Nec habet producencia istius producencie
alium terminum, quam idem absolutum; si tamen agencia
foret res absoluta, ut qualitas vel quantitas, contradiccionem
15clauderet, ipsam produci, nisi distincta producencia
respectiva producatur, cum tale absolutum posset manere
corrupta sua producencia, sive successive sive subito
producatur; non enim est possibile aliquid agere pro-
prie in aliud, nisi passum suum moveatur; at ad illa
20 duo requiritur produccio forme absolute in passo preter
agenciam et passionem, ut quando aliquid movetur loca-
liter, ipsum passione et motu adquirit locum vel ubi,
quando augmentatur vel alteratur, adquirit quantitatem
F.218aut qualitatem secundum perfeccius aut minus | per-
25fectum, et iste ab agencia absolute distincte passione
vel motu; et sic omnis agencia vel passio est respectus
inter agens et passum in forma absoluta adquisita passo
fundata a tempore cum suis extremis et materia indivi-
duata; cum ergo agencie, qua produceretur ista agencia,
3onon sit dare diversa principia individuancia, a narratis
patet, quod agencie non est nova agencia.

Ad ultimum, de mocione agentis recipiendo novam We must

agenciam, patet, quod dupliciter dicitur aliquid moveri; gistinguish

between thé

scilicet proprie in se sensibilem formam absolutam motu two kinds QU
- o 0 . . movement:
35adquisitam; vel large de quanto limitatur ad esse et 1. Movement

9. 5 . : . properly so
ad agere a causa superiori, et isto modo quelibet crea ΑΙ ΘᾺ

tura movetur a Deo continue. Sic autem dicit Aristo- petecptiBle to
O0 . δ . e senses.
teles 12? Metaphisice 34? et 359, quod intelligencie

SGre AriStU Mets ΧΙ ἢ: 12. (Ede ePar ΤΙ δι δ, ὃ). .55:)-:
.... ὥστ᾽ ἀΐδιος ἂν εἴη ὃ πρῶτος οὐρανός" ἔστι τοίνον τι καὶ
ὃ κινεῖ: ἐπεὶ δὲ τὸ κινούμενον καὶ κινοῦν, καὶ μέσον, τοίνον
ἐστί τι, ὃ οὐ κινούμενον κινεῖ, αἴδιον, καὶ οὐσία καὶ ἐνέργεια
οὖσα. Κινεῖ δὲ ds: τὸ ὀρεκτόν καὶ τὸ νοητὸν κινεῖ οὐ κινού-
μενον" voórOv τὰ πρῶτα τὰ αὐτά’ ἐπιϑυμητὸν μὲν γὰρ τὸ

120

II. That
continuous
influence of

God by which
our being and
acting are
controlled.

JOHANNIS WICLIF CAP. XIII.

semper moventur a Deo tamquam ab amato et desi-
derato, etsi credatur nullam formam absolutam continue
adquirere. Secundo ergo modo loquendo de motu, patet,
quod claudit contradiccionem aliquid proprie agere,

nisi moveatur a Deo, et sic reciplendo agenciam movetur 5

creatura; non tamen proprie per motum ad illam agenciam,
ut per se terminum. Contingit tamen agens naturale
moveri paciendo sui debilicionem, fatigacionem, vel aliam
forme absolute adquisicionem, dum agitur in passum,
quia omne movens phisicum in movendo movetur.

De aliis autem agentibus incorruptibilibus, que non
sic agunt post tactum, non oportet, quod agendo pro-
prie, sed communiter vel methaphisice moveantur. Deus
autem nullo modo movetur, cum quelibet eius volucio
vel sciencia sit eterna, et producencia Dei vel causancia
temporalis non sit proprie agencia, vel relacio racionis.
Ulterius pro per se terminus motuum notandum est
processus Philosophi 59? Phisicorum, capitulo tercio, ubi
probat, solum ad quantitatem vel qualitatem vel ubi

IO

12

esse motum: proprie dictum, et non ad substanciam, 20

relacionem, accionem, passionem vel motum.

Intelligit autem Philosophus illud esse per se ter-
minum motus, quod est forma accidentalis absoluta, ex
cuius adquisicione successiva movetur mobile, et qua

completa habita cessat motus ad illam. Unde forma 25

substancialis generata in fine alteracionis non vocatur
per se terminus illius motus, quia non est idem subiecto
et specie cum qualitate particulariter adquisita illo motu.
Ideo vocatur finis extrinsecus nec forma respectiva, et

si adquiritur in fine, terminat per se motum illum, 3o

13. Cod.: moveatur. I9. Cod.: probat 4, solum; ezecz quod.

φαινόμενον καλόν" βουλητὸν δὲ πρῶτον, τὸ ὃν καλόν. Cf. etiam
Averrois in eadem verba comm. (Met. XII 34, 35. Ed. Ven. VIII,
J. 149"): Et cum primum movens movet et non movetur, neque
secundum accidens, neque secundum se ipsum, sicut movetur
anima, quae est in corpore, necesse est, ut iste motor (Wiclif:
Deus) moveat, quemadmodum desideratum et affectatum mo-
veat nos. 18. Cf. Arist. Nat. Ausc. V 2, 9 |V, 3] (Ed.
Par. II 308, 84 8s.): Ei οὖν αἱ κατηγορίαι ᾿διήρην ταὶ οὐσίᾳ
xo ποιότητι χαὶ τῷ ποῦ καὶ τῷ ποτὲ καὶ τῷ πρός τι καὶ τῷ
ποσῷ καὶ τῷ ποιεῖν ἢ πάσχειν, ἀνάγκη τρεῖς εἶναι κινήσεις, τήν
τὲ τοῦ ποιοῦ, καὶ τὴν τοῦ ποσοῦ, καὶ τὴν χατὰ τόπον: Kov
οὐσίαν δ᾽ οὐκ ἔστι κίνησις διὰ τὸ μηδὲν εἰναι οὐσίᾳ τῶν ὄντων
ἐναντίον. Οὐδὲ δὴ τῷ πρός vv: ἐνδέχεται γὰρ ϑατέρου μετα-
βάλλοντος ἀληϑεύεσϑαι ϑάτερον μηδὲν μεταβάλλον, ὥστε κατὰ
συμβεβηκὸς ἡ κίνησις αὐτῶν.

CAP. XIII. DE ENTE PREDICAMENTALI. I21

quia non est de genere forme materialiter. causantis
illum motum. Et multo magis accio vel motus, quia s;
non potest manere in fine motus, non terminat motum
illum. Et hec est racio, quare solum qualitates sensibiles
5de tercia specie qualitatis sunt materia proprie altera-
cionis, ut declarat Aristoteles 7? Phisicorum, capitulo 49;
disposiciones namque precedentes habitus sunt alterius
racionis quam habitus, sicut figure, quibus adquiritur
ultima figura. Ad tales ergo qualitates, que non con-
r0sistunt in latitudine vel sunt ad aliquid vel que ad-
quiruntur consequenter ad alteraciones sensibiles, cuius-
modi sunt naturales potencie et omnes qualitates de
tercia specie qualitatis, non sunt per se materie motus.
Contingit autem motus insensibiles et non vere conti-
:5nuos, sed interpolatos fieri ad alias qualitates. Ymo
tot sunt genera motuum large loquendo, quot sunt
genera encium per se in predicamento, ut patet tercio
Phisicorum 59. Nam omne accidens dicit mutabilitatem
subiecti, etsi non moveatur per cuiuscumque accidentis
20respectivi adquisicionem. Patet ergo, quod non est
F. 218^ magnus color, si Deus recipit | agenciam, que est relacio
racionis, quod exinde moveatur, cum illa, que sunt
extra genus relacionis, possunt adquiri Deo sine sua
movencia, quo relacio per se in genere potest adquiri
25 mobili sine hoc, quod ipsum moveatur ad illius ad-
quisicionem, licet contingat moveri per eius adquisi-
cionem,
Ad quartum patet ex dictis, quod non sequitur agens Solution of
movere se aut pati, licet faciat sibi inesse novam agen- ἌΣ ΔΣ
3ociam; Ymo, cum omnis motus dicit passionem moti, From what has

. 3 ἘΠ ΩΣ 4 T been said it
illatam ab agencia distincta iuxta dicta, planum est ex appears that an
ili d lourd - denim ΤῊ agent may
ilis, quod repugnat aliquid moveri, nisi ab alio mo- pegin a new
veatur, ut si mobile sit mole magnum, sicut est omne $cüvity without
; à XE . . . himself moving
proprie mobile, tunc movetur a partibus tam qualitativis or suffering.
35 quam quantitativis et ab extrinseco movente vel finaliter
. movente, et ad nullum, si aliquid moveatur vel divisibile
vel indivisibile, oportet, quod movetur a fine extrinseco.
Huic tamen non repugnat, quod aliquid moveatur ex

se, ut racionale, quod potest ex se iniciare motum

2. si zn cod. omissum addidi. 35. extrinseco movente] cod.: extrin-
scco molente.

6. Cf. Arist. Nat. Ausc. VIl 4, 1 et seqq. (Ed. Par. IH
430 sq.).

122

It involves no
contradiction
with this that
a thing, e. g. a
rational being,
should move
itself. It is
otherwise with
inanimate
things and
animals.

Passion is not
generically
earlier than

action (p. 104).

JOHANNIS WICLIF CAP. XIII.

post eius quietem sine distincto premovente corporeo.
Inanimata autem cum quieverunt, non sufficiunt sic in-
cipere moveri, nisi moveantur ab influxu celi ipsa ge-
nerantis vel εὐδοκεῖ removentis obstaculum prohibens
a situ quem appetunt, ut patet 8? Phisicorum 32? et
339, et 4? de Celo et 59, Animata eciam, ut bestie, non
possunt movere se ex detérminante proprie racionis, sed
vel moventur post quietem ab influencia celi, ut gallus
nocte cantat rariter et animalia in vere prolificant vel
ab obiecto sensibili movente, ut finis; ideo talia per se
moventur, cum sint substancie corporee, habentes in
se duplex principium sui motus. Solum autem racionalia
sunt proprie ex se mobilia; sed ista sentencia 8? Phisi-
corum 27? et infra. Ex qua planum est convincere
primum motorem, ex quo omne motum movetur ab
alio, scilicet primum mobile, sive vocetur ultimum celum
sive mundus; movetur ergo ab alio, et per consequens
finis, gracia cuius movetur, est primus motor. Et ul-
terius non sequitur, quod genus passionis sit prius genere
accionis. Pro quo notandum, quod moveri, applicatum
ut supra, est communius quam pati, dicente Aristotele

5. Respexisse videtur Wiclif Averrois in Arist. Nat. Ausc. VIII
comm. sect. 32 et 33 quae ab his verbis incipiunt (Ed. Opp.
Arist. Venet. IV, f. 168"): Cum declaravit quod lapis et uni-
versaliter corpora naturalia non moventur ex se, cum non
dividantur in motorem et motum, et quod propter hoc necesse
est, ut motor eorum sit extrinsecus ... et quod hoc in eis est
per potentiam naturalem, quae est in eis, ut moveantur ad
sua loca propria ... vult declarare, quod latentia motoris
istorum est essentialiter ... etc.. Ex Aristotelis De Coela quae
in rem cadere videntur inveniuntur libr. II 8 et 13, III 1 et 2;
ceterum numeris 45 de celo et 5 errorem subesse apertum
est; nisi forte voculas de celo male illatas esse Wiclifiumque
commemoravisse putemus eiusdem libri Nat. Ausc. cap. IV 6
(Ed. Par. II 349, 45 85.): Καίτοι τοῦτο ζητεῖται, διὰ τί ποτε
κινεῖται εἰς τὸν αὑτῶν τόπον τὰ κοῦφα καὶ τὰ βαρέα. - 1 ὅταν
τε γὰρ 7 ὕδως δυνάμει γέ πῶς ἐστὶ κοῦφον" καὶ ὅταν ἀήρ ἔστιν
ἔτι δυνάμει" ἐνδέχεται γὰρ ἐμποδιξόμενον. μὴ ἄνω εἰναι" ἀλλ᾽
ἐὰν ἀφαιρεϑῇ τὸ ἐμποδίξον, ἐνεργεῖ, καὶ ἀεὶ ἀνωτέρω γίγνεται.
E Ista sentencia] cf motam superiorem et Arist. Nat. Ausc.

1 (Ed. Par. II 348, 1 ss.). 21. Cf. Arist. De gen. et
corr, 1, VII 7 et 8 (Ed. Par. II 445, 17 ss): Ἐπεὶ δὲ τὸ κινοῦν
οὐχ ὁμοίως κινεῖ τὸ «πινούμενον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀνάγκη κυνούμενον
καὶ αὐτὸ κινεῖν τὸ δ᾽ ἀκίνητον ὄν, δῆλον ὅτι χαὶ ἐπὶ τοῦ
ποιοῦντος ἐροῦμεν ὁσαύτως" χαὶ γὰρ τὸ κινοῦν ποιεῖν τί φασι
καὶ τὸ ποιοῦν κινεῖν. Οὐ μὴν ἀλλὰ διαφέρει, ys καὶ δεῖ διορίξειν"
οὐ γὰρ οἷόν τε πᾶν τὸ κινοῦν ποιεῖν, εἴπερ τὸ ποιοῦν ἀντιϑήσομεν
τῷ πάσχοντι: τοῦτο δ᾽ οἷς ἡ κίνησις πάϑος" πάϑος δὲ καϑ'

mm
υ

5

IO

19

20

F.219

CAP. XIII. DE ENTE PREDICAMENTAL.I.

primo de Generacione 905, quod movere amplius agere
est et sic movere est communius genere accionis; super
quo Commentator credit, ;,,quod omne movens sit agens
sed non est ita, ymo movens est generalius agente".
Agens enim est illud, quod facit passionem; est ergo
de intencione istorum philosophorum, quod Deus movet
omne motum, sed non proprie agit, cum non sit sub-
stancia limitata a causa superiori subiecta agente in-
ferenti passionem. Sed oportet theologum aliter loqui
extendendo passionem ad communitatem analogam supra
genus, concedendo, quod aliquid agere est extra movere,
cum persona divina agit absolute necessario ad intra,
et nichil movet ad intra, et ita est de creaturis. Ymo
concedendum est, quod Deus semper agit in quamlibet
creaturam, sustinendo eam, et ita, ample loquendo,
movetur et patitur a Deo; et cum omnis agencia dicit
absolutum productum, ut patet de accione Dei ad intra,
de qua est minime verisimile verificatis ἡ ponitur, quod
Deus continue agit, facit et producit creaturam, sicut
luminosum facit continue lumen in medio, et sic est
dare absolutum, quod producitur divina agencia, sicut
duracio angeli et alterius creature dicitur esse res ab-
soluta, ut tempus, quod ponitur, quantitas, et tales
duraciones insensibiles continue producit Deus conser-
vando creaturas, et de tanto dicitur movere eas | con-
tinue, de qua materia post. Satis autem est pro pre-
senti ostendere, quod non est color concludendi Deum
moveri ex hoc, quod recipit in se novam agenciam,
que est relacio racionis, ut ostendit Anselmus Mono-
logion 279..Et ex predictis patet, quod carbunculus vel
aliud luminosum obiectum movetur a detegente ad

ὅσον ἀλλοιοῦται μόνον, olov ro λευκὸν xol τὸ ϑερμόν: ἀλλὰ τὸ
κινεῖν ἐπὶ πλέον τοῦ ποιεῖν ἐστίν.... et Averrois in
eundem locum comm. (Ed. Ven. V 162^): ,Movens autem existi-

matur idem esse cum agente" etqusq. 20. Cf. Anselmi

Cantuariensis Monolog. XXVIII [XXVII] (Migne CLVIII 181) .. .
idem spiritus propter ineommutabilem aeternitatem suam, nullo
modo secundum aliquem motum dici potest, quia fuit aut erit,
sed simpliciter est. 3o. Carbunculus movetur a detegente]
exemplum haustum ex 'Thomae Bradwardini De Causa Dei
lib. III 6 (Ed. Lond. 662 C): Amplius autem ponatur carbun-
culus luminosus obtectus, nec illuminans quicquam extra, qui
noviter detegatur et illuminet aerem; habet ergo nunc novam
actionem, novam illuminationem intrinsecam intra ipsum, sed

.unde? a quo agente?

Lz3

This appears
from the
continuous
upholdin

? activity of God,

which admits
if no passion,

124

JOHANNIS WICLIF CAP. XIII.

illuminandum tamquam a removente prohibens; si enim
ex ila 1luminancia aliunde moveatur, sicut commu-
niter visus, et alia corruptibilia spiritualiter immutancia
membrum vel obiectum repaciuntur ab eodem. Verum-
tamen ad illam illuminanciam tamquam per se ter-
minum non est motus proprie dictus; omnis tamen
creatura agens prius necessario patitur a Deo, quam
agit. Nec est color ex hoc concludere verbum aut spi-
ritum sanctum pati ἃ suo principio, cum sit eadem
substancia inconservabilis, quia indefectibilis, licet sit
causabilis; vide Doctorem Profundum libro 29? capi-
tulo 319, ubi docet istam sentenciam.

11. Cf. Thomae Bradwardini De Causa Dei lib. II 31 (£d.
Lond. 599 B): Secundum omnes doctores catholicos filius quic-
quid habet, habet de Patre, et hoc secundam causalitatem et
prioritatem ...

CAPUT QUARTUM DECIMUM.

Et per hoc patet responsio ad quintum. Nam agencia
non est univoce communis Deo et creaturis, cum agencia
in Deo sit relacio racionis, agencia vero in creaturis sit

5relacio per se in genere accionis; ideo non univoce
quo ad agenciam, sed univoce quo ad accionem com-
petit'aeere Deo et'creaturis, et sic 'aeere Dem est ex-
cellencius, proprius et semper principalius modo suo,
quam agere creature est modo suo; non sic tamen,

10 quod sit univoce agere cum eo, sed primo conveniens
cum agere creature in ente vel in quodam aggregato
inferiori ente; sed in nullo genere pure univoco. Ideo
negaret loycus, quod utrumque istorum est agencia,
demonstrando agenciam Dei et creature agenciam. Nec

15sequitur, quod iste sunt agencie ex hoc, quod tam ista
est agencia, quam ista est agencia; nec quod utrumque
istorum est agencia. Sed equivocando conceditur, quod
alterum istorum non est agencia et non utrumque isto-
rum non est agencia. Racio istorum et quotlibet simi-

20lium est, quod iste sunt equivoce agencie et in equi-
vocis non est contradiccio sic, quod non concipitur
simul utrumque istorum eadem intencione rei, ut dic-
tum est tractatu primo. Potest tamen realis philosophus
uti terminis univoce, ut significent agenciam analoyce

25communem, vel connotando nominacionem rei per si-
gnum, ne altercetur in verbis; et sic loquor communiter;
conceditur ergo, quod substancia increata proprius agit
quam substancia creata, sed non agencia in genere,
que presupponit movere agentis, sed agencia, que est

3orelacio racionis, consequens formaliter ad existenciam
Dei et positivi acti; et taliter non potest creatura propter
eius imperfeccionem agere, cum oportet ipsam limitatam
a Deo inniti secundum potenciam vel sufficienciam deper-
dibilem.

Solution of
fifth objection
(cf. p. 104).
Activity is not
in the same
sense common
to God and to
creatures.
In God it is
ideal (relatio
rationis) which
in man it is to
be ranged
under the genus
action (actio).

126

The
immediateness
of the
maintenance,
motion and
impulsion of
the creature
may be taken
in three ways:
I. Locally,
since God in
every creature,
supporting it.

1. According
to natural order
since God is
the immediate
origin of every
secondary
activity.

III. As the
nearest natural
cause of any
result; and in
this sense ir
cannot proper
be dece t5)
God.

JOHANNIS WICLIF CAP. XIV.

Ulterius quo ad immediacionem conservancie, movencie
et faciencie creature notandum, quod tripliciter ad propo-
situm potest accipi immediacio talis.

Primo modo quo ad situm, et sic non habet senten-
cia difficultatem apud theologos, qui noscunt Deum esse
formam exemplarem, coassistentem omni creature, con-
servando eam quo ad quodlibet eius positivum; taliter
enim agit celum mediante suo instrumento, cui dat
virtutem; et hoc mediante instrumento, quod movet
localiter sine hoc, quod tale agens sit immediatum situa-
liter tali passo, sed indubie talis distancia arguit imper-
feccionem ex incompossibilitate coexistencie magnitudinis
molis; ideo non potest Deo competere, qui non potest
quicquam servare, nisl sit illapsus eidem.

Secundo modo potest intelligi mediacio quo ad or-
dinem | naturalem, incipiendo a primo sic, quod illud
dicatur immediate agere, quod agit sine agencia priori
et perfecciori..., quam est sua propria agencia, et
isto modo mediat agencia Dei inter quodlibet agens
secundum ét eius agenciam, ut proximum Deo summo
est immediatum sibi, et sic dicitur res immediate agere
vel movere, quando agit per se sine iuvamine instru-
menti vel cause superioris respectu sue agencie, virtute
cuius agit, et isto modo dicimus corpora agere median-
tibus suis formis et inferiora mediantibus suis causis
superioribus; sed et isto modo, quidquid Deus agit,
immediate agit, quia nec habet partes nec formas sub-
stanciales vel accidentales, mediantibus quibus agit, sed
per suam nudam essenciam vel virtutem dirigit omne
agens secundum, et per consequens in ordine agencia-
rum est sua agencia principativa sive mediacio agencie
illius ordinis.

Tercio modo dicitur aliquid immediate agere, quando
ipsum est causa producto propriissiima in natura, ita,
quod incipiendo ab acto et ascendendo ad maxime
elongatam ab eo proximum in natura rei producte est
ipsum agens, ut mixtum producit calorem mediante
igne in ipso, et ipse mediante suo calore, qui imme-
diate agit, vel verius ignis, ut calidus. Et ad istum

15
F.

20

«σι

2

sensum repugnat Deum immediate coagere cum aliqua 40

creatura eo, quod in omni tali coagencia habet crea-
turam mediam, se ipsa propinquiorem ipso effectu pro-
ducto. Et isto modo intelligunt philosophi communiter
ponentes Deum non immediate, sed mediate, motore

CAP. XIV. DE ENTE PREDICAMENTALI. 127

coniuncto movere celum, et sic placuit Deo ordinate
communicare bonitatem suam creaturis suis, ut median-
tibus illis virtutem recipientibus ab illo et motis fina-
liter producant creature in gradibus sibi connaturalibus.

5 Et in ista equivocacione equivocarunt multi philo- Proof:
sophi, ut Commentator imponit Avicenne 9? Meta- jL Prom.
phisice 7?, quod ipse et alii habuerunt cerebrum a Deo
indispositum ad philosophandum, quod negaverunt omnem
creaturam habere accionem propriam, quod in senten-

τὸ οἷα destruit proprias perfecciones et entitates creatu-
rarum, que capiuntur ab accionibus eius propriis.

Deus enim utitur omni agente secundo ut suo instru- II From
mento plus dependente ab ipso, quam calor ab igne; δ ΠΡΙΌΓΟ.
ideo, cum calor non proprie agit, sed ignis, videri

15 potest, quod creatura non proprie, sed Deus facit opera;
et concordat illud Matth. ro. , Non enim vos estis, qui
loquimini, sed spiritus patris vestri; qui loquitur in
vobis." Et talia sunt multa dicta scripture, et assensus
opinionis wlgaris concordat, que ascribit Deo totam ac-

20cionem mundi. Econtra autem philosophi dicunt, quod
Deus movet ut finis quamlibet naturam agentem ut
sibi servientem, et nichil per se immediate agit, quia
tunc vilesceret, sicut rex terrenus vilesceret, si imme-
diate per se ageret omne opus, quod facit alios agere.

25 Sed theologus medians inter has duas vias notata distinc-
cione predicta de agencia dicit et Deum agere omnem
rem positivam actam et communicare creaturis poten-
ciam ad agendum. Unde Matth. ultimo dicitur, quod
Deus cooperatus est cum discipulis in accione speciali,

3oet plus evidet, quod cooperatur cum aliis creaturis.

Nam aliter non hortaretur scriptura tam crebro homi-
F.220nes operari, ut ad Gall. 6?: ,Dum tempus habemus,

H * " B , p
4. connaturalibus] zx zextu cod.: "qjlib; Zn margzne " gn?a*»

2. Cf. Averrois Comm. in Arist. Metaph. IX 7 (Ed. Opp.
Arist. Venet. VIII 109): Moderni autem ponunt unum agens
omnia entia sine medio, scilicet Deum, et contingit istis, ut
nullum ens habeat actionem propriam naturaliter; et cum entia
non habuerint actiones proprias, non habebunt essentias pro-
prias; actiones enim non diversantur nisi per essentias diversas.
Et ista opinio est valde extranea a natura hominis, et qui
recipiunt huiusmodi, non habent cerebrum habilitatum. natura-
liter ad bonum. Cf. etiam Wiclifii ,De compositione hominis"
cap. IV (ed. p. 69). 16. Matth. 10, 20. — 38. Matth. 27, 20.
-32. Gal. 6, 10.

128

From.
Bradwardine.

Division of the
genus
immediatum
into positive
and negative.

JOHANNIS WICLIF CAP. XIV.

operemur bonum ad omnes." Nec aliter contingeret
mereri, quia ad Romanos 4?: ,Et, qui operatur, merces
imputatur." Nec aliter contingeret penitere, nisi agendo
intrinsecus dignos fructus penitencie, ut dicitur Matth. 39,
Nec est credendum Deum ociari in istis, quia ipse
operatur omnia in omnibus secundum Apostolum prima
ad Cor. 39. Non tamen credendum est, quod Deus
posset per se operari omne, quod operatur cum crea-
tura aut sine volucione quodammodo media, cum
actus et quotlibet talia dependencia a causa secunda
non posset Deus causare sine cause secunde compro-
ducentur, ut Deus non potest facere me velle, nisi ego
velim, et sic de ceteris.

Nunc dico, quod Doctor intelligit Deum immediate
agere quamlibet accionem creature primo modo, et
secundo, quia inter Deum et creaturam actam non est
alia agencia, que sit propinquior divina agencia, quam
primo movet creaturam. Unde dicit in corrolario capituli
quarti, quod nulla proposicio tribuens quodcumque cau-
satum cause secunde est immediata simpliciter, ut
triangulus habet tres angulos equales duobus rectis,
mediante Deo inter subiectum et eius passionem, et
ita de alis. Et eandem sentenciam dicit corrolario ca-
pituli 36! 2! libri.

Philosophi tamen vocant alias affirmativas et alias
negativas immediatas. Affirmativas dupliciter, vel sic,
quod subiectum sit species proxima generis predicti, vel
sic, quod subiectum sit species primo subiecta passioni
predicate. In talibus enim non est dare causam mediam
eiusdem racionis inter subiectum et predicatum, ut hic
homo est animal; triangulus rectilineus habet tres . . etc.
Nam sicut Petrus est animal mediante natura humana,

II, 12. comproducencia] cod. 9pducee — comproducentur). 25. Cod.:

ARTS ES
phi tn aff'mrt voant. 32. Petrus] cod.: pe e£ szc postea.

2. Rom. 4, 4. 4. Matth. 3, 8. 7. Cor. 8, 7; 8.
18. Cf. Thomae Bradwardini De Causa Dei Lib. I 4, corr. 4
(Ed. Lond. 174 B): Quod nulla propositio tribuens quodcum-
que creatum cuicumque causae secundae est immediata sim-
pliciter. 20. Cf. eiusdem ibid. 1. II 3o (non 36) corr. (Ed.
Lond. 596 A): Corrolarium habet triplex porisma: Unum
naturale, quod est in omni causatione communi Deo et causae
secundae, Deum causare prius naturaliter quam causam secum-
dam...etqusq

οι

20

t2
C»

CAP. XIV. DE ENTE PREDICAMENTALI.

que immediate est animal, sic ysocheolos habet triplices,
mediante triangulo, qui immediate subicitur passioni;
sicut enim omnia impermixta ex equo continentur sub
genere. Nam si Petrus sit naturaliter prius Paulo, et
5risibilitas singularis Petri est immediata naturaliter,
subito sequitur, quod Paulus sit in eodem gradu vel
posteriori ordinis naturalis cum risibilitate Petri, quod
est impossibile. Et secunda pars de se patet generaliter,
cum specierum, generis, et sic est de individuis, quia
[0 aliter. periret ordo.

Negativa autem est immediata, quando unum genus
removetur ab altero, ut homo non est linea, mediante
ista veritate, que est nullam substanciam esse quanti-
tatem, et illa veritas non habet in illo ordine causam

r»superiorem, cum non sit genus superius, nisi forte
vocando ens genus, quod non recipit negacionem de
aliquo. Istis autem immediacionibus non repugnat reci-
pere causacionem a Deo extrinseco, qui non mediat in
dato ordine, licet immediate causet dupliciter totam

20latitudinem causandi, scilicet immediacione situacionis
et immediacione perfeccionis; causancia namque Dei
tenet utrobique predicatum.

Ex istis patet, quod sentencia philosophorum, ponen-
cium Deum ordinate causare effectus mediantibus causis

25secundis, est vera, si sane concipitur. Nam Deus movet
creaturam corpoream naturaliter motam mediante suo
movente creato, et ita de aliis causanciis; non sic, quod
causancia creature sit principalissima, vel posset esse
sine causancia divina, sed quod sit media inter Deum
3oet effectum productum, mota a Deo ad taliter causan-
dum. Nam quot sunt creature moventes, tot sunt mo-
vencie Dei cum illis; in qualibet tamen creatura habet
F.22o0'Deus unam appropriatam movenciam, | cum qua non
concurrit creatura; sicut artifex agens per securim habet
35 agenciam terminatam ad motum securis; et illius agencia
terminatur ad lignum, et in securis agencia fundatur alia
agencia artificis, quarum prima est immediata quo ad
situm, et secunda mediata. Et tales equivocaciones faciunt
multas dissensiones et replicaciones inutiles; ut nemo
4onisi errans dubitat, quin Deus facit principaliter omnem
actum creature, quamvis non univoce agat cum homine;
et sic beatificare est equivocum ad subiective et for-

4. Paulo] cod. : pau.

«o

Final
conclusion:
'That God
works by

second causes
is true, if
rightly
understood.

130

JOHANNIS WICLIF CAP. XIV.

maliter faciendum creaturam racionalem beatam, vel
ad obiective vel finaliter faciendum creaturam beatam.
Prima beatificiencia competit beatitudini subiective, et
secunda competit beatitudini obiective. Et tercio potest
accipi pro causacione, qua subiectum beatum, primo
merendo, secundo eligendo et sustinendo actum bea-
titudinis, est causa sue proprie beatitudinis. Due tamen
prime significaciones sunt famosiores.

Dicitur tamen satis vere, quod peccator damnat se
ipsum, et sic iudicat se ipsum, cum racio vel conscien-
cia post consentit se digne dampnandum propter pec-
catum preteritum. Premiare vero beatitudine est Deo
proprium; ideo beatus non premiat se vel alium, sed
dominus simpliciter, qui est Deus. Merces autem est in
potencia Dei, ut ipsa fruatur quandocumque quante-
cumque voluerit; non autem, ut ipsi serviat. Nec sequi-
tur, quod sit in eius potestate, nec quod beatus potest
beatitudine dimittere, nec obest mentem motam ab alio
se movere; si tamen esset per se et primo movens et
motum, tunc esset in actu et potencia respectu eiusdem,
quia movencia et mocio distingwuntur, et sit prius, ut
movens, quam ut motum. In Deo ergo est pura moven-
cla, et ipse immobilis movet omnia alia.

o

-

-
«σι

20

CAPUT QUINTUM DECIMUM.

Ad sextum dicitur, quod necesse est Deum causare Solution of
omne positivum causabile, et per consequens causat ie De n
omne ens principale cum sua passione; sed motus, accio, A TUN
5et alii respectus sunt causata positiva. Ideo necesse est that is created;
Deum causare omnia talia; et ultra, cum omne cau- MEINEN
sare Dei ad extra sit efficere, planum est, Deum facere SRORDeAHOUSE
omnia huiusmodi. Si enim Deus conservat quamlibet — and action.
substanciam, conservat et quodlibet positivum posterius
r01psa substancia, et Deus nichil tale conservat nisi quod
facit.
Patet tripliciter. Primo per hoc, quod accio vel faccio, ,,Preofs: .—
Dei adextra ponit solum Deum et .creaturam fieri se- can be drawn
cundum Dei beneplacitum cum consequentibus ad ista; ubRole add
15sed omnia ista ponit conservancia Dei respectu talis, REM
quia esse successivi est suum fieri; ergo conservancia involves the
Dei respectu talis convertitur cum eius efficiencia. dors
Secundo confirmatur ex hoc, quod Deus potest ali- IT Since God
quid agere vel efficere ad extra, sicut philosophia docet, universal,
20et per consequens, cum sit causa universalissima, effica- UM
cissima εἴ perfectissima possibilis, sequitur, quod SU gibst
aliquod positivum agitur, Deus agit illud. Aliter enim referred to Him
possit sustineri esse agens universalius et efficacius aut
perfeccius Deo, quia philosophicum esset ponere pri-
25 mum motorem esse tam universalem in causando, quod
nullum positivum possit causari sine ipso causante, et
tam efficate, quod, si wlt aliquid facit illud, et tam
perfectum, quod sufficit ad eius efficaciam effectum fieri
de eius beneplacito sine ulteriori nisus apposicione; cum
3oergo potest sine contradiccione esse causa talis perfec-
cionis sumpte, sequitur, quod Deus sit illius perfeccionis,
quo habito sequitur intentum. Ex quo plane sequitur,

quod si Deus potest facere quodcumque factibile, et

27. Cod.: eflicate.
9*

132

IIT. All moving
is action; but
God moves

every creature;

thus he appears
as the chief
agent of whom
all others are
instruments.

Proof from
Scripture that
secondary
agents do not
act when God
suspends His
action.

Everv positive
fact depends on
God more
essentially than
on its intrinsic
cause.
Hence the
mysteries of
nature are
explained by
the saving
totum ex
ordinancia.

JOHANNIS WICLIF CAP. XV.

illud fit, tunc Deus facit illud, quia aliter oportet ad-
dere ex parte Dei ad eius agenciam composicionem
nisus, vel unum accidens presumptum.

Tercio confirmatur ex hoc, quod omne movere est
agere; sed Deus est necessario movens omnem creaturam 5

producere quidquam ad extra; ergo Deus facit vel | F. 22:

agit omne tale. $1 autem in omni genere est unum
primum mensurans, patet, quod tota multitudo secun-
dorum agencium, cum instrumentaliter agunt, est redu-
cibilis ad unum principaliter et primo omnium agens
quidquam instrumenta sua egerint. Sequitur enim, iste
cause secunde instrumentaliter agunt, ergo agens su-
perius, movens ista instrumenta, principalius et prius
agit per eadem.

Et hec conclusio est evidens theologis, qui ponunt
agens secundum quantumlibet applicari servata prima
immota cum hoc, quod Deus suspendat agenciam eius,
ut patet de tribus pueris in camino ignis Dan. 4? et
de subtraccione luminis solaris et stacione eius ad nutum
domni, τ «patet! Duc-1259 εἵ Josue τοῦ. Deus ΕΓΡῸ 20
existens tam activus quam Ooperativus ad extra, sicut
ordinancius facit quicquam ordinat fieri, cum regulat
omne agens secundum, pocius quam manus artificis
regulat securim vel aliquod instrumentum.

Omne ergo positivum factum dependet a Deo ex-»
trinseca dependencia magis essenciali, quam ἃ sua causa
intrinseca, quia aliter non esset execucio sue ordinancie
plene in eius potestate. Nec haberet philosophus recur-
sum et statum ad Deum regulantem, quando queritur
de subtilitate nature agentis ordinative, non presupposito,
quod Deus concurrat ad omnem talem accionem, ut
quando queritur, quare individua producuntur secundum
istum ordinem, quare uniuntur pro pleno et ordine
unitatis servando, nichil agencia ex indifferencia et sic
de ceteris subtilibus regulis nature oportet philosophum 3
recurrere ad illam famosam responsionem, quod totum
est ex ordinancia.

o

-

5

-

'2v

'23
o

FX

Opus enim nature est opus prime intelligencie, nec
dissentitur isti conclusioni, nisi erronee intelligendo Deum
univoce applicare vires cum creaturis, et non summe 4o
denominanter dicendo producere. Nec solum hoc, sed

5. Cod. : produceret. 3o. Cod.: aget? sub ordinav*.

Bs ha s, Ses 20: ΠΣ τ ee S UOS mL Nee

)

CAP. XV. DE ENTE PREDICAMENTATL.I.

omnis actus est immanens voluntatis create. Per idem
fit a Deo, ut doctores et sancti copiose et concorditer
profitentur.
Ideo ponitur pro theologice deciso tam a philosophis
5quam a theologis quod Deus necessario concurrit ad
omnem actum creaturam, sicut omne causatum necessario
causat necessitate Deo ex supposicione non absoluta.
Ad primam difficultatem dicitur, quod non est color
10 in ista deduccione: Deus facit cursum istum, ergo currit,
et sic de comedere et similibus. Nam anima, frigus,
fames et quotlibet talia faciunt cursum, commestionem
et cetera, que tamen non currunt. Pro cuius declaracione
notandum, quod sicut movere sic nec facere est syno-
15 nymum cum agere, dicente Augustino 83. questione 28?,
quod omnis causa efficiens est, ut materia facit rem
esse quantam, corruptibillem, circumscriptive situatam,
et sic de aliis condicionibus racione materie contingen-
tibus materiatum. Tenebra eciam facit viantem cadere,
20 peccatum facit suum subiectum expers gracie, et sic de
quotlibet, que non possunt quitquam agere, cum solum
natura absoluta, habens essencialem appetitum imma-
nentem potest agere; causa autem quecumque signanda,
sicut causant aliquam extra se, sic et faciunt. Unde
25 Deus dicitur facere, quod antichristus erit, quod homo
non est asinus, et sic de ceteris veritatibus eternis, ut
conceditus du ΠΡγῸ ῥγίπιο, σδριῖαϊο 145 εἱ [Πῦτο 29

5. theologis est quod: est ezeci. 27. Post concedit /acuna 5 fere
litterarum in cod. Vocem Doctor vel Doctor Profundus excidisse apparet.

15. Cf. Aug. de diversis Quaestionibus LXXXIII lib., quaest. 28
(Migne XL 13): Qui quaerit, quare voluerit Deus mundum
facere, causam quaerit voluntatis Dei. Sed omnis causa efficiens
est. Omne autem efficiens maius est quam id, quod efficitur.
Nichil autem maius est voluntate Dei. “54. Cf. Thomae Brad-
wardini De Causa Dei I 14 (Ed. Lond. 208 E et 209 A): Item
voluntas Dei est causa, quare quodcumque futurum ad utrum-
libet est futurum; ergo eadem ratione quorumlibet aliorum.
Antichristus enim ex se nullum esse habet omnino; ergo ex se
non magis determinatur ad unam partem contradictionis .. . .;
et 11 32 (E. L. 611): Item cuiuslibet negationis verae prima
causa est in Deo .. . Negationis autem, quae non est necessaria,
sed contingens causa, im Deo videtur esse, non velle sic esse,
vel non facere ita 6556... ; denique eiusdem libri cap. 33 cum
partem mediam, tum haec (E. L. 624 A): Item Antichristus
non per se habet esse, neque non esse, quia tunc per praemissa
alterum semper de necessitate haberet.

"Treatment of
first difficulty
(p. 102).
'To cause an
action is not
the same as to
perform it;
distinction
between facerc
and agere.

JOHANNIS WICLIF CAP. XV.

capitulo 329 et 339, quia causat illas veritates, que
distingwuntur formaliter a Deo, et hinc dictum est con-
tinue operari et facere creaturas, sicut facit illas esse,
quod idem est. Agere autem non est extra causancia,
nisi agentis ad intra et producentis rem absolutam;
sed facere appropriatur ad causanciam ad extra et non
requirit faciens suum agere adintra, et per consequens
nec esse activum nec rem absolutam producere. | Ideo
dicunt grammatici, quod agere verbum est plus abso-
lutum, quam facere, ut rectilogus non dicit, quod agit
homo currere, sed facit hoc. Nec dicit, quod creatura
facit, nisi specificetur, quid facit; congrue tamen absolute
dicitur, quod intelligens vel delectans agit, etsi non ex-
primatur, quid agit. Unde Aristoteles 6? topicorum, ca-
pitulo 59 et 6? ponit per hoc differenciam inter artem
et prudenciam, quod ars primo est factibilium, scilicet
ad extra operabilium, cuiusmodi sunt res artificiales;

sed prudencia est agibilium, cuiusmodi sunt consiliari,

ordinare, precavere et ceteri actus huiusmodi immanen-
tes; et sic facere et agere coincidunt in multis, et in
multis discrepant. Conveniunt in omni operacione sub-
stancie producentis ad extra rem absolutam et discre-
pant in omni causancia entis, quod non est substancia,
et in omni faciencia, qua non fit ad extra aliquid ab-
solutum.

Sed preter tale facere positivum, sicut est unum agere
intrinsecum, quod non est facere, ut patet de agencia
patris, sic extra agere est unum facere privativum, de
quo creberrime loquuntur autores, ut puta, quando est

unum factibile, quod est in potestate causantis impedire, 3

et non impedit, tunc dicitur facere illud, et isto modo
loquitur Anselmus primo Cur Deus homo τοῦ, in De

: ^ ^ m CEA
20. multis ex corr. 23. ed'age* fba. 3o. Cod.: cai'tis.

14. Cf. Arist. Top. VI 5, 2 (Ed. Par. I 241, 22 ss.): Καϑάπερ
ἰατρικὴ τοῦ νόσον καὶ ὑγίειαν ποιῆσαι: τοῦ μὲν γὰρ καϑ'
αὑτὴν λέγεται" τοῦ δὲ κατὰ συμβεβηκός" et ibid. 6, 25 (ibid.
244, 80 ss.): Ἢ εἰ μὴ τοῦ πρώτου ἀπέδωκεν, ὅταν τυγχάνῃ
πρὸς πλείω λεγόμενον" οἷον τὴν φρόνησιν ἀρετὴν ἀνθρώπου, ἢ
ψυχῆς καὶ μὴ τοῦ λογιστικοῦ" πρώτου γὰρ τοῦ λογιστικοῦ ἄρετῃ
7 φρόνησις" κατὰ γὰρ τοῦτο καὶ ἡ ψυχὴ καὶ ὃ ἄνθρωπος φρο-
νεῖν λέγεται. 32. Cf. Anselmi Cantuariensis Cur Deus Homo
I 10 (Migne CLVIII 374): Illum quoque, qui prohibere potest,
et non prohibet, solemus dicere, quia vult, quod non prohibet.
Eiusdem de Concordia Praescientiae et Praedestinationis 7 (Migne
ib. 519): Nunc autem tantum dico, quod malus angelus ideo

[51]

ἘΠ 2.5 1.

5

CAP. XV. DE ENTE PREDICAMENTAL I. 135

Goncordiav4o Ars et in de Casu Diaboli 18? et de-
cimo nono. Conceditur enim Deum facere ad hunc sen-
sum primum angelum iniustum, quia est in potestate
Dei dare sibi iusticiam, et non dat, et isto modo dici-
5tur Deus improprie facere quodlibet peccatum, ut sepe
dicit Anselmus. Et ad istum sensum dicit Philosophus
secundo Phisicorum 30? cum commentatore suo, quod
nauta per suam absenciam est causa submersionis navis,
si fuit in eius potestate salvare ipsam sua presencia

i0 gubernando. Unde illos, qui debent adesse suo auxilio
vel agencia, et absunt, dicimus wlgariter culpabiliter
causare malum omittendo, quod non potest Deo com-
petere, et isto modo faciendi fiunt quecumque peccata
formaliter dicta, ut patet post.

13 Secundo notandum est, quod maior pars verborum Most verbs,

5 ὃ : beside
adiectivorum preter agenciam vel passionem, quam DUREE E

denominant, connotant relacionem et parciales acciones PE
subiecti. de quo formaliter predicatur, ut loqui est animal connote relation

TESI : of the subject
vocem artificialiter vociferare correspondenter ad mentem, na movenents

20 currere est animal gressibile velociter ambulare, ad quod of his parts;

I. Post 4? lacuna fere ro litlerarum in cod.

iustitiam non habet, quia eam deseruit, nec postea recepit ....
Puto, quia gratia Dei adiuvante monstravimus, quod prae-
scientiam Dei et liberum arbitrium simul esse .... non sit
impossibile, Eiusdem Dial. De Casu Diabolo 18 (M. 850) Pluri-
bus modis dicimur facere: dicimur enim facere aliquid, cum
esse facimus rem; et cum facere possumus, ut non sit, et non
facimus .... Semper igitur debet Deo gratias agere malus
angelus pro beatitudine, quam sibi abstulit; sicut bonus pro eo,
quam ipse sibi dedit. — Et cap. 19 .... Unde consequitur,
quia, cum deserit acceptam iustitiam :... bonum est aliquod,
quantum ad hoc, quod est; quantum vero ad hoc, quia iustitia,
quae fuit in illa, non est, dicitur mala et iniusta. 7- Cf. Arist.
Nat. Ausc. II 3, 4 (Ed. Par. II 264, 86 ss.): Ἔτι δὲ τὸ αὐτὸ
τῶν ἐναντίων ἐστὶν αἴτιον: ὃ γὰρ παρὸν αἴτιον τοῦδε, τοῦτο καὶ
ἀπὸν αἰτιώμεθα ἐνίοτε τοῦ ἐναντίου, οἷον τὴν ἀπουσίαν τοῦ
κυβερνήτου τῆς τοῦ πλοίου ἀνατροπῆς, οὗ ἦν ἡ παρουσία αἰτία
τῆς σωτηρίας et Averrois comm. in hunc locum (Ed. Ven. IV 29):
Et contingit etiam, quod eadem causa est causa duorum con-
trariorum, sed duabus dispositionibus diversis, v. g. quoniam
gubernator est causa salvationis navis et submersionis: salva-
tionis quidem ipso praesente; submersionis autem ipso absente.
Hoc uno loco monuisse sufficiat Wiclifium hausisse exemplum
suum id quod pluries fecit ex "Thomae Bradwardini De Causa
Dei libris; cf. 1. c. II 32 (Ed. Lond. 610 D): Sicuti et praesentia
gubernatoris est causa salutis in navi, et eius absentia est
causa mortis, sicut Philosophus 2 Phys. 30, 5 Metaphys. 2 et
Anselmus de conceptu virginali 5 testantur.

136 JOHANNIS WICLIF J. CAP. XV.

as running, of requiritur motus pedum suorum, et ita de quotlibet
the feet. DUNT OD - - - - -

Yet the actions S1milibus, in quibus est difficultas non exercitato elicere

Rt descripciones, et discernere, que agencie connotant

of his parts. parciales agencias parcium substancie, cui formaliter
inest parcialis agencia; ut nulla pars hominis ridet, 5
currit, loquitur, et sic de ceteris agenciis personalibus,
licet quotlibet partes eius faciant tales agencias. Ridere.
est enim hominem ex leticia animi wltum hilarem
ostendere, quod solum homini potest competere, et pro-
porcionaliter de actibus aliarum passionum; quelibet τὸ
namque dicit suum subiectum, et addit modum. Scio
tamen, quod scriptura figurative attribuit Deo predica-
ciones formales creatis appropriatas ut Math. 1:45 dicitur:
,Spiritus sanctus loquitur in vobis." Et ad Ro. 8? di-
citur postulare ,pro vobis gemitibus inenarrabilibus", 15
et in veteri testamento dicitur Deus ambulare ,ad auram
post meridiem" ut Gen. 3?, et nunc loqui cum Moise
ργτα δὰ οϑ᾽᾽, υὐ ραῖεῖ Exod: 330, et'1tasfdesquosliiber
similibus, que omnia intelliguntur, quod Deus talia facit
in subiectis creaturarum vel proporcionale talibus ex- 20
trinsecis facit in animo, ut quando loquitur ad cor.
Unde non sequitur: ego possum sedere, ambulare,
pati etc. | sed. Deus non potest sic, ergo ego possum F. 222
facere, quod Deus non potest.

God makes but Deus enim potest facere omnes formas illas. sed nec 25

ρος D?t! jpse, nec aliqua creatura potest facere eas informare

UN ipsum. Verumtamen Deus sanat infirmos, mundificat

simply willing. omnia immunda loca mundificata, sicut est ad omnem
locum mundi sine sui contaminacione. Sufficit enim ad
facere Dei, quod velit factum fieri; ideo oporte theo- 3o
logum exuere conceptus pueriles, quando concedit Deum
facere omnia opera sua universitatis, non quod a.ati-
gatur vel solicitatur, sicut homo portans in dorso pon-
dus quodcumque, quamvis supportet modo suo univer-
sitatem suam. Quandocumque ergo verba positiva sunt 35
vere predicabilia de nomine Dei, si significent causan-
ciam sul actus, ut, sicut Deus tonat in nubibus, ita
concedendum esset, quod ascendit nubem et movetur

18. Exod.] cod.: ex eodem.

13. Matth. 10 (non 14), 20, cf. supra, pag. 127, l. 16.
14. Rom. 8, 26. — 17. Gen. ὃ, 8. 18. Exod. 33, 11: Loquebatur
autem Dominus ad Moysen facie ad faciem; et Num. 12, 8
ore enim ad os loquor ei.

CAP. XV. DE ENTE PREDICAMENTALI. 137

quantumlibet celeriter, intelligendo figurative, quod causat In what sense

ὃ : Ω S5 . m action may be

talem actum; et sic forte intelligitur illud Gloróus deque (O pot REESE TES IE
nibus mobilibus mobilior est sapiencia."

Sed tales locuciones sunt preter vim vocis, ut patet Equivocations

5ex descripcionibus supradictis, et in illa materia audivi ἢ l^ gu8e;

" Ξ : ἀπ ΤῊ : "with many such
quotlibet obiecciones contra descripciones huiusmodi, the philosopher

9... : need not trouble
ut aliqui. dicunt, quod bruta loquuntur, ut patet de himself.
asina Balaam Num. ..... etlsenpentedGen- 39, εἴ 8160
de animalbus multis. Alii dicunt, quod non omne ani-

r0 mal gradiens currit, nec omnis wltus hilaritas est
risus; sed de istis est michi modica vis, quia scio, quod
talia verba sumuntur large et proprie secundum quotli-
bet gradus equivocos, analogos et univocos, ut aqua
dicitur currere et sagitta volare secundum quandam
15 analogiam ad motus animalium; et sic wlgus non vocat
homines nisi eos, qui virilem etatem attingunt; ita adhuc
restringunt alii ad animosos; sic non dicunt gressibile
currere nisi ad gradum et modum eis notabilem mo-
veatur, et ita de aliis; sed non decet philosophum sic
20loqui. Sed sicut concedit omne animal racionale esse
hominem, sic concedere potest omnem wltus hilarita-
tem esse risum, et sic de ceteris. Aliter autem difficul- A question is
tant alii, si cursus, locucio, risus, et ceteri huiusmodi [35564 whether

id. : actions may not
extendentur, et 51 sic, cum omnis forma sit simplex et be attributed to
à CORE ͵ E RS ., .the parts of the
invariabilis secundum Autorem Sex Principiorum libri person who
sui, sequitur, quod quelibet pars talis forme sit eiusdem P*rforms them.
denominacionis cum toto. Ex quo sequitur, quod quot-
libet partes hominis currunt, locuntur, rident etc., eo
quod omni cursu subiectum suum primum currit; et
3oita de aliis.
Sed hic dicitur, quod talia sunt aggregata ex multis Such words
1 Ω τ 5 Ξ cS (expressing acts)
actibus et formis diverso: um generum; ideo non SOI-' ἀρ not deal
ciuntur legem simplicitatis forme pure unius generis, ut with simple
e : br rema ) genus but with
currere dicit movenciam gressibilis pedum suorum et " aggregates.
35 aliorum membrorum et requirit indubie quotlibet motus
.contrarios et quietes interpolatas, ut patet subtilius

consideranti progressum animalium, tremorem et similia.

τὸ
ωι

2. Post illud /acuna 6 seu ro litterarum in cod. 8. Post Num. /a-
cuna 4 fere litterarum in cod. 23. et ceteri] cod.: et cecati. 36. Cod.:
interpollatas.

2, 3. Sap. VII 24. 8. Num. 22, 28. Gen. 3, 1. 2/529 f
Gilberti Porretani Sex Principiorum lib. cap. 1 (Ed. opp. Arist.
Ven. I 81): Forma est compositioni contingens, simplici et

- invariabili essentia consistens.

138 JOHANNIS WICLIF CAP. XV.

Unde videtur michi, quod talia extenduntur secundum
partes aggregatas, ut cursus habet motum unius tibie
ad anterius, et motum alterius ad posterius, et sic de
bracchiis; alias autem partes habet quiescentes cum
oportet omnem motum inniti fixo vel immobili, ut homo?
innititur terre pausando cum uno pede, dum movet
alium; in tantum quod mundus non posset circumrotari
nisi super axem terminatum ad duos polos quiescentes,
et omne motum innititur Deo immobili. Et hinc mo-
ventur philosophi ponere Deum immobilem, cui omnia 10
mobilia oportet inniti sive agant sive paciantur. | 1j32225/

Thus going is Progressio ergo habetur pro actu parciali aggregato, ut

ἘΠ ΒΕ πὲ post dicetur. Nec sunt in instanti, sed intercise partes

ΠΟΥ Arat huiusmodi aggregatorum; ideo non sunt omogenee; ideo
habet pro partibus quantumlibet dispares motus. Ideo :5
cursus vocatur nunc motus, nunc accio et nunc aggre-
gatum, et hinc equivocant grammatici concedentes, quod
homo currit formaliter cursu et currit cursum, id est,
currendo causat cursum; et sic loquitur loquela, et equi-
voce loquitur loquelam et sic de ceteris actibus verborum 20
absolutorum. Patet ergo, quod non sequitur pars hominis
habet partem cursus, ergo ipsa currit, quia motus partis
non est cursus. Risus autem non est per totum hominem,
sicut nec locucio etc, que fiunt limitatis partibus, aliis
partibus ociantibus quo ad illud. Nec partes primo 25
subiecte talibus aggregatis denominantur.

Such acts Istis notatis patet tercio, quod si Deus currit, tunc

B. movet membra sua gradiendo velociter; quod quia non

God though He facit, ideo non sequitur facit cursum, ergo currit.
Quamvis enim omnia membra animalium sint sua, non 3o
tamen sunt membra sua, et ita non sequitur Deus
comestionem, concurrendo cum omni comediente, quod
exinde comedat, quia comedere est aggregatum parciale
suppositale, requirens suum subiectum sumere infra se
alimentum ore, masticando gutture suo, ingluciendo etc., 35
que, sicut sunt diversarum racionum, sic fiunt diversis
temporibus. Deus tamen generat omne animal, sicut
facit omnem creaturam, sed non patitur cum paciente,
etsi agit cum agente, sed concurrit cum passo, con-
servando ipsum et iuvando resistere. 40

Three kinds of. Est. autem triplex resistencia. Prima est passive,

resistence. - . c : δ Ξ
L Termination terminare agenciam motoris, et sic loquuntur philosophi

of the activity
of the motor.

8. nisi corr. ex in se £z cod. τι. Cod: habet. 19. Cod.: loquelam.

IO

20

t2

3o

CAP. XV. DE ENTE PREDICAMENTALI.

loquentes omnem motum causari ex resistencia mobilis
ad motorem.

Secunda est activa renitencia mobilis, suo agenti
contrario, et taliter non resistit alia pars celi suo motori,

5sed sublunaria, habencia motores illis contrarios, qui

movendo moventur; omnis enim accio est racione con-
trarietatis inter agens et passum, vel racione contrarietatis
inter terminum ἃ quo accionis et terminum ad quem.
Neutro autem istorum modorum resistit Deus. Sed primo
modo loquendo videtur, quod omnis creatura resistit
potencie Dei. Et secundo modo loquendo videtur corpus
fetulantis resistere anime sue, et omnem peccatorem
resistere Deo. Unde Actuum 7? dicit Stephanus: ,,Vos
semper spiritui sancto resistitis."

Resistere tamen tercio in communi significacione
sonat in impedimentum, qualiter loquitur Apostolus ad
Romanos 9? , Voluntati eius quis resisteret"? Et isto
modo sepe dicit scriptura, quod nichil potest Deo
resistere.

Non ergo sequitur: Deus concurrit cum passo, faciendo
eius resistenciam, ergo Deus resistit alicui altero istorum
modorum, cum Deus non innititur cum agente, nec
resistit cum paciente, sed modeste regnat totum mundum;
ideo non est ymaginandum, quod alia creatura potest
impedire vel superare Deum, frustrando eum a fine,
quem intendit, movendo aut inclinando creaturam; sed
Deo continue agente quamlibet creaturam contingit crea-
turam racionalem niti quo ad aliud, contra suum consilium
vel preceptum, et tunc dicitur talis creatura contraria
suo agenti sibi resistere, et specialiter, si habeat bonum
instinctum a Deo, quem gratis extingwit vel omittit quo
ad prosecucionem; tales enim in vanum graciam Dei
recipiunt | secundum Apostolum secundo ad Cor. 69,
cum inclinancia ad bonum sit a Deo non volente amplius
inclinare sic, quod voluntas Dei et finis, quemcumque

ipse intenderit, semper impletur, et per consequens Deus

non intendit finem impeditum, sed agit; quod si agens
naturale nititur ultra hoc, quod agit ad extra, tunc Deus
resistit sibi tercio modo impediens, ne ultra modum a

28. Cod.: niti ) ad àd Ὁ fuü. 34. Cod.: valente.

13. Act. 7, 5f. 17. Rom. 9, 19. 33. 2 Cor. 6, 1: ne

. in vacuum gratiam Dei recipiatis.

139

II. active
opposition on
the part of the
thing moved.

IIT. Hindrancc.

140

The measure of

all created
things and

consequently of

activity and

resistence is
God's good will
and pleasure.

JOHANNIS WICLIF CAP. XV.

Deo volitum agat; taliter enim dicit Jacobi 4? Deum
superbis resistere.

Assumptum tamen habet difficultatem, cum Deus
moderat omnem appetitum et nisum nature create, ideo
certum est et satis pro presenti, quod nichil non volun-
tarium appetit vel nititur, nisi secundum divinum bene-
placitum sic, quod Deus wlt ipsum sic niti vel appetere,
etsi non velit datum finem, quem appetit, esse executum ;
et ita non sequitur Deus resistit isti agenti, id est
impedit ipsum, ne habeat datum finem, quem appetit;
et concurrit cum eodem agente; ergo resistit sibi ipsi,
quia ideo concurrit vel agit ad hoc, ut idem agens
habeat datum finem.

Et per hoc patet, quod omnes mensure create atten-
duntur penes divinum beneplacitum vel eius ordinanciam
quo ad causam, ut magnitudo, latitudo vel longitudo
corporis, intencio qualitatis, velocitatis, accionis et boni-
tatis cuiuslibet creature est tanta, quod Deus hoc wlt;
sed quia volucio Dei est nobis incognita, nisi de quanto
signa naturalia sibi contestantur, ideo querunt moderni
alias mensuras inductivas, penes quas quo ad effectum
possumus huiusmodi mensurare; et pro maiori parte
impertinenter et minus scolastice. Hoc autem certum
est, quod si proporcio completi moventis sit minor, tunc
velocitas motus sui est minor; et intelligo per propor-
cionem ydoneitatem quomodolibet creatam ad velociter
movendum et econtra, ut minor est talis proporcio
resistencie est motus minor. Nec sequitur, quod motus
posset esse in vacuo, nec quod Deus, si immediate

moveret celum, moveret ipsum subito, et sic de aliis?

hodie famosis, nisi forte arguitur tamquam ex impossibili;
sed satis est philosopho, quod quantum est de racione
passi vel medii tardantis et remittentis ipse dividendo
intentum moventis sic esset in talibus casibus, et tale
est argumentum ad hominem contradicentem. Nam si
Deus esset virtus in materia, tunc esset potencia mere
naturalis non libera, et per consequens moveret celum,
secundum ultimum, quod posset; vel si vocetur anima
celi virtus in materia, certum est quod arguitur ex

-

Oo

t3
(Qt

impossibili, sicut patet ex conclusione deducta. Si enim 40

10. Cod.: datu fan fine:

I. Jac. 4, 6.

CAP. XV. DE ENTE PREDICAMENTALI. I41

Deus esset anima orbis, cum non potest habere finem,
gracia cuius moveretur citra illud, quod posset, moveret
secundum sui ultimum, sicut anima movet arterias motu
pulsis, nisi de quanto limitatur a causa superiori; cum
5 ergo motus celi sit quasi vita viventibus ex 8"? Phisicorum,
Deus, si immediate moveret, cum non potest habere
superius ipsum limitans, moveret illimitate apponendo
nisum quante posset, sicut facit quelibet forma intrinseca.

8. Cod.: niífu qn qnte (qn linea obducta deletum).

5. Cf. Arist. Nat. Ausc. 8, sect. 32 et 33, vide supra, pag. 22,
1:22.

CAPUT SEXTUM DECIMUM.

Solution of Ulterius stat difficultas secunda, si Deus potest cum
es SOROR quolibet agente secundo quantumlibet concurrere, et
EE renitenciam passi quantumlibet suspendere et promovere

creatüres — sine variacione potencie creature; et videtur, quod sic, 5
Amie, quia Deus libere contradictorie coagit | nunc plus et nunc F, 253!

M pcd. eU minus. Ergo, cum agencia Dei sit totaliter distincta ab
since whatever agenciacreature, Deus potest ipsam quantumlibet intendere;
perpe ad dd sic enim potest musicam facere trahere quantumlibet

ἀπ᾿ COR AG HO. grave cum contractu agencium secundorum; cum ergo io

however weak. coagencia Dei sit efficacior quam coagencia creature,
multo magis cum sua coagencia facere causam secundam
quantumlibet debilem agere quantumlibet difficilem
accionem. Item, quidquid Deus potest per se agere,
potest et agere cum coagencia cause secunde, si ipsa 15
potest cum Deo concurrere coagendo, cum nulla causa
secunda potest ipsum impedire; sed per se potest omne
agile a creatura quantumlibet celeriter producere; ergo
et cum causa secunda coagente. Item, quam velociter
potest Deus movere hoc grave ut quattuor ad locum 50
suum naturalem in medio universalissimi ut unum, tam
velociter sufficit ipsum ex illa gravitate, ut quattuor
movere se ipsum, sed infinitum velociter, ymo subito
suffit Deus movere hoc grave versus locum suum,
ergo etc. Maior patet ex hoc, quod tale grave haberet 55
continue appetitum, et nisum apponeret, ut esset in
loco suo, ergo continue moveret se, et per consequens,
cum motus solis non componitur ex suis partibus intensis,
sequitur, quod totale motum sufficit producere. Si enim
motus solis componitur sic intensive, tunc infinitum 3o
remissa est aliqua eius pars; et cum idem sit remissio
motus et eius tarditas, sequitur, quod infinitum tarda
esset aliqua pars eius; sed non est dare mobile, quod

in — "m ^
8. Cod.: exted'e. 9. Cod.: pt th'e musica. 16. Cod.: co'igendo.

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTALI. 143

sic tarde movetur, ideo realiter nullus motus, specialiter
in quantitate, componitur ex suis partibus intensivis,
et per consequens non est parcienda appropriata pars
motus Deo, quam non producit mobile, Ista via tenetur
5communiter tamquam oppositum heresis derogantis po-
tencie divine infinite.

Sed contra istam sic. Quam limitata est aliqua natura . Reply:
creata ad denominacionem vel finem aliquem, tam 2 ler τΙΓῸΡ
limitata est quelibet potencia activa creata ad actum grin ends,

i0suum; sed multe nature create sunt limitate ad fines, power is limited
ultra quos non possunt de alia potencia; ergo per idem s ihe Same
et quelibet potencia activa creata est sic limitata quo e
ad actum suum. Consequencia patet per locum ἃ supposition is
sufficienti similitudine, sicut et minor assumpta. Et "'?"&
15 minor patet illis, qui dicunt in talibus divisionibus
potencie affirmativam de maximo. Similiter. quelibet
potencia activa est eo intencior quo plus potest active,
sed secundum istam viam quelibet qualitas de secunda
specie qualitatis infinitum potest non augmentata nec
20 diminuta; ergo est infinitum intensa, et per consequens
suum subiectum est secundum ipsum infinitum potens; ut
si albedo sine intensione sufficeret denominare subiectum
infinitum intense album vel infinitum immutare sensum,
esset infinitum intensa. Aliter enim nulla qualitas posset
25 esse instrumentum agendi sui subiecti secundum ultimum
sue potencie. Similiter iuxta istam viam non oportet
ponere aliquam qualitatem intendi vel remitti, ymo
nullam inesse subiecto pro accione perficienda; nam ex
intencione operacionis sentite non sequitur naturaliter
3ointensio forme principiantis operacionem; tamen potest
esse, quod Deus eternaliter statuit efficacius concurrere
cum subiecto sine dacione forme vel fine intensionis;
quis ergo scit, si Deus sic facit? Nec valet dicere, quod
preter communem cursum est, quod Deus sic concurrit,
35quia ex dubio cuicumque, qui non est consiliarius
Dei, Deus rariter statuit sic concurrere sine dacione
forme, et sic nulli tribuit potestatem quicquam arbitrarie
F.224faciendi vel miracula aut talia quecumque operandi, |
cum ipse potest concurrere cum quacumque creatura
40sine dacione disposicionis, potestatis vel virtutis, et,
quantumcumque potens aliquid fuerit, ipse potest sub-
trahere concursum suum, quod ipsum fiat quantumlibet

RS Dec ya
32. fine] cod,: sine. 42. Cod.: q ipm ep ipe fiat.

144

Το solve this
question we
must examine
God's action
ad extra.
It is sixfold
according to
Fitz Ralph.

JOHANNIS WICLIF CAP. XVI.

insufficiens ad agendum; et certum est, quod wlgariter
dicta de communi cursu nature non adiuvant communiter
sic dicentes, quia nemo scit quis est communis cursus
nature; ymo de vi vocis sequitur, quod Deus in tali
efficaci concursu miraculose disponit creaturam, sicut
indisponit potenciam, a qua subtrahit concursum; et
talis. disposicio aut indisposicio vocatur de vi vocis
potencia, virtus vel qualitas supernaturalis, quia aliter
non esset membrum ad probandum, quod Deus dat
aliquam qualitatem supernaturaliter preter communem
cursum nature; et forte talibus evidenciis involuti sunt,
qui negant creaturam quicquam agere, sed Deo attribuunt
totum opus, quia indubie, si omnis nisus naturalis
creature suspenditur a Deo, tunc ipsa non naturaliter
agit opus, licet Deus utatur ipsa tamquam pure passo.

Pro solucione istius materie oportet acute prospicere
dicta de agencia Dei ad extra; quod ut fiat recencius,
notandum secundum dominum Ardmacanum libro 179
de questionibus Armenorum capitulo secundo et infra,
quod sextupliciter potest intelligi Deum agere ad extra.

Primo pure creando, sicut in principio mundi condidit
creaturas, et in illo genere creandi sunt multi gradus,
ut tactum est superius.

"

10. Cod.: supn'alet' (— supernaturaleter).

18. Liber hoc loco a Wiclifio commemoratus editus est sub
titulo: Summa Domini Richardi Radulphi Archiepiscopi Ar-
machani de Erroribus Armenorum, emendata a Joh. Ludoris.
Parisiis. Joannes Petit MDXI, Fol. (Cf. Panger annal. typogr.
VII, pag. 554) quae editio mihi praesto non fuit; idcirco
codicis Palatini Vindobonensis 49819 qui quaestiones hoc loco
commemoratas exhibet, ope afferre visum est, quae ineunte
cap. 2 libri XVII leguntur, atque duas priores agendi divini
rationes secundum Wiclifii expositionem bene illustrant (cod.
fol. 266'): Unde consequenter compellimur responsionem in-
quirere ita, ut non negemus encium acciones; ut igitur rumo-
rum vigorem plenius agnoscamus, naturam radicis primitus
expedit inscrutari. Igitur volo te acute advertere, quod Deus
dicitur multipliciter agere creaturas. Uno modo, causando ali-
quid proprie, sicut in principio egit celum et terram, nullo eis
supposito, nisi se ipso, et hoc modo accionis legitur Deus re-
quievisse die septimo ab omni opere, quod pararat Gen. 20 capi-
tulo. Nec extunc quitquam, ut estimo, ita egit, ne esset pri-
mordialis institucio demonstrata. Alio modo dicitur Deus agere
non causando, sed immediate et sufficienter supponendo causam
materialem sive subiectum, in quod agit, per quem modum agit
sive fingit, ut verbo utar scripture, animas .. . . etsqq.

[2
i3)

20

IO

20

O3
o

ῳϑ
ωι

40

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTAL.I. 145

Secundo modo agit Deus producendo spiritum racio- 2. By creating
nalem; presupponendo ex lege nature materiam disposi- Ἱπειϑοιη:
tam per agens naturale secundum; et isto modo fingit
vel creat animas intellectivas.

Tercio modo agit Deus graciose pure per se pro MUN
süpplecione, quam supponit, ut contingit in miraculis grace.
suscitando mortuos, dando graciam et similia, et omnes
iste tres maneries agenciarum soli Deo possunt competere;
et de istis intelligitur illud Io. 5:9: ,,Opera, que ego
facio, testimonium perhibent de me, quia pater me
misit."

Quarto modo agit Deus coassistens tamquam virtus 4. As an active

9 . z : moral power
moralis effectiva, sive Deus non possit per se solum quickening '
ipsum efficere, ut sunt actus anime et similes effectus, P'an's soul.
qui non possunt per se esse, sive possit, ut sunt creature
absolute, et sic, ut dicit, non attingit Deus 1mmediate
ad actum, et isto modo intelligit illud Matth. ultimo:

,,Egressi autem predicaverunt ubique domino cooperante."

Quinto modo agit Deus conservando causas agentes. 5. In upholding
all active causes.

Et sexto ordinando ipsas cum suis cffectibus. 6. ΑΕ NS
In quarto modo agendi non est alia accio Dei quam ?'dering them

e S 1 j with their

cause secunde. In quinto modo accio Dei precedit effects.

accionem creature, et in sexto modo accio Dei sub-
sequitur accionem creature. Nam sicut prius est Deum
conservare vel sustentare causam secundam, quam est
ipsam agere ad extra, sic posterius est Deum ordinare
causam agentem cum suo producto, quam est ipsammet
agere. Sed supponendo, quod solum absolutum sit proprie
agibile et quod Deum agere aliquid non ponit, nisi
Deum esse et idem agi secundum eius beneplacitum,
patet ulterius, quod Deus nichil agit ad extra, nisi
creaturam absolutam, et ipsammet eo ipso agit, quo
ipsa agit.
Ideo, ut generalius loquar, est necessarium ex suppo- God does every
sicione, quod Deus faciat omne factibile positivum. Eine Rene
Quod ut conformius declaretur secundum sensum This truth rests
beati Augustini et aliorum sanctorum, qui profundius TE Git
sapuerunt, supponendum est unum Deum esse, quod AE ene oy

solum sit necessarium simpliciter esse essenciam abso-
lutam.

14. Cod.: p fic'e eflic'e.

ο. Jo. 5, 86. 18. Marc. 16, 20. 37. Augustini] cf. infra,
rag. 147,1. 6.
10

146 JOHANNIS WICLIF CAP. XVI.

The universe Secundo, notato quomodo omnem accionem tran-
dua de um seuntem oportet procedere ab actu immanente, patet,
quod oportet totam universitatem sensibilem produci a
prima veritate.
Created being — Ettercio, ut ista materia planius concipiatur per mo- 5
oM dum narrandi, notandum, quod res creata secundum
production. quadruplex suum esse habet quattuor gradus notabiles
producendi.
4) Intelligible — Primo enim producitur omne producibile | a Deo ad F. 224'
PPUÉ ^ intra secundum esse intelligibile, et omnis talis pro- τὸ
duccio est absolute necessaria, consequens formaliter
primum necesse esse.
b) existence in. Secundo modo producitur res secundum esse inten-
ns RN "'cionale, cum Deus intendit et wlt eternaliter rem illam
non solum fore, sed existere actualiter suo tempore, et
omnis talis produccio est contingens, sed eterna; et
omnis talis producencia vel produccio, cum sit adduc-
tiva, non operacio, licet ab aliquibus vocetur, facit,
sicut Deus eternaliter facit me fore.

n
o

c) actual Tercio modo producitur res in esse actuali ad extra, 20
Β a the . . .
ex πος or Quod esse vocatur esse existere. Et hoc contingit du-
species, — pliciter: vel in suo genere, specie vel racione speciali,

et isto modo omnes creature producte sunt ad extra
in primo instanti mundi. Nam genealogia vel arbor
successiva cuiuslibet speciei naturalis habuit tunc ali- 2
quam partem subiectivam vel racionem causalem, et
ad hunc sensum intendit beatus Augustinus, quod Deus,
qui vivit in eternum, creavit omnia simul, ut dicitur
Ecci. 18?. Et istam voco ego operacionem Dei confor-
miter cum beato Augustino et scriptura, et a tali ope- 3o
racione cessavit Deus non condendo novam speciem die 7?,
ut dicitur Gen. primo. Numquam enim post sextum
diem quicquam fecit, nisi quod ante produxit in sua
causa generali, vel speciali, vel seminali, vel materiali.
d) individual Sed quarto modo produxit Deus creaturam secundum
eXiS nC. — propriam existenciam vel successive vel subito solum pro-
ducit pro illo instanti. que primo creatura habet pro-
priam existenciam. Et tercius modus producendi vocatur
a doctoribus opus condicionis Sed iste quartus modus

οἵ

ῳϑ
[SX]

E CN US [S
26. Cod.: rone tlem cale. — 32. Cod.: p9 qm 6".

20. Eccli. 18, 1: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul.
32. Gen. 2 (non 1), 8.

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTALI. 147

vocatur opus administrationis. Omnes enim creaturas
condidit Deus in primo instanti mundi ad minimum in
suis causis secundis, vel materialibus, vel specialibus,
vel universalibus, et post administrat individua tempore
5congruo suo genere. Ista sentencia patet per beatum
Augustinum 5? super genesim ad litteram capitulo 21?
et infra et libro sexto capitulo 13? et alibi multis locis.
Nec est putandum, quod Deus desinit conservare aut
sustentare creaturam, cum ipsam produxerit in propria
10 existencia, sicut carpentarius relinquit domum, cum ipsam
fecerit, quia si hoc posset facere, non esset omnipotens.

Unde quinto modo accipitur agencia Dei ad extra pro
sustentanda vel conservanda eius essenciali; sicut enim
luminosum sustentat lumen et mobile motum, sic Deus

15 modo ineffabili sustentat sustentacione essenciali omnem
creaturam tamquam agens extrinsecum quo ad essenciam
et tamquam sustentans intrinsecum quo ad intimum
illapsum; et de tali operacione intelligitur illud Joh. 509:
Pater meus usque modo operatur, et ego operor."
20 Unde Lincolniensis in quadam epistola missa magistro God is the
Ade de Marisco, querenti, si Deus est forma rerum Mc
, , » things. Triple
ostendit ex multis dictis beati Augustini, quod sic; et Proofof this
post adducit ex sensu beati Augustini tres raciones ad Grosseteste.
illud.
25 Prima, talis forma diffinitive est, qua res est forma- Deity is the
liter; ut humanitas, qua homo est homo, forma hominis RT
; , , as humanity 15
est; sed Deus se ipso est formaliter illud, quod est; ergo, 9f man.
cum deitate Deus est, sequitur, quod illa deitas sit
forma.

17. Cod.: sustentas.

6. Aug. De Genesi ad litteram V, 21 (Migne XXXIV 335):
... nonne confirmat non solum totam istam mundi partem
rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, verum etiam
vilissimas eius abiectissimasque particulas divina providentia
regi? Ibid. VI 13, 26 quod caput ad creationem primi hominis
respicit. 18. Jo. 5, 17. 20. Cf. Roberti Grosseteste episcopi
quondam Lincolniensis Epistolae, I (Edited by Henry Richards
Luard, London 1861, pag. 1—17) et imprimis quae leguntur,
pag. 3: Ex ratione quoque formae argui potest, Deum formam
esse, quia forma est, qua res potest esse id, quod est; velut
humanitas, qua homo est homo, forma hominis est. Deus autem
se ipso est id, quod est: se ipso enim Deus est, quia deitate
Deus est, et deitas Deus est. Quapropter cum id, quo res est
id, quod est, forma sit, Deus forma est. Item quis non conce-

desc ETC.

10 *

148 JOHANNIS WICLIF CAP. XVI.

Since God is Item, quis non concederet Deum formosum et spe-
SCC &"d (ciosum esse, ergo ipse forma et species est, cum nichil
ju sit in ipso formaliter et per se, quod ipse non sit; sicut
ergo est iusticia, qua est iustus, eo ipso quod iustus,
sic est formositas et speciositas, eo 1pso quod est formosus 5
et speciosus.
Form is the Item forma nonnisi complecio rei et eius perfeccio;
ὌΠ βὰς sed Deus est complecio incompletibilis et perfeccio im-
POSER perfectibilis, ergo per idem est forma informabilis, quia
is absolue — penitus sine defectu immutabilis, et indubie iste posiciones ro
completenes*^ eff caciter concludunt aput racionem sapientes de quiditate

forme, modo quo tactum est tractatu de substancia. | F.225

Various . Unde pro ulteriore declaracione sic scribit Lincolniensis
meaninBs 9Í ibidem: «Ur autem clarescat, quomodo Deus est forma

-
(ON

According 9 creaturarum, cum non sit pars earum substancialis com-
pletiva, significaciones huius nominis *(fforma" sunt ali-
qualiter exemplande.

L As model or. Dicitur enim forma exemplar, ad quod respicit artifex

PXUCU- 75 sutor, ut secundum ipsum formet soleam; dicitur forma
solee, et sic vita bonorum, ut ad eius similitudinem 20
mores nostros formemus, dicitur nobis forma vivendi."
*Unde cum artifex habet in anima sua artificiendi
similitudinem, respiciendique ad illud, quod in mente
gerit, format ad eius similitudinem suum artificium,

: ipsa artificii similitudo in mente artificis forma artificis 2
dicitur."

II. As mould. — Secundo modo dicitur *forma exemplar, cui materia
formanda applicatur, et per applicacionem ad illud re-
cipiat materia formam ymitatoriam illius, cui applicatur,
sicut dicitur de sigillo quod ipsum est forma cere 3o

'J'

10. Cod. : portus sine dettectu. 22. artificiendi] artificii faciendi Zextus
Roberttamnus.

13. Cf. ibid. ubi supra (Ed. c. pag. 4): Ut autem aliquo
modo clarescat, quomodo ipse sit forma creaturarum (non
enim sic est earum forma, velut pars earum substantialis com-
pletiva, ex qua et materia fit aliquid unum), significationes —
aliquatenus sunt explicandae. Dicitur itaque forma exem-
plar .... etc. Quae inde usque ad Hec ibi sequuntur ad sen-
sum a Roberto Grosseteste expositum conformata sunt, sed
mirum in modum conversa atque immutata; velut sententia :
Unde cum — artificis dicitur in textu Robertiano verba forma
exemplar — forma statuae excipit, non ante posita legitur;
reliqua autem non modo non verootenus, sed ne ex sensu qui-
dem apte reddita sunt.

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTAT.I.

sigillate; et de argilla, in qua funditur statua, dicitur,
quod ipsa est forma statue."

Sed tercio modo dicitur de forma intrinseca, que
est prima perfeccio rei, et sequitur ibidem ymaginacio
subtilis. Ymaginare inquit unum architectorem, habentem
in mente formam cuiuslibet artificii et ymaginare illius
voluntatem tam potentem, ut se sola possit applicare
quamcumque materiam formandam ad formam exem-
plarem in mente, ut figuretur et formetur ad eius
10imitaclonem. Ymaginare tercio, quod tota materia sit

de se fluida, quod non plus possit remanere in forma

recepta ab exemplari in mente architectorum, non
continue applicata eidem, quam potest aqua fluida
manere figurata figura sigilli sigillo amoto; sic utique
13est verbum Dei patris forma, figura vel exemplar
artificis omnium creaturarum, formans, continue con-
servans et sibi applicans singulas creaturas; nec mirum,

51 uni des vitam, alii sensum et tercio intelligenciam,

cum sit unum exemplar, quia est forma vitalis et
20 voluntaria, ordinans de sua unitate secundum eius

partes iuxta exigenciam naturalis ordinis, imprimens in
singulas creaturas secundum raciones vitales in ipso
formas illis debitas. Unde Io. primo *«Quod factum est
in ipso, vita erat". Hec ibi.
25 Et potest iste sensus deduci ex racione invincibili et
auctoritate scripture. Nam ubicumque Deus causat, ibi
est; sed necessario ubique causat, ergo necessario ubi-
que est, et nedum hoc, sed non existente aliquo loco
extenso, sed creatura spirituali, adhuc Deus esset in
omni tali; ymo non existente aliqua creatura Deus
esset in quotlibet veritatibus eternis, et sic in se Ipso,
cum omnes ille sunt idem essencialiter cum eodem;
quis enim dubitat, quin quelibet pars universitatis sic
componens gracia Dei 1psam causantis finaliter, et
35 preter hoc eciam ad omnem punctum universitatis sint

.quotlibet veritates absolute necessarie? Sed impossibile

est causatum esse, nisi habeat causam suam secum.

Ergo ad omnem punctum mundi est prima causa, sicut

enim ubique est, quod nichil simul est et non est,
40 quod nulla creatura est dominans, sed ab eo causatur,

[S1

ω
o

38. Cod.: puotum. 40. dominans] cod. : duas.

09. ὦ, 1, 8 et 4.

149

3. As tlie Idea
in the creative
mind.

In this sense
the word
(verbum patris)
is form, figure
and pattern of
all creatures.

God who is
everywhere
causative is
necessarily
everywhere
present, and he
would be so
even if nothing
had been
created.

[50

JOHANNIS WICLIF CAP. XVI.

sic ubique est ipse causans, cum non habet racionem,
secundum quam foret alicubi, nisi propter suam cau-
sanciam; substancie enim indivisibiles non habent esse
alicubi, nisi racione operacionis sue vel sue causancie.

Ideo vel nega Deum esse alicubi vel concede ipsum
esse ubique. Qui autem modus negare Deum alicubi
esse eo, quod nullicubi est dimensionaliter, haberet
negare ipsum agere vel causare, quia nullicubi sic
facit univoce cum creatura. Nimis ergo leviter sapiunt,
qui dicunt rem nullicubi esse eo, quod nullicubi est
dimensionaliter, quia tunc quotlibet forme substanciales |
accidentales numquam essent. Philosophi tamen dicunt,
quod que nusquam sunt, numquam sunt, ymo ponunt
multos modos essendi unius rei in alia. Unde naturales
philosophi, ex motu eum convincentes dixerunt, quod
fuit potissime in circulo equinoxiali, quia ibi solum
credunt esse fontalem et summum gradum motus; sed
si immediate causat quidlibet causatum, patet consequi
ipsum e;se ubique; ideo methaphisicus, considerans
Deum sub racione causandi, habet dicere, quod est
ubique, sicut naturales, considerantes ut motorem,
dicunt, quod secundum originalem eius movenciam est
in celo, et non in terra, ut patet 8? Phisicorum in
fine. Ergo Deus adest nobis summe intime illassis, sicut et
omnibus causatis eo 1pso, quod sunt. Unde Actuum r0?
dicit Apostolus Atheniensibus de Deo ignoto, quod non
longe deest ab unoquoque eorum. *'[n ipso enim vivimus,
movemur et sumus", quasi dicit Deus est locus spiri-
tualiter contingens et taliter sustentans essenciam, actum
primum vitalem et actum secundum quemcumque. Est
enim Deus veritas prima, quam metafisici vocant necesse
esse, a qua producitur tota universitas creata, tamquam
veritas ab eo divinata, ita, quod omnes creature sunt
quasi indumentum eius et ipse basis cuilibet; ideo dici*

tur plenus veritatis Io. primo, habens omnes creaturas :

quasi circumstancias ab eo dependentes, sicut universitas
accidencium dependet a substancia. Unde Psalmo 1:05?
dicitur amictus lumine, id est forma creata sicut vesti-
mento; et Job 40? Deus ostendens inferioritatem Job ad

23. Cf. Arist Nat. Ausc. VIII 10, 9 (Ed. Par. II 3866, 41 ,58.):
Τὸ δέ γε πρῶτον κινοῦν, ἀΐδιον κινεῖ κίνησιν, καὶ ἄπειρον χρόνον᾽
φανερὸν τοίνον, ὅτι ἀδιαίρετόν ἐστι καὶ ἀμερὲς, καὶ οὐδὲν ἔχον
μξγεθος. 2:|. ΕἸ Αἱ. 17, 8.7. 535. PACISTI 5... 535-70. 1. 9.6}
37. Ps. 103 (non 105) 2. — 39. Job. 40, 4— 9, contere impios Vulg.

IO

ἘΣ

30

ι9

[01]

Qt

IO

20

25

3o

O3
[S2]

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Deum propter defectum induicionis huius creaturarum
ait: “51. habes bracchium, sicut Deus, et si voce
simili tonas? Circumda tibi decorem et in sublime
erigere, et esto gloriosus, et speciosis induere vestibus.
Disperge superbos in furore tuo, et respiciens omnem
arrogantem humilia: Respice cunctos superbos et con-
funde eos et contere eos in loco suo. Absconde eos
in pulvere simul, et facies eorum demerge in foveam;
et ego confitebor, quod salvare te possit dextera tua";
quasi diceret, si habes potenciam, ut Deus, tunc sup-
portas singulas creaturas quasi vestimenta tam corporeas
quam incorporeas. Secundo, si habes regimen universale
tocius universitatis corriplendi Impios et eos deprimendo.
Et tercio, in extremo iudicio puniendo ostende hoc in
execucione; et tunc concedam te esse Deum. Unde
philosophice describit unus 249?* philosophorum Deum,
quando dixit Deum esse circulum intelligentem, cuius
centrum est ubique, et circumferencia nusquam; ipse
enim replet et continet orbem terrarum, ut dicitur
saplencie primo; quia omnia per ipsum et in ipso
facta sunt, ''et ipse est ante omnes, et omnia in Ipso
constant", ut dicit Apostolus ad Col. primo. Ex qua
auctoritate patet, quod universitas creata effluit ab
ipso creante et recipitur in ipso sustentante, quia
omnia per ipsum et in Ipso; et tercio continetur ab ipso
gubernante, cum sit ante omnes creaturas, in quo
omnes ille constant, ne fluant in nichilum. Ex istis
dictis colligere potes, quod due priores producencie,
quibus Deus producit creaturas, quantumlibet preten-
dunt naturaliter earum existenciam. Ideo dicitur pro-
ducere quasi procul ducere.

Secundo patet, quod sicut opus administrationis
distinguitur ab opere conservacionis, sic opus conser-
vacionis distinguitur ab opere cooperacionis. Nam pro-
ducencia, qua Deus operatur creaturam in existencia,

.solum est, quando creatura producitur in existencia;

sed conservancia Dei est continua a primo instanti

4. Cod.: speciosus 5. Cod.: disperde. 6. cunctos] cod.: amicos.
29. Cod.: quantul;. 33. opus] cod.: tépus.

16. Cf. libellum, quam H. Denifle, Archiv fur Litteratur und
Kirchengeschichte, II (1866), p. 427 sq. publici iuris fecit, atque
ibidem sentenciam philosophi alterius: *Deus est spera, cuius
centrum ubique, circumferentia vero nusquam." Cf. etiam de

. Ecclesia, p. 100. 20. Sap. 1, v. 2/2 (GO TER 1,, 117:

TEST

Distinction
between
conversation
and
cooperation ;
they are related
in the order in
which they are
here placed.

152 JOHANNIS WICLIF CAP. XVI

creature usque ad finem. In successivis autem mutuo
correspondent conservancia Dei et eius operancia, sed
in permanentibus | producencia precedit temporaliter in F. 226
successive factis, et conservancia sequitur temporaliter,
sicut in subito factis producencia est subita, et con- 5
servancia temporalis, incipiens pro eodem instanti; et
quod cooperancia Dei distinguitur ab eius conservancia
patet ex hoc, quod conservancia Dei formaliter sequitur
ad existenciam creature, sed non sic cooperancia Dei,
quia illa requirit operacionem creature, que est ac-1o
cidentalis sue essencie.

Omnes tamen iste non sunt nisi relaciones racionis,
cum Deus nullum nisum apponit in aliqua operacione,
sed volendo dicit quod posita causa completa facta
sunt quecumque factibilia in actu, ita quod ista tria 15
se habent in ordine: generativa Dei respectu creature,
conservancia elusdem et cooperancia cum eadem; ideo
planum est, quod coagencia Dei cum creatura ponit
plus quam conservancia eiusdem; non ergo causa com-
pleta agencie Dei cum creatura est eius conservancia 20
cum principiis aliis causantibus agenciam creature.

θα e Deus ergo non agit cum creatura, nisi active modo
action in which 510. comproducat terminum accionis, quod eo ipso sit
he cooperaó** 34 Deo, quo ille terminus producitur secundum divinum
beneplacitum, et utrobique in omni operacione communi 2
Deo et creaturis Deus tenet principatum, cum prius
movet creaturam ad agendum, quam ipsa agat, et in
comparacione utitur creatura, ut suo instrumento, ponens
se principium et finem operis. Et isto modo potest
dici Deus immediate agere quamlibet accionem ad 30
sensum superius expositum, licet Dominus Ardmacanus
libro 17? de questionibus Armenorum capitulo 1:7? dicit,
quod nec audet idem negare, nec temere affirmare.
Difficulty: God Supposito igitur isto modo agendi loco quarti modi

cannot directly ; " E oqo 9... do 2
cooperate with agendi Doctoris, cum non sit laudabilis similitudo 35

the crceiture in
any act.

(1

28. Cod.: pones.

20. Cf. Riccardi Fitz Ralph de Quaest. Arm. 17, 17 (cod.
Vindob. 4819, Fol. 275 b): An iste modus, quem conaris in-
ducere, probari valeat ex scriptura, scilicet, quod Deus im-
mediate coagit omni agenti creato, sicut immediate sustentat
creaturas, sive conservat cum conservante, sive sustentante
creato, negare non audeo neque temere affirmare. 34. Quarti
modi agendi Doctoris] cf. verba ex Thomae Bradwardini De causa
Dei Ill 6 supra allata, pag. 123.

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTALTI. N5S

agencie Dei ad agenciam virtutis sic, quod Deus non
immediate attingat opus, dicitur ad principalem diffi-
cultatem, quod Deus non potest concurrere cum qualibet
creatura coagendo cum ea quamlibet accionem, ut non
potest facere creaturam non-racionalem intelligere, et
sic de alis speciebus accionum, que non possunt per
viam nature istis competere.

Sed notata tota multitudine specierum operacionis, His cooperation
que potest naturaliter alicui competere, Deus potest in METRE
roqualibet tali agencia quantumlibet intendere; sed non- PT ὯΝ

nisi fortificando agens secundum, vel dando sibi novam nove power.

potenciam, quia ad hoc, quod agens secundum sic

noviter agat postquam perante non suffecit, oportet

quod habeat novam sufficienciam ultra posse loycum,
13quod est absolute necessarium. Et ilam sufficienciam

voco ego potenciam de secunda specie qualitatis. Unde

ponentes qualitatem de secunda specie qualitatis esse

rem, que potest per se existere, habent dicere iudicio

meo, quod ipsa potest esse subiectum intensionis,
20reciplendo in se per alteracionem sufficienciam a Deo.

Unde posito, quod gravitas coassistat omni puncto 5. God can
terre sine hoc, quod informet Deus, posset fortificare SUO Ἐν
ipsam quantumlibet remissam in sua natura, sic, quod τ due

ex sufficiencia adquisita sufficiat quantumlibet celeriter original limits.

25 movere terram; sed gaudeant de talibus conclusionibus

qui sciunt probare tales qualitates esse; hoc igitur
videtur michi philosophicum, quod gravitas est suffi-
ciencia, qua grave sufficit descendere, secundum quam
dicitur ipsum formaliter grave; nec aliam gravitatem
3oscio ego probare, et omnis talis gravitas est substanciam
esse gravem, que in elementis est naturalis potencia,
non qualitas per se sensibilis, quia non est spiritualiter
impressiva sue speciel in sensum, sicut qualitates prime.
Grave enim per compressionem infert fastidium sensi-
35tivo, sed non facit discernere per se utrum comprimens
'sit grave vel leve.
Ad primum argumentum dicitur, quod consequencia , Answer:
F. 226' non valet, quia, ut patebit, sicut | nullum tempus potest NO ONE
esse longius, quam de facto erit, sic nulla agencia ΕΣ TM
40successiva potest esse intensior aut remissior, quam de fact.
facto erit. Sed contra, quod Deus potest quantumlibet

intendere eandem agenciam quo ad subiectum tam in

tt

21. Cod.: pucto.

2. The relation
between agens
and passum,
between
movens and
mobile is
appointed from
the beginning,
and, although
God has power
to determine
the swiftest
possible
movement he
does not
interfere with
the balance of
the two.

JOHANNIS. WICLIF CAP. XVI.

ipso quam in agente secundo; sed tunc daret agenti
sufficienciam ad sic movendum. Nec est simile de
concursu Dei et concursu instrumentorum agencium
secundorum, que univoce concurrunt apponendo nisum
eundem gradu agendi et constituendo vere unum agens,
quia Deus non potest illa manerie concurrere et sup-
plere, sed longe perfeccius, dando cause secunde suffi-
cienciam, ut in virtute Del sic moveat; cum enim Deus
sic movens intimissimum, non potest concurrere cum
coagente secundo, nisi dando sibi virtutem, ut natura-
liter per se agat. Non autem sic per se quin in virtute Dei,
sed sic per se, quod a principio naturali sibi intrinseco.
Illud tamen non capiunt, qui ymaginant Deum con-
currere univoce tamquam agens secundum.

Ad secundam racionem dicitur concedendo consequen-
ciam. Verumtamen ex hoc non sequitur, quod sine
dacione potencie potest facere causam secundam sic
velociter agere. Difficultas tamen est, si Deus infinitum
velociter potest movere aliquod mobile, vel aliter quod
velocissimus: gradus motus possibilis est, quo mobile
pro quolibet instanti temporis mensurantis adquirit unum
indivisibile materie sui motus. lllud tamen tangit mate-
riam de composicione compositi ex non-quantis; ideo
dormiat usque ad tempus suum. Nam verisimiliter credi
potest, quo Deus determinat velocissimum gradum motus
possibilem, cum nullus motus subitus sit velox aut
tardus, sicut nec indivisibile est magnum aut parvum.
Ad secundum negatur argumentum. Nam Deus non
sufficit commovere grave ut quattuor in medio resistenti

universaliter, ut unum, nisi pure tam velociter, ut ipsum 3

sufficit per se movere, cum sufficit dare sibi gravitatem
Deus, aut sufficienciam ut ipsum quantumlibet celeriter
moveatur, et sic maiorare proporcionem, quam motus
consequitur, vel subtiliando membrum, vel preveniendo
commocionem parcium medii vel applicando grave se-
cundum figuram, densitatem et alias disposiciones nobis
incognitas, quibus positis foret proporcio vel ydoneitas
maior, quam naturaliter consequeretur motus eius. Unde
iliterate locuntur, qui ponunt tantam esse proporcionem
cuiuslibet resistencie ad impediendum, ne mobile mo-
veatur, sicut agentis ad movendum; cum enim proporcio
1116, quam motus consequitur, sit ydoneitas, patet, quod

37. Cod.: iggnitu; correxi.

-—
o

t3
οι

35

40

CAP. XVI. DE ENTE PREDICAMENTATE.. 155

tam agens quam passum habet propriam proporcionem,
principaliter a Deo ex multis collectam, et sic pro-
porcio nuda ponitur agentis ad passum; non est pro-
porcio, quam motus consequitur, sed ydoneitas tocius
agentis ad totum passum.

Nec oportet nos sollicitari, quantum de agente vel
passo confert ad illam proporcionem, sicut non oportet
nos sollicitari quam longum sit spacium aut quam
velox sit motus; sed cum a sensibilibus non sit ex-

10 pectanda sciencia, ut dicit Augustinus 83? quest. que-

stione 9?, oportet talia capere ex supposicione. Scimus

enim, quod tam de agente corporeo, quam de passo

est dare certam partem, que per se tante ageret vel

resisteret, sicut suum totum, et quotlibet alie non sic,
15sed que sunt illa, nescimus sensu ostendere.

Ulterius scimus, quod Deus multis modis nobis ab- We know that
sconditis potest facere miracula, ut ignem posset Deus US ΟΕ
sic unire et applicare passo, ipsum iuvando ac passum ΠΥ ways.
debiliendo, quod quantumlibet velociter ageret in unum, — within our

20dimittendo aliud, ut patet de camino ignis et de sub- UC

traccione luminis solaris posset esse per interposicio-

nem opaci in quocumque spacio proporcionato, | et sic
F.227de retrogradacione vel stacione solis, quam facile est
angelum facere data sibi potestate ad hoc, ymo Deus
scit proporcionare passum quantumlibet debile, quod
nullum agens creatum sufficeret in idem secundum talem
applicacionem, ut capto frangibili unionis continuitatis
sive stante perpendiculariter, ut columpna, sive trahibili
ut corda, sic quod non pocius frangeretur secundum talem
3o applicacionem in una parte quam in alia, tunc, inquam,
Deus sustentans suam legem eternam et insuperabilem
de equabilitate continencie, ex qua non potest motus
procedere, daret tali passo vigorem resistere pocius,
quam daret soli femine impregnate potenciam necessi-
tantem ad pariendum masculum. Talia sunt multa mira-
bilia, ut patet de tonitruo, de ictu fulminis et aliis, que
agunt secundum leges infrangibiles in virtute maioris

."

t2
[STI

ως
«σι

10. Cf. Aug. De diversis Quaest. liber Quaest. 9 (Migne XL 14):
Omne, quod corporeus sensus attigit, quod et sensibile dicitur,
sime ulla intermissione temporis commutatur ..... Compre-
hendi autem non potest, quod sine intermissione mutatur. Non
igitur est exspectanda sinceritas veritatis a sensibus corporis.
20. De camino ignis et de subtraccione luminis] cf. supra,
gag. 123.

JOHANNIS WICLIF CAP. XVI.

mundi, regulante naturas, que credimus Deum se solo
efficere, quod tamen non oportet; et isti regule inni-
tuntur artifices faciendo multas experimentaciones, inten-
dendo conquassare ova secundum dyametros longitudi-
nales et sic de multis limitatis a lege nature. Et ex
istis patet, quam facile foret auctori nature ambulare
super aquam et aerem, aptando super suppositum esse
ad omnem punctum neutrum, ut sibi cederet. Sed
quis est hic, qui talia scit facere? Solum unus super
omnia laudandus, qui est benedictus in secula; nec
est nostrum discernere, musicando subtilitatem sue artis.
Et de magnitudine potencie dictum est superius; ulterius
quo ad maliciam accionis et concursum Dei cum agente
secundo vide secundo libro tractatu tercio capitulo 99.

.ICS.
3. Cod.: expime

6. ambulare super aquam] Math. 14, 25 sq. 14. Secundo
libro tractatu tercio. De Ente sive Summa Intellectualium.
Lib. lI 3. Tractatus de Volutione Dei (Shirley, p. 3).

CAPUT SEPTIMUM DECIMUM.

Ulterius de concursu Dei quo ad actum malum mora- God's relation
Q o6 , : to wicked
liter dicitur a quibusdam, quod non concurrit ad talem ctüions

actum; et isti vie adheret dominus Ardmacanus libro God assists all
actions, but no

17^, capitulo 23. Sed commmunior via et multo pro- substance or
z oro . act is in itselt
5babilior tenet, quod Deus concurrit ad omnem actum. pad; since evil

Pro quo notandum primo, quod sicut nulla substancia iu need uNe
sic nullus actus est per se malus. Patet ex hoc, quod cannot include
malicia in quantum huiusmodi est privacio opposita "or
bonitati; sed nullum ens per se in predicamento vel sPecies.
10 quomodolibet positivum est per se privativum, ergo nulla
accio est per se mala. Minor patet ex hoc, quod omne,
quod per se inest alicui, est vel genus vel species vel
passio subiecti, et omne tale est positivum, et non pri-
vacio; ergo etc. Constat namque, quod nulla privacio est
15 per se superius alicui positivo, quia tunc esset dare pre-
dicamenta privativa sicut positiva. Nec proprietas positivi
est privacio, quia omnis passio consequitur suum subiec-
tum positive; ideo malicia per se inexistens esset contrarie
et privative maliciam positivam; et cum ens et bonum
20 convertuntur, illa foret bonitas vel subiectum bonitatis,

quod est contradiccio. Ideo est conclusio decisa apud

4. Cod.: 139 179 ca» 239, 8. sic] cod. : sicut.

4. Cf. Riccardi Fitz-Ralph De Quaestion. Armenorum 1:7, 23
(Cod. Vindob. 4819, Fol. 278 b οἱ .278' a): Unde nec voluntas
dicitur peccare, quia actum perversum sustentat ac per modum
subiecti. Nec sic sustentare est approbare, quoniam sic sustentare
est accio naturalis, non voluntaria, si accio debeat appellare.
Et propter accionem naturalem numquam dicitur quisquam
peccare, sive Deus, sive creatura res factas conservando tan-
tum sustentat, non propter hoc approbat res ipsas; sed appro-
bacio omnis est actus voluntarius, non naturalis .... Sic igitur
patet, quod per sustentacionem rerum, que dicuntur peccata a
Deo, non potes simili argumentacione concludere, Deum esse
auctorem peccati, sicut ego per hoc, quod ponitur Deus agere
et producere immediate huiusmodi actus, illud adduxi.

158 JOHANNIS WICLIF CAP. XVII.

doctores, quod si aliquid esset per se malum, illud
esset Deus malus, contrarius Deo nostro, ut dicunt
manifeste; omnis ergo malicia est privacio modi vel
ordinis, fundata in ordinali, et per consequens in natura
bona positiva. Si enim aliqua accio esset per se mala, 5
tunc tota species illius accionis in quantum huiusmodi
esset mala, quia per se illis inest primo speciei vel
generi, ut patet primo Posteriorum; et certum est, quod
consequens est impossibile, tum, quia omne predicabile
causatur a Deo ut eius creatura, tum, quia omnis species ro
ut huiusmodi est ens, et per consequens bonum; ipsa
enim convertuntur, ut patet primo Ethicorum 65, dis-
currendo per omnia predicamenta, ut ostendit Averroys.
Ideo 49? Ethicorum i$? dicit, quod malum se ipsum
destruit, et, 51 integrum sit, importabile sit; cum ergo
ad omnem speciem naturalis accionis ordinatur a Deo
potencia et appetitus ad intendendum naturaliter pro
ila complenda, patet, quod si aliqua talis esset per se
mala talis malicie auctorisacio redundaret in auctorem
nature, quod est impossibile. Patet ergo, quod malicia 2o
est extra racionem cuiuscumque speciei vel generis
positivi.
Not only is Ulterius est difficultas, | si aliqua res positiva 511}. 257
EE ΩΣ inseparabiliter mala, quia non est idem, rem esse inse-
MS parabiliter malam, et esse per se malam. Nam corpus
attached to it. est. inseparabiliter, sed non per se magnum et parvum;
qualitas est inseparabiliter, sed non per se intensa et
remissa, et sic de aliis accidentibus inseparabilibus preter
passionem subiecti. Cum ergo omni predicamento con-

^
Ὁ

I]
οι

8. Cf. Arist. Analyt. Post. I 4, 4 (Ed. Par. I 125, 10 s):
Καϑ’ αὑτὰ δ᾽ ὅσα ὑπάρχει àv τῷ τί ἐστιν... .. κτλ. 125 ΟἿ
Arist. Eth. Nicom. I 6 (4) 4. (Ed. Ραν. 11] 4, 38 55.) Ἔτι ἐπεὶ
τἀγαϑὸν ἰσαχῶς λέγεται τῷ ὄντι (καὶ γὰρ ἐν τῷ τί λέγεται,
οἷον ὃ ϑεὸς, χαὶ ὃ νοῦς, καὶ ἐν τῷ ποιῷ αἱ ἀρεταί, καὶ ἐν TO
ποσῷ τὸ μέτριον χαὶ ἐν τῷ πρός τι τὸ χρήσιμον καὶ ἐν χρόνῳ
καιρός χαὶ ἐν τόπῳ δίαιτα καὶ ἕτερα τοιαῦτα) δῆλον ὡς οὐκ ἂν
εἴη κουνόν τι χαϑόλου χαὶ £v: οὐ γὰρ ἄν ἐλέγετ᾽ ἐν πάσαις ταῖς
κατηγορίαις, ἀλλ᾽ ἐν μίᾳ μόνῃ, et Averrois in hunc locum comm.
(Ed. Ven. 111, Fol. δι) Amplius bonum his modis dicitur, qui-
bus et ens; bonum enim dicitur de substantia, quemadmodum
de Deo et intellectu, quod est bonus: et dicitur de quali, ut de
virtute; et de quanto, ut de aequali; et dicitur de relatione,
ut de conferente; et dicitur de tempore, ut de hora conveniente,
et dicitur de loco, ut de habitatione. Eodem modo de reliquis
rebus, de quibus dicitur nomen ens, videlicet de decem prae-
dicamentis.

10

—
σι

20

30

CAP. XVII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

tingit dare gemus speciem, differenciam, proprium et
accidens, ut patet primo Topicorum capitulo ultimo,
probabiliter ponitur, quod omni positivo malo acciden-
taliter inest malicia, ut quilibet peccator ante peccatum
suum actuale potest esse sine peccato tali, et omne
peccatum originale potest deleri.

Nulla ergo malicia moris est inseparabilis a subiecto,
et quod sic est de accionibus malis quibuscumque osten-
dit Doctor Profundus, libro 19, capitulo 269? stabiliter
οἵ 5θγίοβθ, δὲ ἰῦγοὸ 20, 2 7ἷ,

Patet autem idem faciliter de actu quocumque ex-
trinseco. Nam omnis fornicacio, adulterium vel incestus
foret idem coitus in numero, servata idemptitate tem-
poris et personarum, sive fuerit coniugati sive quo-
modocumque aliter soluti, cum accidens impertinens
non variat naturam actus; cum ergo commiscentes
possunt esse coniugati pro tempore actus, et solvendo
debitum vel rectam intencionem prolis procreande coire,
sequitur, quod quilibet talis actus potest esse moraliter
bonus, et per consequens nullus est inseparabiliter malus.
Quid, queso, refert ad naturam actus intrinseci, quod
agens sit sacerdos, solutus, vel tali accidente formatus,
quale non variat naturam agendi?

Et idem est argumentum de occisione cuiuscumque
persone; nam contingit hominem mereri occidendo
quemcumque alium, vel quia alius peccando est dignus
occidi, et occidens potest cum hoc habere sub precepto
occidere, vel ignorancia excusante occiditur.

Et idem est argumentum de quacumque ydolatria
corporali, quia quecumque talis agencia, ut genuum
curvacio, manuum elevatio aut quecumque corporis
mocio possit tam bene, quam male fieri. Ex quo patet,
quod nulla talis est inseparabiliter mala; ideo planum est,
quod nullus actus extrinsecus est inseparabiliter malus,

?cum nullus talis sit iustus aut iniustus, nisi per cor-

2. Cf. Arist. Top. I 16, 11 (Ed. Par. I 185, 42 ss): Πρὸς
δὲ τὴν τῶν ὁρισμῶν ἀπόδοσιν, διότι δυνάμε VOL συνορᾶν, τί ἐν
ἑκάστῳ ταὐτὸν, οὐκ ἀπορήσομεν, εἰς τί δεῖ γένος δριζομένους
τὸ προκείμενον τιϑέναι κτλ. 9. Cf. Thomae Bradwardini De
causa Dei 1 26: Quod tota universitas rerum est bona, et nulla
res per se mala (Ed. Lond. 251—261) et IL 27 (E. L. 567: Item
omnis actus malus secundum substantiam actus essentialiter est
aliquid, sicut bonus: Actus enim fornicationis non minus est
aliquid, quam actus coniugalis ....)

160 JOHANNIS WICLIF CAP. XVII

respondenciam ad iusticiam aut iniusticiam, que foret
in suprema potencia racionalis creature; que potencia
est vis volutiva; cum ergo nichil habet per se aut in-
separabiliter predicacionem que inest sibi ab intrin-
seco accidentaliter respiciente, sequitur, quod nullus 5
actus extrinsecus sit sic malus. Quilibet enim actus
extrinsecus posset fieri idem in numero, et si voluntas
non fuerit viciata, cum vicium non individuat actum
extrinsecum quo ad naturam actus, sed quo ad genus
morum; sicut religiosus et secularis sunt eiusdem speciei 1o
nature, licet sint diversorum generum quo ad ritus
nature accidentalis, sic actus moralis et viciosus quo
ad naturam actus conveniunt, licet differant in genere
moris; hoc autem est illis accidentale, ut patet ex
circumstanciis bonificantibus actus moraliter. I
De quolibet ergo actu simplici intrinseco patet idem.

Nam non est color aliquem actum esse per se malum,
nisi fuerit actus voluntatis, quia nullum intendere est
sic malum, cum planum sit, quod intendere quodcum-
que malum inest Deo sine peccato, et sic indubie tam 20
intelligere, quam scire quodcumque malum potest in
quocumque homine sic circumstanciari, quod sit bonum
et non malum, quia quicquam alia vis fecit, non im-
putatur ad malum in ipsa divina, inordinate consen-
ciente; ideo, si alicui actui per se sic inseparabiliter 55
inest malicia, hoc potissime foret volente creatura, cuius
volucio foret sic mala.

The will of the — Sed contra nichil potest esse volitum, nisi apparendo

creature 1s not . .

in itself bad; it€sse bonum; sed nulla volucio creata ad volubile se-

uS cundum illam racionem per se inseparabiliter mala; 3o

apparent good. ergo. nulla volucio potest | esse sic mala. Maior patet F.
per hoc, quod volubile in quantum huiusmodi est bonum
vel apparens bonum; cum ergo primum et adequatum
obiectum intendens est volubile, sequitur maior. Et
minor probatur sic: Sit A volucio creata ad B, que35
sit inseparabiliter mala. Contra B potest esse bonum,
ergo velle B potest esse bonum, ergo non est inse-
parabiliter malum. Minor patet ex dictis posterius, quod
nec intellectus creatus, nec increatus potest fieri, nisi
in illud, quod potest esse; nec voluntas nisi in illud, 40
quod potest esse bonum. Confirmatur ex hoc, quod
amplissima voluntas possibilis est voluntas divina, et

L5 K]

4. (οᾶ.: pdicz-

[51]

IO

CAP. XVII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

ila non potest fieri nisi in bonum; ergo nec aliqua
alia. Dicitur forte, quod velle B est bonum, sicut velle
equari Deo est bonum, cum hoc competit Christo, se-
cundum illud Apostoli ad Phil. 29: ,,Cum in forma Dei
esset, non rapinam arbitratus est esse se equalem Deo."
Verumtamen non omne velle B est bonum, sicut velle
equari Deo modo quo Lucifer voluit, est malum.
Verumtamen non est per se malum, quia tunc com-
peteret toti speciei illius volucionis inquantum talis
species, quod est falsum, cum animus Christi voluit
conformi specie volucionis suum suppositum equari Deo;
sicut ergo iste nasus inseparabiliter est simus, licet non
per se, sic volucio Luciferi est inseparabiliter mala,
licet non per se.

Contra illud sic. Signo illud volubile, quod Lucifer
voluit, per B, ut primum, et noto gradum, quo voluit
illud, et quero, utrum fuit possibile B esse bonum sub
gradu proporcionali ad A volucionem, si sic possibile
esset, quod cum aliquibus circumstanciis Luciferum velle

20 B sub dato gradu esset bonum, ergo ipsum tante velle

B non est inseparabiliter malum. Si dicatur, quod B
non potest esse proporcionaliter bonum ad volucionem
Luciferi, tunc sequitur, quod volucio Luciferi est im-
possibilis, quia aliqualiter appetit, qualiter non potest

5esse, quod supponitur hic esse impossibile; quamvis

enim voluntas sit possibilium secundum quid per ac-
cidens aut quo ad nos, ut patet tercio Ethicorum, cum
nichil potest velle absolute impossibile, cum non potest
apparere esse bonum, tamen, quia Deus non potest in-

3oclinare ad sic volendum, potissime unus angelus tam

958

sciolus ut Lucifer, non desipiens in penam peccati
precedentis non voluit esse Deus; tunc enim error in-
tellectualis intellectus Luciferi precederet primum pec-
catum suum in voluntate.

Ideo sentencia catholica Anselmi in De Casu Dyaboli
capitulo 6? est, quod Lucifer voluit unum bonum sive
possibile, sed inordinate, et in hoc peccavit.

24. Cod.: alliqualiter. 37. Cod.: Sed f3ne.

4. Dnlipp»w2 6. 12. simus] Cf. Arist. Metaph. VI 5, 3
(Ed. Par. 11 542, 16 ss). — 23. Cf. Arist. Eth, IIl 3 (5), 7 (Ed.
Pàr. 11 27 49 sq.): T àv δ᾽ ἀνθρώπων ἕχαστοι βουλεύονται περὲ
“τῶν δὶ αὑτῶν πραχτῶν atque etiam ibid. 4 (6) et 5 (7), 1—5.

II

161

How Lucifer
desired to be
equal with God.

Lucifer desired
good but in an
inordinate
manner. This
is Anselm's
view and it is
catholic.

162 JOHANNIS WICLIF CAP. XVII.

Against this Sed contra illud est Doctor Subtilis super secundo

ἘΠ RUE sentenciarum distinccione sexta; ibi, solvendo quatuor

dem pushed argumenta in oppositum, tenet tamquam probabile,
sim E . . σ Ὁ .
sese tn ει quod primus dyabolus voluit simpliciter esse equalis Deo.

D RD EDEA : . : :
ἀγὸς e 75 Et sumit ad hoc tres raciones. Prima, voluntas creata 5

1. The sou! est causa ampla, ut racio; sed racio intendit omne
desires the

highest good, bonum, ergo voluntas potest concupiscere sibi omne

E i$ Go*- bonum; cum ergo esse Deum sit summe bonum, se-
nswer:

The soul desires quitur, quod voluntas creata potest appetere esse Deus.

EROS UND Sed solucio istius patet ex supradictis de equalitate ro
God. ambarum trium potenciarum anime; potest enim vo-
luntas creata concupiscere sibi Deum, sed non potest
intelligere aut velle esse Deus aut equalis deitati, etsi
intelligat et velit sic esse, sicut ista proposicio signat.

Unde sicut dicentes se experiri, quod volunt se non :5

esse, errando menciuntur, sic et dicentes, quod vellent
Deum non esse aut esse meliores vel se esse Deum ad
tempus, et sic de aliis, que plebei sompniant, atten-
dentes ad simulacra in anima et bonum creatum, quod
confuse cupiunt et male nominant illud, quod terminant 20
concupiscenciam earum per signa impossibilia, | ut patet F. 228'
ex supradictis.

II Impossibility | Secundo sic. Si equalitas Dei esset compossibilis

ER πος angelo, tunc posset angelus ipsam competere; sed im-

and ee angel possibilitas non prohibet, quin sic posset, cum volun- 25
ma Jave . . “1 919 .
dS tas sit impossibilium, ergo etc. Sed supposito, quod

something s Sd mw ΟἿ ΩΝ] τ ῷ
ipe Ssiblct intelligitur per impossibilitatem ista negacio absolute

Solution of the
difficulty.

1. Cf. .. . Oxoniensis Doctoris Subtilis fratris Johannis Duns
Scoti super sententias II 6 (Ed. Venetiis 1506f. 48 b): Igitur,
cum angelus potuerit se amare amore amicitiae, potuit sibi
concupiscere omne bonum concupiscibile, et ita, cum aequalitas
sit bonum quoddam concupiscibile secundum se, sibi potuit illud
bonum concupiscere. Probatur, si aequalitas Dei esset possi-
bilis angelo, posset angelus istam concupiscere sibi; planum
est, sed impossibilitas huius non prohibet, quin posset angelus
hoc velle; quia voluntas potest esse impossibilium secundum
Philosophum 30 Eth. et Dam. Hoc etiam probatur, quia dam-
nati odiunt Deum ex illo psalm. Superbia eorum qui te ode-
runt etc. Odiens autem vult oditum non esse secundum Philo-
sophum 29 Rethor. Ergo volunt Deum mon esse; sed hoc est
impossibile; ergo impossibilitas istius appetibilis non prohibet,
quin posset appeti a voluntate peccante. Hoc etiam confirmatur,
quia voluntas peccans potuit velle Deum non esse, et potiut
etiam cum hoc velle illum gradum et illam eminentiam Dei
esse in aliquo, ergo potuit velle eam esse in se sicut in alio:
et ita potuit velle sibi eminentiam Dei.

οι

IO

20

.-ϑ
τι

CAP. XVII. DE ENTE PREDICAMENTAL.|I.

necessaria, nullus angelus potest coequari Deo, patet,
quod minor est falsa; Deus enim limitans quamlibet
volutivam creaturam proporcionaliter ad volutivam suam
non potest sinere ipsam excedere volutivam Dei quo ad
obiectum; sed sicut Deus semper wlt omne bonum se-
cundum esse intelligibile, sic creatura, si aliud wt,
ipsum est aliud illorum; ille ergo, qui dicit se velle
aut imprecari, quod sit Deus, voces aut signa alia in-
telligit et wlt bonum in communi; sed nec intellectus
nec affectus attingit ad hoc volubile hoc esse equale
Deo. Tamen omne, quod creatura potest velle, directe
potest Deus velle; sed aliquo modo potest creatura velle,
quo non potest Deus velle.

Tercio sumitur, quod damnati odiunt Deum, volendo
ipsum non esse, et hoc est impossibile; ergo argumen-
tum videtur, quia Psalmo 44? dicit de peccatoribus vel
damnatis: (Odio habuerunt me gratis", et Joh. 17.
*Qui odit me, et patrem meum odit", et talia multa
sunt dicta scripture, que sonant generaliter peccatores
odire Deum secundum divinitatem, quia secundum hu-
manitatem videtur certum, quod Judei ex odio occide-
runt eum; cum ergo omne odire sit velle malum odito,
videtur, quod creatura potest velle malum Deo; et cum
eque impossibile sit quantumlibet parvum malum in-
esse Deo, sicut et summum, videtur, quod creatura
potest velle adnichilari vel simpliciter non esse.

Pro isto dicitur, quod quadrupliciter loquitur scri-
ptura de odire, scilicet de odio personali, de odio bo-
norum adiacencium, de odio explicito et odio implicito.
Et utrumque membrum capit subdivisiones. Quando-
cumque ergo scriptura dicit creaturam odire Deum,
intelligit de odio in bonis Deo adiacentibus, et sic pec-
cator ut talis principaliter odit se ipsum, qui est bonum
Dei. Contingit eciam creaturam odire Deum odio im-
plicito, quod tantum sonat, ac si diceretur creaturam
facere peccatum oppositum rectitudini, que est Deus,
quod peccatum si remaneret aliunde impunitum, de-
strueret primam rectitudinem, que est Deus; sic enim
dicitur unus odire implicite alium, de quo numquam
cogitavit explicite, quando facit quantum in se est ali-

32, 33. Cod.: pctor.

16. Ps. 94 (non 44) 19, et 68, 5 oderunt Vulg. utroque

"loco. 17. Joh. 15 (non 17) 233.

11

163

III. The
damned hate
God and wish
evil to him ;

they might
theretore wish
him not to be.

Meaning of
*hatred' in
Scripture.

164

'The love ot
inordinate acts
is implicitly a

love of evil,
but evil in itself
is not an object

of desire.

JOHANNIS WICLIF CAP. XVII.

quid, quod esset malum alteri, nisi per alium esset
tantum. Et tal! modo implicite et antecedenter dicitur
homo diligere peccatum: 'Qui diligit iniquitatem," in-
quit Psalmista, *odit animam suam", Ps. ro. Ille ergo,
dicit, implicite et antecedenter diligit iniquitatem, qui
diligit actus inordinatos, ex quo sequitur ipsum esse
iniquum; iniquitas enim non potest in se et immediate
appeti, sicut non potest in se habere racionem boni,
ut post dicetur.

Ideo, sicut homo implicite et antecedenter wlt talia
peccata, sic Deus wlt ipsa esse punita, et bonitate ex-
trinseca bona. Nec aliter posset homo aliquo modo
velle ipsa, cum volucio hominis non potest excedere
volucionem Dei. Unde cum claudit contradiccionem natu-
ram quicquam appetere, nisi appetat bonum, ut finem,
gracia cuius sunt media, patet, quod malicia si appe-
titur, hoc erit valde per accidens et implicite, ut natura
non intendit corrupcionem, nisi forte per accidens eo,
quod sequitur ad generacionem forme, quam principaliter
intendit; et isto modo qualitercumque diligit voluptatem
vel quodcumque 'aliud peccatum, diligit ipsum | secun-
dum aliam racionem boni; et consequenter ac per
accidens dicitur diligere maliciam et de tanto odire
primam rectitudinem, quia indubie quilibet talis ad-
nichilaret Deum, si talis iniquitas remaneret sine decore
universi. Unde propter equivocacionem talis appetitus
per accidens multi negant eum. Videtur tamen michi
liberius ipsum concedere exposito sensu conformiter ad
scripturam; relinquitur ergo Deus, quod de potencia
absoluta non potest dimittere aliquod peccatum vel
pro instan: temporis impunitum, ut patet tercio de
libero arbitrio 24?. Et correspondenter dicitur, quod
quis odit alium, quando nedum sibi, sed suis wlt
malum; nam per eum non stat, quin possessor in se
ipso habeat malum, sed Deus ex summitate potencie
non potest in se sufferre malum, ex continencia malicie
suis causatis, sed ex ineffabilitate sue potencie retor-
quet in omne faciens aliquod malum maliciam pro-
priam, principaliter in se ipso.

5. Cod.: diligere. 13. Cod.: ex'c'e (— exercere".

4. Ps. 10, 6. 32. Cf. Aug. De lib. arb. III 24, 71 (Migne
XXXII 1306); Quod peccatum cum esset in libero arbitrio,
justa, divina lege poena consecuta est.

22

3o

35

CAP. XVII. DE ENTE PREDICAMENTAL.. 165

Et ad proporcionalem sensum dicitur Deus odire God's hatred is
peccatores, de quanto wlt illis malum pene, et ut sic UE
tamquam pius pater amat eos, sic, quod omne odire à form of love.
Dei est amor, cum non potest odire aliquod eorum,

5que fecit, nisi volendo sibi malum pene, quod est bene
velle sibi bonum; et per consequens est amare.

Et sic intelligitur hominem debere odire animam The same sense
suam, quia debet velle sibi, secundum racionem qua DE
animatum corpus, malum pene sensus, ne ex petulan- pa

10cia prosiliat contra populum iuxta decretum Salvatoris hate one's own
Luc. 9?: “Οὐ voluerit animam suam salvam facere, UE
perdet eam." Et Joh. 129 *Qui odit animam suam in
hoc mundo, in vitam eternam custodit eam." Et iuxta
hoc instructus Apostolus dicit prima Cor. 99. **Castigo
15corpus meum εἴ in servitutem redigo"; cum enim
anima principaliter sentit penam, patet, quod ipsa
principaliter oditur odio amoris, que est volucio pene
bone; non ergo possibile est aliquid odire Deum odio
explicito personali; claudit enim contradiccionem ali-
20quid velle bonum, nisi sub quodam involucro velit
Deum; dampnati ergo volunt Deum non esse ultorem
peccatorum suorum, sicut Judei volunt istam humani-
tatem non esse, quorum utrumque est possibile. Sed
valde remotum est ex istis inferre, quod volunt Deum
25non esse; non enim: volo Deum tuum non esse, ergo
volo Deum non esse.

Ulterius quo ad soluciones doctorum, quando di- Distinction
stingwunt de eleccione, quoniam quedam est speculativa, D ud
qua post deliberacionem creatura wlt finem aliquem, Practical will.

3osine hoc quod vellet practice inniti exequi pro illo fine,
et quedam est practica, qua post syllogismum practicum
intenditur prosequi pro fine dictato possibili; inten-
denti placet de distinccione. Nam prima eleccio vel
volucio est condicionata, ut alias dicetur, nec video, The speculative
35 quod sit possibile angelum, plene apprehendentem im- nd SEE
possibilitatem equalitatis sui ad Deum, sine passione “τος UE
vel perturbacione eius per ignoranciam simpliciter illud
velle, potissime, cum non sit possibile penam esse
priorem peccato; et talis volucio non possit carere

4o0obliquitate; igitur non potest esse primum peccatum;

9, I0. Cod.: peculancia. 27, 28. Cod.: ὃυῖε (— distinguit).

iig epe Ὁ; PL 12. Joh. 12, 26. 14. Cor. 9, 27.

166

JOHANNIS WICLIF CAP. XVII.

quis igitur principlaret ilam volucionem simplicem*
Oporteret, quod tam Deus previe necessitando, quam
volubile in racione apparentis boni, saltem in esse in-
telligibili. Preterea aliqua creduntur intelligibilia esse,
que non possunt appeti propter defectum apparencie
bonitatis, ut hominem adnichilari vel ipsum non esse
secundum Augustinum 3? de Libero Arbitrio. Sed omnia
simpliciter impossibilia eque non possunt apparere |
esse bona; ergo omnia talia non possunt esse volita;
cum ergo quilibet non errans previe in intentu, scit,
creaturam equari Deo non habere apparenciam boni,
ymo, si foret, esset summe malum, sequitur, quod
non sit possibile potissime creaturam non previe er-
rantem illud appetere, cum claudit contradiccionem
hominem quicquam appetere, nisi ad invicem appetat
sibi bonum, ut si simpliciter appetit, apparet sibi sim-
pliciter possibilitas ad illud; et sic illud esse bonum
possibile 51 condicionaliter appetit, ut imprecantes ap-
petit, tunc condicionaliter apparet sibi omne bonum

intelligibile, -et tunc terminatur tam actus intelligendi, 2

quam actus volendi ad res signatas per partes si-
mulacrorum, quibus fit apprehensio sic, quod non est
dare unum impossibile primo et principaliter appre-
hensum totali significato; sed ex parte signi est im-
possibilitas propter hoc, quod impossibile est signatum
primarium sibi sic signanti corespondenter. Nam si
signum non habet signatum primarium et significat
modo suo significando aliquod primarie, tunc est ipsum
impossibile, ut dictum est superius. Ideo ex illo sancti

philosophi sequitur, quod creaturam equari deitati non 3

potest appeti, quia nichil potest appeti, quod non potest
intelligi; sed non potest intelligi, quod creatura sit
equalis deitati, ergo non potest appeti; angelus ergo
creatus in clara sciencia, sine fantasmatibus terminanti-
bus sensus suos interiores, ut contingit in homine, non
potest sic fantastice componere. Nam adhuc manet, quod
obstinatus in eadem superbia.

scit YHON
10. Cod.: scz 4) sed quod aon expunctum. 27. Cod.: hs priw f,t«
OP Bh SE.
pru.

7. Cf. ^ug. De libero arb. III 8, 22: Nam illud vide quam
absurde et inconvenienter dicatur: Mallem non esse, quam
miser esse etqsq.

E2201

-—

[Ὁ]

O3

ωι

OQ!

IO

20

3o

CAP. XVII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Et iterum videtur, quod non continue appetit esse
Deus, sed semper appetit esse non-Deus, ergo num-
quam appetit esse Deus. Ideo Doctor modo suo con-
tradicit probacioni sancti Thomae et aliorum doctorum,
et non contradicit conclusioni, quin angelus non voluit
ita manifestam contradiccionem. Unde dyabolus tem-
ptans mulierem Gen. 3?, quando in toto fuit deditus in
mendacio, addidit istum terminum sicut", ne mulier,
participando impossibilitatem dicte sui, illud non ap-
peteret. Dixit enim * Nequaquam morte moriemini; scit
enim Deus, quod in quacumque die comederitis ex eo,
aperientur oculi vestri; eritis sicut Dii, scientes bonum
et malum". Ecce primum mendacium contra divinam
sentenciam: *Nequaquam"' etc. Ecce secundo callida im-
plicacio, quod Deus propter invidiam prohibet esum ligni:
*Scit enim Deus" etc. Et patet 3? pollicitatio ad cre-
dendum per addicionem adverbii similitudinis: «Eritis",
inquit, *sicut Dii", id est angeli, non restricti aliqua
inhibicione, nec serviliter subiecti, sed scientes sine in-
struccione, quid vobis proderit aut nocebit. Si ergo
mulier scivit, quod non potuit converti in aliam naturam,
multo magis dyabolus hoc scivit; ideo si dyabolus
appeteret, par esse Deo, hoc appeteret gracia finis,
quem principaliter appeteret; sed illud foret mirabile

5 medium, quod non potest intelligi sub ente, vel bono

finis, imponens necessitatem rebus, foret valde pro-
porcionatus tali volucioni medie, ut finis habeatur.
Relinquitur ergo, quod dyabolus voluit unum bonum
sibi possibile, et per consequens volucio illa poterit
esse bona etc.

16. pollicitacio] cod.: pallio.

4. Cf. Thomae Bradwardini De causa Dei [ 34 (Ed. Lond.
299 C ss): ... Unde et Thomas I. contra gentiles sic ait:
Sapientis voluntas ex hoc, quod est de causa, est de effectu,
qui ex causa de necessitate sequitur. Stultum enim esset velle
solem existere super terram, et non esse dici claritatem. Et
infra 83. Quicumque vult aliquid necessario, vult ea, quae
necessario requiruntur ad illud, nisi sit ex parte eius defectus,
vel propter ignorantiam, vel quia a recta electione eius, quod
est ad finem intentum abducitur per aliquam actionem .....
Amplius autem potest similiter argui de actibus homicidii, furti
et similibus, cum quibus cum suis circumstantiis positis neces-
sario coniunctum est peccatum .... Oppositum autem huius
multipliciter suadetur . . . . etqsq. 7,10 88. Gen. 3, 4— 5.

167

An angel could
not fall into
such error;
consequently

he cannot have
wished to be

God but
something that
was not God.

This is borne
out by the
Serpent's
temptation :

*Ye shall be as

God", not “γε

shall be God".

How evil is in
things.
Evil 1s a
privation of
good; so every
kind of good

has an opposite .

evil.

Aristotle lays
down that
virtues and

vices are
opposite
qualities.

CAPUT OCTAVUM DECIMUM.

Habito, quod nullus actus simplex est per se aut in-
separabiliter malus, cum multi actus sint mali: restat
videre, quomodo malicia inest rei. Pro quo notandum,
quod omnis malicia formaliter dicta est privacio boni;
ideo, quot sunt maneries bonorum, tot sunt maneries
maliciarum, ut aliquod est malum pene, aliquod malum
culpe, aliquod est malum subiective, et aliquod effective,
et aliquod significative. Et videtur michi, quod omnis
malicia dicta formaliter sonat in privacionem modi vel
ordinis et econtra; ideo, ut dictum est superius, quando
aggregatum caret rectitudine vel ordine, tunc inest sibi
malicia vel peccatum, quod primo est in voluntate
creata, et consequenter in subiecto et procedentibus |
aut infectis ab illo. Unde quotlibet aggregata contingit
signare, que Deus de potencia absoluta non posset
eximere ab injusticia, ut aggregata ex habitibus, et in
proporcione operum procedencium ab ilis respectu
circumstanclarum persone sic habituate; et illa aggre-
gata vocant philosophi et wlgares vicia. Aggregatum
eciam ex credulitate credibilis et diccione assertiva
oppositi est mendacium; quod si huiusmodi assercio
sensibilis fuerit cum iuramento, tunc est periurium, et
talia aggregata non posset Deus de potencia absoluta
facere carere iniusticia.

Et sic diligenter notanda est equivocacio signorum,
quibus disputantes utuntur in ista materia, quia vicia
apud philosophos qualitates contrario virtutibus, ut patet
in capitulo De Qualitate in libro Predicamentorum et
in processu libri Ethicorum.

20. Cf. Arist. Cat. 6, 18 (Ed. Par. 1] 15, 45 ss): Ὕπάρχει
δὲ καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν οἷον δικαιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναν-
τίον. 3o. in processu libri Ethicorum] excidisse vocula
tercii, atque Wiclif capita inde ab octavo (in edd. antiquis un-
decimo) significavisse videtur.

(I

IO

-
ωι

τὸ
μι

IO

t2

Ol

[S1

[S11

οι

[511

CAP. XVIII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Et hoc contingit dupliciter sano intelligere; vel in-
telligendo terminos personaliter, ut significant habitus
positivos inclinativos ad actus tales simplices operan-
dum. Et ad istum sensum concedendum esset vicium
posse esse virtutem et econtra, ut habituatus ad dan-
dum quocumque gradu vel agendum quibuscumque
actibus singularibus ad intra vel ad extra posset sic
circumstanciari, quod habitus iste virtuose inclinaret,
ut patet specialiter concomitante prudencia talem habi-
tum et proporcionali adiacencia facultatum; et sic in-
tellligendum est de quocumque habitu, quod, si sit
malus, hoc est per accidens.

Sed secundo modo contingit. intelligere terminos
huiusmodi, ut simpliciter significant aggregata ex multis
habitibus vel habitudinibus positivis et privativis, in
quibus oportet obliquitatem fundare, ut posito, quod
quis inclinetur ad dandum, ut ideo et habeat affeccionem
ex deffectu prudencie vel alterius virtutis ad dandum
histrionibus vel non indigentibus, tunc totum hoc ag-
gregatum ex habitu ad tante dandum et talibus dan-
dum cum alis circumstanciis positivis et privativis
vocatur simpliciter positivum, et qualitas habitudinalis
propter specialitatem sue partis notabilioris; et sic
conceditur vicium inseparabiliter esse vicium, licet
simplex habitus posset esse non vicium; et talia aggre-
gata sunt in genere qualitatis et genere accionis, sicut
et in aliis generibus; et isto modo glosandi sunt auc-
tores, quando dicunt aliqua de se sonare in malum,
ut invidia, furtum, mendacium, mala voluntas et quot-
libet similia.

169

Double sensc
of virtue and
vice.

I. Personal,
where habits
(as of giving
freely) may
cause acts of
virtue or of
vice.

IT. Aggregate;
the result of
many habits and
circumstances,
positive and
negative. From
these vice
springs.

Intelligunt enim, quod talia simpliciter vel aggregative Evil is a defect,

intellecta non possunt carere malicia, ut Philosophus
secundo Ethicorum 7? dicit, quod commune confestim
nominata sunt malicia, ut gaudium de malo, invere-
cundia, invidia, adulterium, furtum etc., Augustinus

17. ideo| cod. : τὸ

33. Cf. Arist. Eth. II 5 (6) 18 (Ed. Par. II 20, 20 ss):
Οὐ πᾶσα δ᾽ ἐπιδέχεται πρᾶξις οὐδὲ πᾶν πάϑος τὴν μεσότητα"
ἔνια γὰρ εὐϑὺς “ὠνόμασται συνειλημμένα μετὰ τῆς φαυλότητος,
οἷον ἐπιχαιρεκαχία, ἀναισχυντία, φϑόνος καὶ ἐπὶ τῶν πράξεων
μοιχεία, κλοπή, ἀνδροφονία" πάντα γὰρ ταῦτα καὶ τοιαῦτα
ψέγεται τῷ αὐτὰ φαῦλα εἶναι. 3o. Gf. Aug. de civ. Dei
VII 8 ( Vigne XLI 355): Hoc scio, naturam Dei numquam,
nusquam, nulla ex parte posse deficere; et ea posse deficere,
quae ex nihilo facta sunt. Quae tamen quanto magis sunt, et

not a effect.

70 JOHANNIS WICLIF CAP. XVIII.

eciam 129 De Civitate 89 dicit: Nemo ergo causam
efficientem querat [in] male voluntatis *Non enim habet
causam efficientem, sed deficientem". Intelligit enim
simpliciter per malam voluntatem, maliciam in volun-
tate fundatam, ut patet per exempla, que ponit de:
privacionibus corporalibus. Sicut enim videndo tenebram
nichil video, et audiendo silencium nichil audio, sic
faciendo malam voluntatem nichil facio, sed deficio,
cum malicia sit defeccio. Quotquot talia dicta autorum
intelliguntur vel de ordinate aggregatis, vel simpliciter τὸ
connotando maliciam, ut mala voluntas potest simpliciter

intelligi pro male velle vel personaliter pro velle, cui

accidit esse malum, sicut album potest simpliciter in-

telligi, ut dicit substanciam esse albam, que est albedo,

vel ut dicit subiectum personaliter aut concretive, cui;5
accidit albedo, ut patet ex supradictis. Et secundum
talem equivocum modum intelligendi concedunt auctores
nunc, quod talis actus aut habitus non potest esse
bonus, et nunc, quod potest deficere a malicia vel in-
iusticia et esse bonus; sicut Aristoteles nunc dicit, quod »
musicum desinit esse, quando subiectum desinit habere
musicam, et nunc dicit, licet raro, quod musicum potest
esse non-musicum. Et isto modo intelligendus est | F.»3o'
Anselmus in De Concordia 13?, ubi expresse dicit, in-
iusticiam non esse qualitatem, sed privacionem iusticie, »
que vicium est. Et idem dicit in De Casu Dyaboli 199,

S

3
[9]

OQ!

2. in male insertum. 4. malam] cod.: malum.

bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt), causas habent effi-
cientes: in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt
(quid enim tunc faciunt, nisi vana) causas habent deficientes.
Itemque scio, in quo fit mala voluntas, id in eo fieri, quod si
nollet, non fieret: . .. Deficitur enim non ad mala, sed male....
etqsQ. — 20. Cf. Arist. Metaph. IV 11,6 (Ed. Par. II 523, 41 sq.):
Καίτοι οὐκ ἐνδέχεται μουσικὸν εἶναι μὴ ὄντος μουσικοῦ τινός.
Et eiusd. Nat. Ausc. I 53 (Ed. Par. II 264, 21 ss.): Ἀλλὰ λευκὸν
μὲν γίνεται ἐξ οὐ λευχοῦ, καὶ τούτου οὐκ ἐκ παντός, ἀλλ᾽ ἐκ
μέλανος ἢ τῶν μεταξύ, καὶ μουσικὸν οὐκ ἐξ μουσικοῦ πλὴν
οὐκ ἐκ παντός, ἀλλ᾽ ἐξ ἀμούσου ἢ εἴτι αὐτῶν ἐστὶ μεταξύ.
24. Cf. Anselm. De Concordia Praescientiae et Praedestinationis
XII (XVIII) (Migne CLVIII 5389): Hoc igitur modo voluntas
instrumentum creata bona, in quantum habet esse..... per
liberum arbitrium facta est mala, non in quantum est, sed in
quantum iniusta facta est ad volendum iusticiam desertam ...
26. Cf. Anselm. De Casu Diaboli ro (Migne CLVIII 351): Unde
sequitur nullam voluntatem 6556 malum .... nec aliud esse
malum, quam absentiae iusticiae derelictae in voluntate, aut
in aliqua re propter malam voluntatem.

IO

t

'23

t2

[S1]

ωι

CAP. XVIII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

et in de Conceptu Virginali, capitulo quarto. Unde sic
scribit in de Concordia 13?: *Non est enim iniusticia
qualitas aut aliqua essencia, sed tantum absencia debite
iusticie, nec est nisi in voluntate, ubi debet esse iusticia";
quod dictum intelligo, quod non est in operibus ex-
trinsecis, nisi prius fuerit in voluntate. Unde patet,
quod Aristoteles, vocans iniusticiam et alia vicia qua-
litates, equivocat ab Anselmo, Augustino et aliis doctori-
bus, qui intelligunt talia privative. Unde Aristoteles non
diceret infantes natos in originali peccato statim esse
iniustos, nec heremitas vel aliter desides.ad faciendum
quod debent, esse iniustos; sed tantum adultos, qui ex
astucia generata ex iniustis operibus iniusta agunt, vel
iudicant ita, quod iniusticia respiciat iniuriam homini
factam per actus positivos. Econtra autem theologi
alcius et reccius locuntur, concedentes, quod iusticia
et inlusticla principaliter respiciunt rectitudinem aut
obliquitatem vite quo ad Deum, ita, quod innocens
proprio instanti sui esse est iustus et in gracia, et, si
caderet virtute morali et quomodocumque iniuste vivens
preter divinum beneplacitum est iniustus, cuius iniusticia
est carencia rectitudinis vite; et sic opponuntur iusticia
et iniusticia privative; sed secundum Aristotelem op-
ponuntur contrarie. Unde, quamvis quo ad considera-
cionem humanam possent homines esse neutri quo ad
propositum positivum, tamen quo ad Deum, non est
neutralitas.

Istis premissis planum est, quod nullum ens per se
in genere est inseparabiliter malum, cum omnis privacio
sit defeccio extra genus, et nullum ens principale est
malum, nisi tali malicia. Primum ergo malum, cum
non potest inesse Deo formaliter nec alicui operi ex-
trinseco, inest voluntati; quodlibet enim extra voluntatem
malum non est huiusmodi, nisi in comparicione ad
voluntatem eo, quod privacio, que iniusticia dicitur,

non potest inesse primarie, nisi illi; cui primo inest

flexibiliter esse iustum uod solum est homo vel an-
5)
gelus secundum potenciam volitivam; sed permissio Dei

14. Cod.: ul idicat iudicat.

1. Cf. Ans. De Conceptu Virginali, cap. V (non IV) (Migne
CLVIII 438): ... Quare nulla essentia est iniusta per se...
Iniustitia autem omnino nihil est, sicut caecitas. Non enim
aliud est caecitas, quam absentia visus, ubi debet esse ....

' etqsq. 7. Cf. Arist. Cat. 6, 18 (vide supra pag. 168).

171

No being is
generally in
itself bad,
since privation
is not a defect
in genus.

[72

The highest
degree of evil
does not dwell
in man, but in

the devil.

Evil is in its

nature a lie.

JOHANNIS WICLIF CAP. XVIII.

et ordinancia de potencia eterna videtur exigere, quod
non primo peccavit homo; tum, quia post, homine
peccante, sive dyabolo instigante, videtur peccatum suum
fuisse irremedibile, ut peccatum primi angeli, et sic
tota humana species periisset absolutive, tum eciam,
quia natura immunis a peccato non posset primo
movere hominem ad peccandum, ut multis videtur,
quia error invincibilis non posset precedere peccatum;
ergo oportet primum peccatum esse plurime liberum sine
causa previe impellente: illud inest angelo peccanti sine
ignorancia excusante.

Cum ergo summum genus malicie non potest homini
competere, relinquitur, quod dyabolo insit; et ultra
sequitur, cum quelibet res dicit se vel specialiter vel
inspeclaliter, quod quelibet natura peccatrix mentitur,
cum secundum ymaginacionem vel naturam dicit se
esse bonam servando rectitudinem; et perverse veniendo
false dicit oppositum; illud autem primum dicere cum
sit pure naturale, non tollitur per adventicium; dicit
ergo se servire Deo continue, et deficiendo mentitur,
ut ostendit venerabilis Anselmus in de Veritate capi-
tulo 9? et in De Similitudinibus 16?, dicens, quod verius
dicit homo facto vel naturali signo, quam artificiali
verbo, quod ostendit similitudine tali: Si medicus unam
herbam salutiferam egroto verbis diceret, et aliam
mortiferam realiter gustando, plus actu quam verbo
illam commendandam suaderet; sic, ut dicit, quicum-
que ordinis vel religionis gerit officium, si non se-
cundum exigenclam ordinis egerit, omnis exterior

habitus mentitur. Quelibet ergo creatura racionalis, et 3

specialiter Christianus, gerit officium fidelis servi Dei,
culus signa sunt naturalia dona et spiritualia carismata;

I. Cod.: vi? exiscer' exiger".

21. Cf. Anselm. Dialog. de Veritate, c. o (Migne CLVIII 478):
Si esses in loco, ubi scires esse salubres herbas et mortiferas,
sed nescires eas discernere, et esset ibi aliquis, de quo non
dubitares, quin illas discernere sciret, tibique interroganti, quae
salubres diceret esse, et alias comederet; cui magis crederes,
verbo an actioni eius? . .. Plus ergo tibi diceret, quae salubres
essent opere, quam verbo. 22. Cf. Anselmi (*) De Similitudi-
nibus L. ΠῚ, c. 77 [non 16] (in editione: Anselmi Liber de
excellentia beatissimae Virg. Mariae, item Liber Similitudinum,
Duaci 1608, p: 106): Cum enim medicus ei dicit, ut illam vel
illam potionem accipiat et sic sanari poterit, et emit cam...
sed cum potio fortis eius viscera rimatur etqsq.

[e
Ὁ

t2
(C!

CAP. XVIII. DE ENTE PREDICAMENTALI. 173

F.231cum ergo in actu falso | aut declinante a rectitudine
vixerit, patenter mentitur. Ideo dicit Salvator de primo
angelo peccatore Jo. 89, quod ipse mendax est et pater
vel origo mendacis simpliciter in communi.

5 Mendax autem simpliciter non est nisi mendacium; The source of
cum ergo dyabolo appropriatur mendacium et peccatum (5 x, EO CdIDE
ex sentencia Salvatoris, querit Anselmus sollicite in De csu diaboli.
casu Dyaboli, quomodo primum peccatum suum ortum
habuerit; et cum dyabolus non possit ociari a volucione,

l0 cum non sit natura passionibus impedita, et oportet
primo esse obliquitatem in potencia volutiva, est sibi The devil
manifestum, quod primus defectus fuit in actuali volu- dd
cione; et cum nichil potest velle, nisi iustum vel utile, Jun mer
sed nichil peccat volendo iusticiam, patet sibi quod was therefore

15dyabolus primo peccavit volendo sibi bonum utile. Et inordinate
ultra, cum non iniuste vellet, si solum bonum utile
sibi datum a Deo vellet, cum iustum sit omne tale
velle, patet ergo, quod voluit aliquid bonum utile, non
tunc habitum ab eodem, et per consequens inordinate

20volendo commodum, quod nondum habuit, extendit Thus he set up
appetitum extra iusticiam, volendo ut non debuit. Cum Bis pur
ergo voluit qualiter Deus non voluit eum velle, voluit
implicite voluntatem propriam non sequi vel subici
superiori voluntati, quod cum proprium sit Deo, voluit

251mplicite similari Deo, ymo voluit quodammodo im-
plicite esse melior Deo, volendo illud, quod Deus ipsum
habere noluit, nec modum volendi causavit, et sic im-
plicite voluit voluntatem Dei retrocedere suam. Ideo
Salvator, increpans Petrum, volentem tam salutiferam

3o mentem Christi non esse, quasi contrarie auctorizando,

audivit exprobracionem acutissimam dictam: *'Vade

retro, Sathana", qua informatus est conformare volun-
tatem suam voluntati Dei, ut recte precedenti, et non
modo Sathanae superbiendo velle recedere. Ex istis
concludit Anselmus, quod dyabolus gratis amisit velle,

.quod debuit habuisse, et sic 1uste amisit in volenciam,

quam habebat, iniuste volendo, quod non habebat;
totam istam sentenciam inculcat capitulo quarto et
post; et in fine capituli quarti querit, quod fuit illud

i52)
[511

3o. auctorizando] cod. : auriode, 35. Cod.: amisit et sic postea.

3. Jo. 8, 44. 8. Cf. Anselm. De casu Diaboli, cap. IV
(Migne CLVIII 332—333): Quomodo ille peccavit et voluit
- similis esse Deo. 32. Math. 8, 33.

174 JOHANNIS WICLIF CAP. XVIII.

bonum commodi, quod dyabolus voluit ante tempus
habuisse. Et respondet: '*Quid illud fuerit non video;
sed quicquid fuerit, sufficit scire, quod fuit aliquod,
ad quod crescere potuerunt, quod non habuerunt,
quando creati sunt", quia, ut dicit ante capitulo 49,
dyabolus non sit ita obtuse mentis; quoniam satis
scivit, nichil aliud par Deo cogitari posse. Et potest
ista sentencia declarari supposito, quod primum pec-
catum sit in supposita potencia inparticipante aliis. Nam
in illa sunt duo genera actuum, scilicet velle et nolle. ro
Velle est actus, quo voluntas acceptat obiectum con-
veniens; et nolle est actus, quo voluntas resilit ab
obiecto disconvenienti. Et est duplex velle: vel sic,
quod voluntas velit bonum alteri, quod potest vocari
velle, amicicie aut, velle iusticie, vel sic, quod velit
bonum sibi ipsi, quod potest vocari commodi vel con-
cupiscencie. Prima autem istarum volucionum est velle,
quo voluntas wlt bonum esse in communi, et in hoc
primo wlt Deum esse, quamvis particularium volucionum
volucio affeccione commodi videtur precedere volucionem 20
affeccione iusticie.

Ulterius patet, quod omne nolle voluntatis presup-
ponit aliquod velle, cum voluntas nichil refugit, nisi
propter repugnanciam eius cum alio, quod affectat, ut
avarus non wlt expendere propter affectum, quem habet 2
ad pecunias.

Pride is the Ideo dicitur communiter, quod oportet superbiam

beginning of all : 6 *

sin and is the Drecedere omnia peccata, sicut velle precedit nolle. In-

ab eetum vidia emim et ira consistunt in volucione inordinata, et
hinc tenet Augustinus 14? De Civitate 13?, quod superbia 3o
fuit peccatum iuxta illud Ecclesiastici τοῦ: | *'Inicium F. 231’
omnis peccati superbia." Nec repugnat huic dictum
Apostoli prima ad Timoth. 6?, Quod *'radix omnium
malorum cupiditas", quia appetitus inordinatus Luciferi
respectu commodi in ordine ad se ipsum potest vocari
cupiditas. Non enim appeciit temporalia vel carnalia

οι

A
"2t

(ON

"23
"JJ.

6. Cod.: fit. 25. non adiecit Matthew. 3. Cod : ecci 1o Sez
Inicium. 35. Cod.: comodi et sic postea.

5. Ans. de cas. Diab. VI (non IV) (Migne CLVIII 335). Id.
ibid. cap. IV (Migne 333): Non enim ita obtusae mentis erat,
ut nihil aliud simile Deo cogitari posse nesciret. 30. Cf. Aug.
De Civitate Dei XIV 13 (Migne .XLI 420): Porro malae volun-
tatis initium quod potuit esse, nisi superbia? | 31. Ecc. 10, 15.
33. Tim. 6, 10.

"Ot

IO

20

3o

35

CAP. XVIII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

affeccione sui commodi, quia non afficitur talibus; cum
ergo omne, quod est in mundo, aut concupiscencia
carnis aut concupiscencia oculorum, aut superbia vite
prima Jo. 29, patet, quod peccatum dyabolicum est
superbia.

Quid autem dyabolus voluit est dubium. Quidam
autem dicunt, quod vidit in Verbo Deum assumpturum
naturam humanam, et videndo voluit, quod assumpsisset
naturam suam; sed hoc non est verisimile propter duo.
Primo, cum visione clara tante bonitatis non stat in-
vidia. Secundo, quia a probabili Christus non fuisset
incarnatus, si homo vel dyabolus non peccasset. Vidisset
ergo implicite casum suum, et sic vel doluisset potencia
precedente peccatum, ipsum casum nolendo; vel volendo
casum suum fuisset peccator, ut arguit Anselmus in De
casu Dyaboli 59. Aliqui autem putant, quod actus Luciferi
fuit noticia creaturarum, in qua fundabatur ommissio
resurgendi in Deum laudandum, sicut fecerunt angeli
confirmati, faciendo mane secundo diei. Ali putant,
quod voluit confirmacionem suam accelerari, et sic
ommissio volucionis vel complacencie in domo Dei tunc
habita tanta ex cupiditate alicuius, quod non debuit
habere, principiavit illud peccatum, et sic de multis
modis dicendi; qui omnes recte sencientes in isto
conveniunt, quod iusticia est conformitas vite racionalis
ad voluntatem increatam, que quidem conformitas
rectitudo dicitur; iniusticia autem, malicia vel peccatum
est difformitas actus nature racionalis ad voluntatem
vel regulam increatam, et omnis talis fundatur in sub-
stancia et actu bono.

Quod autem primus actus peccati Luciferi non sit
per se aut inseparabiliter malus, patet tripliciter. Primo
ex hoc, quod omnis talis est eiusdem speciei specialis-
sime cum actu terminato ad conforme bonum et fun-
dato in conformi natura intellectuali; sed aliquis talis

.vel de facto vel de possibili est iustus; ergo ille non

est inseparabiliter malus. Consequencia patet ex hoc

»

3r. Quod e correctura in cod.

4. I Joh. 2, 16 et concupiscentia carnis et ... et superbia
Vulg. 16. Ans. de casu Diab. IV (non V) (Migne CLVIII 333):
Jam igitur tibi manifestum esse puto ex rationibus suprapositis
diabolum sponte amisisse velle, quod debebat, et iuste amisisse,

-quod habebat.

What the devil
desired.

'Three reasons
why Lucifer's
first act of sin
cannot have
been bad in
itself.

I. Every such
act is of the
same species as
those which
aim at good
and are founded
in the
intellectual
nature.

God might
have granted
the object of
desire at the
very instant
when Lucifer

desired it.

'Then the desire
would have
been righteous.

The act of the
creature at any
moment is
accidental ;
therefore it can
only be
accidentally
bad.

JOHANNIS WICLIF CAP. XVIII.

quod non est dare variacionem ex parte subiecti, racione
cuius inseparabiliter inesset uni actui malicia pocius
quam cuilibet sue speciei, sicut est de nigredine in corvo
et ebano. Ipsa enim complexionem mixti naturaliter, ex
qua resultat forma superaddita. Ideo si mixtum non
potest carere tali temperato, tunc nec potest carere
nigredine consequente, et ita est de aliis accidentibus
inseparabilibus quibuscumque; cum ergo non sit dare
talia principia, principancia maliciam talis actus, se-
quitur, quod malicia non est ab ea inseparabilis.

Item, si Deus daret Lucifero illud volubile, quod 1n-
ordinate wlt, et hoc pro eodem instanti, pro quo ille actus
elicitur, tunc esset illa volucio iusta, quia complacencia
in Dei dono, et tunc esset idem actus, qui nunc, quia
idem volitum, idem volens, idem tempus produccionis
et eadem racio volendi, que sufficiunt ad individua-
cionem actus; ergo cum contingit assumptum verificare,
sequitur possibilitas consequentis; possibilitas assumpti
patet ex hoc, quod omne, quod Deus umquam potuit,
necessario summe faciliter semper potest.

Item creaturam. velle habere datum volubile nunc
aut tunc nedum contingit cum omni tali volucione in
specie et subiecto, sed videtur esse summe accidentale
tali actui; ergo, cum propter limitacionem temporis,
quo voluit anteriorare suum commodum, infuit volicioni
sue obliquitas | sequitur, quod summe accidentaliter
fuit illa volucio iniusta. Minor videtur ex hoc, quod
lapso tempore, pro quo natura racionalis appetit com-
modum, labitur velle illud commodum pro tunc, cum
necessario wlt simpliciter tempus revocari, et non opor-
tet exinde volucionem desinere esse; ergo contingit
eidem actui accidentale, quod terminetur ad volubile
tunc aut nunc volutum; vel, si fuerit volucio singularis
limitata a dato instanti, adhuc non negabitur, quin
Deus potest dare volutum pro dato instanti. Et con-
firmacio huius est, quod illa volucio est creatura Dei
ab ipso causata; ergo Deus potest facere ipsam sine
malicia, sicut quamcumque animam sine originali pec-
cato fedatam potest facere iustam. Cum ergo omne,

΄ι

—
ῳ

30

quod Deus potest, sit continuum, patet, quod nulli 40

actui inseparabiliter inest malicia.

6. temperato] cod. : tpato.

CAP. XVIII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Certum est ergo, quicquid primus peccator voluit
primo peccando, quod illi volucioni infuit una circum-
stancia, que propter iniusticlam, quam involvit, Deo
displicuit, et sic defectus iusticie in actu bono fundatus

5fuit primum peccatum; et patet, quod aversio a Deo
est proprius et prius de racione peccati, quam conversio
ad creaturam, et hoc est, quod dictum est superius,
primum peccatum esse peccatum Oomissionis, nedum,
quia dyabolus omisit servare iusticiam, ut sic pec-
10cavit; verum, quia ommisit velle, quod debuit, propter
cupiditatem inordinatam volubilis, quod tunc velle non
debuit; et sic aggregatum ex tali actu et malicia fuit
inseparabiliter malum. Fuit enim unius actus, quo
inseparabiliter voluit esse beatus, sicut necessario wlt
15o0mnis natura racionalis, et fuit alia volucio posterior
voluptuosa improporcionata ad finem intentum, et in
illa improporcionacione consistit peccatum primum,
sicut et cuiuslibet peccatoris peccatum exemplatur ab
illo. Non enim est possibile creaturam racionalem
20actualiter peccare, nisi inordinate voluerit quo ad volu-
cionem beatitudinis. Patet ex hoc, quod non est pos-
sibile naturam volutivam deficere a volucione beati-
tudinis, ut hic supponitur, sed non est possibile ipsam
peccare, nisi volendo peccaverit, ut patet ex dictis.
25 Ergo non est possibile ipsam peccare, nisl ex inpro-
porcione volucionum peccaverit; ideo, ut post dicetur,
sicut omne peccatum speculative arguendi consistit in
improporcione mediorum ad conclusionem finalem, sic
omne peccatum moris consistit in improporcione me-
3o diorum ad volucionem finalem, gracia cuius est quelibet
alia volucio. Ideo error in eleccione medii est in causa
cuiuslibet culpe, ut, quando eligitur voluptas ad super-
biam vite; quamvis enim quelibet harum trium sim-
plicium | concupiscenciarum potest esse sine peccato,
35 tamen deficiente proporcione medii ad finem peccatur,
"ut dicit beatus Johannes prima Jo. 2? reducens more
suo septenarium numerum peccatorum ad trinitatem,
correspondenter ad trinitatem hostium; et eandem sen-

28. sic corr. ex sicut. 33. Cod. horum. 34. Cod.: 9cupiarum.

37. Cod : ad t'nite Et crnr.

36. I Joh. II 16.

Ln

The first sin
displeased God
by a desire that
was inordinate,
and so wanting

in justice.

The creature
must desire
bliss; therefore
he can sin only
by a desire οἵ
means unfitted
to his end.

JOHANNIS WICLIF CAP. XVIII.

tenciam intelligit beatus Jacobus ca. 3? per sapienciam
terrenam, animalem, et dyabolicam; terrena, qua ho-
mines sciunt callide negociare, decipiendo proximos, ut
fiant divites quo ad mundum; animalis, qua sciunt
improporcionabiliter ad beatitudinem machinari media,
ut voluptuose vivant quo ad carnem; et dyabolica, qua
sciunt supplantando proximos improporcionatos honores
appetere. Homo enim propter duplicem naturam habet
tres maneries hostium, dyabolo peccante solo modo per
se ipsum. A corpore enim habet improporcionaliter
appetere divicias et voluptates, sed hoc est impertinens
dyabolo racione incorporeitatis; ideo inordinacio ap-
petitus honorum gignens superbiam, invidiam et iram,
vocatur peccatum dyabolicum, et videtur michi, quod
hodie sunt iste astucie vocate sapiencie authonomice;
quia cum iudicium | consequitur affeccionem, cum mun-
dus sit discrasiatus affectando indebite istos fines, non
mirum, si commendet sciencias, mediantibus quibus
fines huiusmodi perquiruntur. Nam talis dicitur bene
litteratus homo vel magnus clericus et indubie talis
litteratura vel sapiencia reddidit continuantem continue
minus potentem ad servandum rectitudinem, quod
psalmista attendens psalmo 78? dicit: ^Quoniam non
cognovi litteraturam, introibo in potencias domini". Ubi
alius textus per litteraturam habet negociacionem. Non
enim intendit psalmista, quod illiteratus vel ignarus
divine potencie sit eo disposicior, ut adquirat potenciam
a Deo vel accipiat dignitatem in ecclesia; sed sapienciam
mundi, que est litteratura cum simulacione iudicans
detestatur; ideo vere sapiens memoratur iusticic Dei
solius. Nam nichil est iustum simpliciter, nisi respectu
prime regule, que est Deus; sed sapiens mundi plus
memoratur ius civile vel aliquod humanitus adinventum,
quam legem Dei. Vade ad r1" capitulum 2! libri trac-
tatus 3! de volucione.

2. Cod.: alib) (2 animalibus). 35. Post volucione re//quum paginae
spatium vacat.

I. Jac. 3, 15: Non est enim ista sententia desursum descen-
dens: sed terrena, animalis, diabolica. Vulg. 23. Ps. 70
(non 78), 15, 16. 35. de volucione] Tractatus de Volucione
operis De Ente sive Summa [ntellectualium Lib. 2, pars 3.

(Cf. Shirley, p. 3.)

20

3o

35

CAPUT NONUM DECIMUM.

F.233 Consequens est videre, quam extense sit loquendum On succession
de tempore quo ad successionem, quia sepe presuppo- gy ;7, me.
situm est, quod multa sunt extra instans presens, et PURA

5per consequens omnia, que erunt vel fuerunt, sunt always.
in tempore suo, cum non sit racio quare aliquid est
extra instans presens, quin per idem quidlibet, quod
erit vel fuit, sit eciam extra instans presens, eo, quod
par racio et difficultas sit utrobique. Primo ergo arguitur
το 8ῖσ ad probandam dictam sentenciam. Ex opposito se-
quitur, quod omne, quod est illud, semper est, quod
est impossibile; ergo propositum verum. Assumptum
patet ex sentencia adversa per exponentes, ut si A ali-
quando est, et nullum est tempus vel instans, quin A
15tunc est A, quod est. Hic est multiplex responsio.
Prima dicit, quod non est possibile successivum esse,
et sic nichil semper est. Sed quia alibi diffuse impro-
bata est dicta evasio, ideo renuo ilud modo tanquam
improbabile. Secunda via concedit consequenciam, quod
2081 aliquid aliquando est illud, semper est quod in omni
tempore; sic enim conceditur omne tempus esse, et ita,
cum duracio rei duratura non sit, nisi rem diu durare
vel esse in durando, concedit consequenter, quod omne
durans infinitum diu durat, quia semper, et cuiuslibet
25duracionis duracio est infinitum duratura, quia sempi-
terna; sed illud videtur nimis leve dictum propter multa.
Primo, quia sic cuiuslibet temporanei etas vel periodus No succession
esset par cuilibet periodo, quia quelibet infinita, et sic unm.
quelibet res permanens esset infinitum senex vel antiqua, ^ Answer:
3oquod satis contradicit scripture mensuranti etates ho- [Ὁ 3l! periods
minum et duraciones temporalium secundum plus et infinite.
minus. Similiter per idem sequitur, quod omne tempus
vel aliquod successivum esset infinitum diuturnum, et
per consequens, cum tempus non habet aliam magni-

35 tudinem, omne tempus foret infinitum magnum, et sic
13*

180

'There must be
a difference
between
instantaneous
and lasting
existence.

Proof from
Scripture.

JOHANNIS WICLIF CAP. XIX.

quelibet pars quantitativa temporis esset equalis suo
toto simpliciter. Preterea omne sempiternum est in-
finitum a parte post, et per consequens duracio rei
nunc desinentis est sempiterna, sicut est infinita a parte
post, et ita quodlibet successivum esset infinitum; sicut
enim rei absolute est dare ultimum instans, ita et sue
duracionis est dare ultimum instans, et per consequens
duracio, que desinit esse, est sempiterna, et quelibet
res est durabilis.

Neque videtur racio, quare manencia instantis vel
alterius subiti sit duracio sempiterna, cum sit manencia
infinitum diuturna; et tamen est non quanta, quod
videtur ridiculum, quod duracio sempiterna incipit et
desinit esse. Similiter omne semper esse est aliqualiter
esse, sicut est aliquamdiu esse; ergo vel est esse tem-
porale vel esse instantaneum. Si instantaneum, tunc
non est esse diuturnum, et per consequens non sempi-
ternum. 51 temporaneum, tunc est successive longum,
et cum nullum accidens denominabit subiectum, nisi
qualiter ipsum erit, sequitur, quod sicut quidlibet fu-
turum erit sempiternum, sic semper erit; cum tamen
Apostolus ad Hebr. 7? arguit ex hoc, quod Jesus manet
in eternum indegradabilis, quod sempiternum habet
sacerdocium. Sed iuxta hanc viam omne corruptibile
personatum non manet per tempus eternum et a pro-
prietate est imprivabilis, et sic quelibet talis passio est
sempiterna et per idem subiectum passioni coewum;
ideo certum est, quod Apostolus non concederet quem-
libet sacerdotem manere per tempus eternum vel in

eternum, quod idem est, vel effectum cuiuslibet talis 3

esse infinitum durabile; ymo vere diceret, quod talia
non possunt semper manere, quia, ut idem dicit, omne,
quod veterascit, prope interitum est; quomodo ergo
sunt | omnia eterna, semper manentia? Similiter iuxta
idem Deus semper incipit et desinit esse, quod est
impossibile, cum essenciale sit Deo esse per omnia
secula seculorum. Antecedens probatur per hoc, quod
quocumque instanti signato in illo Deus est semper et

4, 9. a parte post] cod. : appo. 25. personatumj cod.: pessonat.

32. idem] cod.: τὸ.

22. Hebr. 7, 24. 33. Hebr. 8, 13. Quod autem anti-
quatur et senescit, prope interitum est.

5

IO

20

29

CAP. XIX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

nunc post idem semper erit; nec ante illud semper
fuit; ergo conclusio. Nam si Deus semper erit, tunc in
omni tempore vel instanti erit. Consequens impossibile
iuxta sic opinantes, cum tunc presens instans erit et
5correspondenter de finicione. Nec valet dicere, quod
Deus ideo semper erit, quia in omni instanti, quod
erit, Deus erit, quia per idem concedendum esset, quod
omnis res erit; et tamen infinite sunt res, que non
erunt. Totum autem illud salvatur iuxta ampliantes
10 hoc verbum "est" quo ad tempus.

Deus enim semper fuit, est et erit, et tamen in
nulla parte temporis semper est, sed in toto tempore
eterno. Nec potest desinere vel incipere semper esse,
ut videtur, nec sequitur: in omni instanti, Deus non

15semper est, ergo semper non est, quia oportet capere,
quod in omni instanti vel tempore Deus non semper
est, quod est falsum pro unico tempore eterno. Scimus
tamen, quod in scriptura et modis loquendi semper
capit modificacionem, ut philosophi dicunt contingencia

20semper esse, subinteligendo, quando sunt sue cause
complete particulares in actu. Apostolus dicit prima
δα Tess: 45: Semper?! cum Deo" erimus?» "1d Vest per
tempus infinitum, et infra 5? dicit: ,Semper, quod
bonum est, sectamini" et in omni tempore, quo opor-

25 tunum est. Similiter dicit Dominus discipulis Matth. 26?:
,Semper pauperes habebitis vobiscum"', id est ad votum,
quandocumque wltis, et ita supplenda est modificacio
iuxta exigenciam intenti loquentis. Et proporcionaliter
de suo contradictorio aliquando non; prima enim non

3o contradicunt: semper sumus gaudentes, supple, quando
racio exigit, et tamen aliquando non sumus gaudentes,
nisi forte sic modificetur: aliquando, quando racio
exigit, non sumus gaudentes.

Unde sophista negaret talia de virtute sermonis,
35concedens quod Deus contingenter semper est, sed
:non accidentaliter, cum hoc potest non inesse sibi, sed

non potest abesse et adesse, specialiter, si non potest
desinere esse tempus. Aliter enim plus sequeretur hoc:
ubique est, ergo immensitaliter quo ad locum, quam
40sequitur hoc: semper est, ergo infinitum diu. Bene
tamen sequitur: Si hoc semper est, tunc ita diu est,

22. I. Thess. 4, 16. Domino. Vulg. 29 1. ΤΠ655. ὃ, 15.
25. Matth. 26, 11.

I8:

God was and
is and is to be,
yet not in any
part of time
but in eternity.

182

JOHANNIS WICLIF CAP. XIX.

sicut aliud, cum *semper se habet ad tempus, sicut
*ubique" ad locum.

Tercia via dicit, quod non sufficit ad hoc, quod res
semper duret, quod duracio eius sit sempiterna, quod
idem est, quod ipsa est, in omni tempore sit; sed5
oportet cum hoc, quod semper fuit et semper erit.
Sed contra illud sunt evidencie secunde vie. Constat
namque ista repugnare: hoc semper est et hoc ali-
quando non est; cum ergo claudit contradiccionem de
quolibet existente, quod hoc aliquando non est cum τὸ
hoc, quod hoc est. Nec oportet istam viam concedere;
sequitur, quod repugnat huic vie aliquando existens
non semper esse. Similiter res diucius est, ut est per
maius tempus; sed secundum istam viam quidlibet est
per omne, si aliquid est per tempus, igitur quidlibet
tam diu est. Nam si aliquid est per tempus, quidlibet
est per cuiuslibet temporis quamlibet partem, que est,
et sic per omne tempus totum probandum. Patet sic
opinanti. Nam quidlibet est in quolibet instanti tem-
poris, sicut est in quolibet tempore. Similiter non est 2o
racio, quare res aliquando non est pro quando, preterito
vel futuro, quin per idem in aliquo tempore non est,
quia in tempore preterito et futuro, et per idem ali-
quis homo non est, et sic de qualibet specie habente
individua corruptibilia. Si enim alicubi supponit ter-2
minus respectu illius verbi *est" de presenti pro futuris
et preteritis, que iam non sunt, per idem utrobique
posset racionabiliter sic supportare, et sic species cor-
ruptibilium deficerent in quotlibet individuis, quia pro
tempore eterno nate sunt habere ut per suas partes, et 3o
non habet illas verbum. Ergo de presenti restringeret,
ne talis affirmativa ampliat pro preterito vel futuro,
quia aliter omne tempus ampliaret. | Similiter cuius- F. 234
libet corruptibilis periodus vel quandalitas mensuratur
tempore, ut patet ex sentencia Aristotelis de tempore 35
et per auctorem Sex Principiorum, capitulo de quando.

A
o

ωι

20. Cod.: defficeret. 230. Cod.: sut. 34. Cod.: periodos.

35. Cf. Gilberti Porretani Sex Princip. Lib., cap. IV (Ed-
Arist. opp. Ven. I 32": Distat autem et tempus ab eo, quod
quando: quoniam secundum tempus aliquid est mensurabile, ut
motus annuus communis et motus multus dicitur eo, quod
multo tempore permanet. At vero secundum quando nihil
mensuratur ....

CAP. XIX. DE ENTE PREDICAMENTALI. 183

Est ergo dare cuilibet duracioni partis mundi unum A time, greater

tempus sibi adequatum, et per consequens est dare AM

tempus sibi maius et minus 1n quacumque proporcione oru

signabili, et per consequens est dare excessum unius the world.
5temporis super aliud quem oportet esse, sicut et propor-

cionem et magnitudinem temporis concedimus esse,

que sunt eius effectus; et certum est, quod excessus

anni super diem non est nunc, ergo extra nunc.

Et idem est iudicium de quibuscumque partibus pro- Time is made

10porcionalibus temporis, que non possunt poni omnes PEL aparte

in eodem instanti, et, ut superius tactum est, nisi

partes tales temporis causarent magnitudinem temporis,

et per consequens essent, dum causant omne tempus,

dirimeretur a Domino quantum.
15 Similiter iuxta sic opinantes omne tempus secundum

se totum erit in hoc instanti; ergo, si requiritur ad

hoc, quod homo sit in aliquo tempore secundum se

totum vel per totum, quod ipse sic est vel fuit in

qualibet parte temporis, que erit vel fuit; per idem
20requiritur ad hoc, quod hoc tempus sit secundum se

totum in hoc instanti, quod quelibet pars, que fuit vel

erit, sit, erit vel fuit in hoc instanti, non est possibile

dare bonam causam, quare hec proposicio A est per

totum B tempus; implicat, quod quelibet pars, que
25fuit vel erit B temporis, est, erit vel fuit mensura A,

quin per idem hec proposicio B secundum se totum

est in hoc instanti vel per totum est divisibile, aut

mensuratur rem temporalem; implicat quamlibet par-

tem, que fuit vel erit in B sic se habere; et quo ad
3oassumptum patet, si quelibet pars temporis est omne

tempus, esset secundum se totum, quia aliter non

esset possibile aliquid esse per tempus; et sic nichil

successive est magnum, cum nichil sit magnum, nisi

magnitudine, que secundum se totam est in hoc in-
35stanti, ut dicitur. Nec successivum esset, nisi aliquid

sit per tempus inexistendo successive per illud tempus.

Sic enim conceditur aliquid moveri successive, quia

est in sic movendo, et sic componitur Deum esse per

omnia secula seculorum, ut superius dictum est. Si
40 ergo tempus est in instanti et non secundum se totum,

tunc nullum tempus est secundum se totum, sed solum

secundum instans, et sic non quelibet pars temporis

3o. Cod.: adíf;vn pz am, . 33. Cod.: nichil est; delevi est.

184 JOHANNIS WICLIF CAP. XIX.

est, sed solum instans. Sicut ergo sequitur in qualibet
parte illius loci hoc est, ergo per totum hunc locum
hoc est, ita sequitur de tempore in quolibet signo huius
, 4
temporis hoc est, ergo per totum tempus hoc est.
iue πε Non enim posset tempus vel aliquod successive lon- 5
extended ; but AERE : SD deus : i
this cannot be gum esse in instanti, nisi posset extendi in instanti;
uU {πὸ sic enim racionabiliter loquitur Augustinus r1? Con-
must be — fessionum de extensione temporis, et indubie, si tempus
beyond it. - 2 n σὴ ὁ 9. B : x
est successive divisibile in instanti, tunc sunt prius et
posterius in instanti, quo sunt differencie temporis; eto
per idem corpus in situ divisibili successivi; ergo oportet
extendi extra instans.
Thus from the [tem ex locucionibus, quas oportet habere de causis,
relations of : gi Ene 5
cause, time ἄς. de tempore et multus similibus, necessitamur ad ponen-
we must dum aliquid esse extra presens instans. Nam secundum

postulate x ὴ ὁ s
existence Philosophum primo Phisicorum 56? materia, forma et

outside the . ὃ DA SEES , E o d
present instant, privacio sunt principia intrinseca compositi et sic pri-
vacio est causa efficiens, licet per accidens, ut patet 669,
Signo ergo A privacionem causantem vel principiantem,
Proof rom B compositum. Et patet, quod si A causat vel prin- 20
Aristotle; the - - .
cause must Cliplat B, tunc utrumque illorum est, sed constat, quod
precor ἐπε claudit contradiccionem illa esse in eodem instanti
simul; ergo oportet unum esse temporaliter ante reli-
quum. Minor patet ex hoc, quod si illa privacio sit
pro dato instanti, tunc materia principlatur pro illo 25
instanti forma compositi, et per consequens compositum
non est pro illo instanti. Et minor argumenti patet ex
hoc, quod causa et causatum, ut huiusmodi, sunt rela-
tiva, que posita se ponunt et perempta se perimunt.
Et idem est argumentum de efficacia, qua pater est 3o
efficiens filii, occidens est causa efficiens mortis occisi
et quotlibet similibus; repugnat enim, quod pro eodem

instanti pater | efficiat filium, pro quo instanti filius F. 234

“
iS]

31. Cod.: mort? occidi occisi.

7. Cf. Aug. Conf. XI, cap. 11—25 (Migne X XXII 814—822).
Vide etiam postea pag. 191. 16. Cf. Arist. Nat. Ausc. I 6, 8
(Ed. Par. II 256, 28 ss.) et ibid. I VEI "Score δῆλον ἐκ τῶν
εἰρημένων, ὅτι τὸ γιγνόμενον ἅπαν ἀεὶ σύνϑετόν ἐστι, καὶ ἔστι
μέν τι γιγνόμενον, ἔστι δέ τι ὃ τοῦτο γίνεται" καὶ τοῦτο διττόν"
ἢ γὰρ τὸ ὑποκείμενον ἢ τὸ ἀντικείμενον" λέγω δὲ ἀντικεῖσϑαι
μὲν τὸ ἄμουσον ὑποκεῖσϑαι δὲ τὸν ἄνϑρωπὸν χαὶ τὴν μὲν
ἀσχημοσύνην καὶ τὴν ἀμορφίαν ἢ τὴν ἀταξίαν τὸ εὐ τίει τα νον
τὸν δὲ χαλκὸν ἢ τὸν λίϑον ἢ τὸν χρυσὸν τὸ ὑποκείμενον.

(7, 13) ἡ δὲ στέρησις καὶ ἡ ἐναντίωσις συμβεβηκός.

CAP. XIX. DE ENTE PREDICAMENTAL.I. r85

est effectus, et ita de aliis. Ideo oportet, quod pro tem-
pore priori sit efficiens, et pro tempore posteriori finis
effectus.

De causa finali, gracia cuius adquirendi causatur There is a like
motus vel operacio est conformis difficultas. Natura uu.
enim et quodlibet ordinate agens ad extra agit propter which must
finem, qui causat finaliter tale opus; ut alteracio est action

: .. undertaken for
propter formam substancialem generandam, deambulacio τς βᾶκο.
propter sanitatem querendam, et totum meritum hominis
10 propter premium; que theologi ponunt proporcionaliter

correspondere. Constat autem omnia talia esse impos-

sibilia, nisi extensius sit res, quam in instanti; ergo

non omnia, que sunt temporaliter, sunt simul in in-

stanti; 51 enim pro dato instanti sit sanitas, tunc non
13est amplius labor pro illa adquirenda. Et idem est

argumentum pro quacumque operacione propter finem.

Nam si post finem talem adquisitum foret talis operacio,

tunc foret frustra, ut, si quis meretur post plenam

premiacionem, illud meritum ad nichil deserviret. Oportet
20ergo talem finem causare operacionem precedentem et

non pro mensura talis operis; ergo post, quando habet

esse actuale, et tamen oportet causatum, si sua causa

est. Patet, quod oportet causatum tale esse pro tempore

priori et suam causam esse pro tempore posteriori.

25 De peccato autem originali et aliis successive etSo too with the

: sin of our first

antecedenter causantibus sua consequenter causata est parents, which

conformis difficultas. Peccatum enim primi parentis cau- c2uses original

savit originaliter omne peccatum originale sue posteri- yet has long.

oritatis, stirpis vel generacionis, quia aliter negandum SR UE
3oesset aliquam talem lineam generacionis posse esse, et
certum est, quod peccatum primi parentis per multa
milia annorum desiit esse ante nativitatem Christi;
oportet ergo, quod causavit omnia peccata originalia
futura, quando fuit: ex quo sequitur, quod omnia illa
sunt complete causata, et per consequens sunt, et tamen

.nec peccatum primi parentis, nec peccata originalia

sunt nunc; sequitur, quod sunt extra nunc, unum ante

et aliud post. Dicere autem, quod idem peccatum in ltis vain to

numero transfusum est in omnes posteros est nimis i D
4oleve dictum, quia tunc accidens migraret de subiecto heh poses

in subiectum, et rediret multociens post sui totalem posterity.

extinccionem; ymo sacramentum non deleret illud sim-

Ut

3
οι

186 JOHANNIS WICLIF CAP. XIX.

pliciter, sed fugaret illud a subiecto recipiente illud
sacramentum et non eo minus foret servatum in alio,
et sic de multis principiis. Ymo, cum peccatum non
sit nisi creaturam racionalem peccare, patet, quod
miratur admiracionem subiecti. 5
Some try to Hic sunt multa subterfugia, ut alii negant omnes
SERIES huiusmodi locuciones, quamvis sint autentice et wlgares,
poses alii componunt verba, quantumlibet varias rimas solutas
querendo, ut quondam dixeram, privacionem esse cau-
sam fieri rei, sed non causam rel, et sic solum duo 1o
principla rei intrinseca sunt danda. Nec ambulacio est
causa efficiens sanitatis, nec sanitas est causa finalis,
sed quia aliquis ambulabit, erit sanus, et ideo quis
ambulabit ut fiat sanus, et ita de similibus. Nec pec-
catum primi parentis fuit causa peccati mei, sed causa, 15
quare peccatum meum fuit vel erit; sic enim rogamus
Christum per passionem, mortem et actus suos meri-
torios miserere nostri, non quod ibi actus sunt, sed per
pretericionem eorum, et ita de quotlibet fastidiosis in-
Such evasions tricacionibus verborum. Nam si privacio forme requi-20
eS ritur tamquam causa generacionis rei, et illa generacio

since what
causes a thing est causa rei, sequitur, quod privacio etc. sit causa

Du Sine rei. Patet consequencia per hoc principium. Quidquid
thing: est causa cause, est causa causati. Et si negetur,
generacionem esse causam generati, per idem regula- 25
riter negandum esset posse esse aliquam causam effi-
cientem alicuius factibilis successive, quia non esset
talis causa | efficiens, nisi ut successive efficit et ut sic F. 235
illud causatum non est, ut dicit responsio; et si sic
nichil causat ipsum, ergo a primo repugnat aliquid 3o
esse successivam causam efficientem sic causabilis, quia,
51 est causa efficiens illius, est causa illius, et sic illud
Proof ffom causatum est. Similiter, ut Aristoteles multipliciter de-
AritoUe. — ducit! oportet principi traria, scilicet formam
, Oportet principia esse contraria, sc
et privaclonem vel oppositum, ut patet 50? et infra; 35
sed constat si sunt contraria, tunc sunt; cum ergo
repugnat illa esse simul, patet, quod oportet privacio-
nem temporaliter esse ante formam, cuius est privacio.
Nec valet dicere quod erunt contrarie, quia tunc una

18. non quod] cod.: 4; q;.

33. Cf. Arist. Nat. Ausc. I 5, 9 (sectio 50 in edd. ant., ed.
Par. II 255, 21sq.): Ὅτι μὲν οὖν ἐναντίας δεῖ τὰς ἀρχὰς εἶναι
φανερόν. Vide supra pag. 184.

CAP. XIX. DE ENTE PREDICAMENTAL'.

inciperet contrariari alterij et per consequens simul
erunt. Et breviter, cum omnes forme contrarie nate
sunt fieri circa idem, patet generaliter, quod oportet
unum contrariorum esse uno tempore et aliud in tem-
5pore non communicante cum illo. Nam albedo in me
et nigredo in sor non contrariantur, quamvis sint
species contrarie, quia, si unum contrariorum est in
actu, oportet reliquum esse in actu tempore suo, ut
patet ....... Nec repugnant iste, cum non sunt nate
tofieri circa idem. Similiter quandocumque est fieri rei
supposito facte, tunc non est privacio forme sue, et
per consequens non causat fieri eiusdem rel et 51 sit
fieri successivum per partibilem induccionem forme,
patet, quod pro quolibet instanti intrinseco generacionis
15non est integra privacio forme, cum illa educitur pro-
porcionaliter, ut forma inducitur, nec aliqua parcialis
privacio est causa parcialis generacionis, quia cum in-
cipit extrinsecum efficere generacionem quantumlibet
talem successivam, tunc desinit correspondens privacio
20esse. Non ergo est possibile quod privacio sit causa
generacionis eiusdem forme. Nec valet dicere, quod
parcialis privacio sit causa generacionis totalis forme,
quia sic totalis privacio esset causa totalis generacionis,
cum totum causat secundum partem, et sic pars pri-
25 vacionis correspondet parti generacionis et tota tote.
Ulterius patet, quod hec veritates huiusmodi impli-
cantur mutuo causari ex se finaliter et efficienter, cum
talia sincathegorementa, quia ideo, ut secundam significant
circumstanciam cause, ideo talia dicta inplicant am-
3obulacionem vel eius futuricionem esse causam sanitatis
vel eius futuricionis. Facilius autem videtur sustinen-
dum, quod ambulacio erit causa sanitatis, quam quod
futuriclo erit causa futuricionis, quia futuricio eterna
non videtur habere causam efficientem, et si habeat,
35 nisi accio habuerit causam, gracia cuius fiet, aliter erit
frustra; sicut ergo ego ambulo, ut habeam sanitatem,
sic ambulacio mea est gracia sanitatis; aliter enim non
est dicenda completa querenti, quare ambulo.
Ulterius quantum ad peccatum originale credo, quod
4onemo catholicus audet dicere, quod nulla posteritas

9. Post patet lacuna 15 fere litterarum in cod. 26. Cod.: quod hec
veritates; delevi hec. 28. Cod.: fincat* 9'a. 20. Cod.: implicat? mutuo

z-. T EET n ^ cL
cari ex se finar et effi cu tlia sincat* ablacom.

Cause of
gradual
becoming.

Final and
efficient causes
act mutually;
e. g. taking a
walk amd
health.

It is of faith
that all original
sin is caused
by Adam's.

188

JOHANNIS WICLIF CAP. XIX.

Ade contraxit peccatum ab illo, cum Apostolus dicat
prima ad Cor. 15? ,Sicut in Adam omnes moriuntur,
ita in Christo omnes vivificabuntur". Et ad Hebr. 7?
dicit Levi decimatus fuit in lumbis Abrahe, nec aliter
loquetur homo quante oportet veritatem de peccato
originali, de medicina et de redempcione per passionem
et fidem Christi, que multa faciunt distancia temporali
ab eisdem; et quotlibet dicta scriptura sonant patres
puniri in filios, ut patet Ecclesiastici 39. Ergo oportet
peccatum illud facere omne peccatum originale futurum
primo per unum hominem et postliminio per alium,
non solum, quod peccatum suum erit vel fuit causa,
quare peccabo, id est, quia hoc, cum sit eternum, non
requirit causam temporalem ad suum esse, sed quod
ipse peccando fecit remote me peccare. Nec potest
concedi, quod illud peccatum causavit peccatum meum,
nisi fuerit ita, quod causat peccatum meum | cum
causare illud sive fuerit, sive successive denominavit
subiectum de presenti facere multa mala non solum
sibi, sed suis' posteris; et cum sequitur: causa est, ergo
suum causatum est, patet, quod continue fuisset hec
proporcio, sic significando hoc peccatum est quocum-
que futuro denotando. Aliter enim notandum esset,
quod omnes fuimus originaliter in primo parente, quod
Levi decimatus est in lumbis Abrahe, et sic de multis
concessis in predicacione secundum causam. Nec est
color negandi, quin, si A causat B et cessabit causare B,
quin tunc B erit causatum ab A, quia tunc aliter relacio
equiparancie solum unum extremum haberet, et post
inciperet relacio passiva impertinenter ad causacionem
priorem. Ymo, ut sopbiste arguunt, neutra illarum rela-
cionum potest esse, ut conceditur, quod Deus aliqua duo
incipit producere, et si alterum illorum esset productum
vel cognitum ab eo, ipse non esset, demonstrando motum
successivum inciplentem esse, et hoc instans, et sic de
multis onerosis conclusionibus, inquibus sollicite illaqueant
theologos imperitos. Ideo concedendum est omnia talia
esse in tempore suo et unum causari pro tempore, quo non
habet esse existere, sed esse in potencia vel intencionale,
sicut quidlibet tantum habet esse eternum, et tunc facile
est libere respondere in ista materia, sicut in similibus.

11. Cod.: postlunr.

23 6 (ΒΟΥ. 19; 32; 3. Hebr. VII 9. 6. E ccu of

20

3o

35

40

CAPUT VICESIMUM.

Item ex modo loquendi, quem oportet habere de Need ot
tempore et aliis successivis, patet ampliacio verbi de M UE
presenti. Nam aliter negandum esset aliquod tale suc- Word 'present.
5cessivum posse esse, quod est impossibile iuxta pre-
ordinata; et consequencia patet. Nam posito, quod A
motus horalis sit, patet, quod oportet ipsum esse suc-
cessive divisibile, et habere omnes partes eius succes-
sivas, sed non pro eodem instanti; ergo oportet, quod

r0 extra instans presens sint multa. Nam si aliquod suc-
cessivum est, ipsum est secundum singulas eius partes
successivas, quod non potest esse in eodem instanti;
ergo relinquitur, quod multe eius partes hospitentur
extra instans.

15 Minor probatur multipliciter. Primo per Aristotelem 7? Aristotle shews
Phisicorum 299, ubi demonstrat, quod non est possibile [Pat successive
motum successilvum esse in instanti; per hoc medium EU anne. »
omni motui contingit motum esse velociorem et tar- neither can rest.
diorem, quod non contingit de motu in instanti; ergo etc.

20 Et post probat per tres raciones, quod non est possibile
quietem esse in instanti.

Confirmatur racione. Si motus esset in instanti, tunc If successive
esset in eo, ut mensurante, quia alius modus inessendi ah 5
esset impertinens; sed nullum successive divisibile potest , be measured

by time, which

25 mensurari indivisibili successivo; ergo nullus motus suc- ís impossible
δ . . . wit
'cessivus est in instanti. Unde quarto Phisicorum 14? "nt

9. Cod.: fz q3 no.

16. Cf. Arist. Nat. Ausc. VI (non VID) 3 (2) 6 (Εά4. Panel
321, 47 ss.): Ὅτι μὲν τοίνον ἐστί τι ἐν τῷ χρόνῳ ἀδιαίρετον,
ὅ φαμεν εἶναι. τὸ νῦν, δῆλόν ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων. Ὅτι δ᾽
οὐδὲν ἐν τῷ νῦν κινεῖται, ἐκ τῶνδε φανερόν: εἰ γάρ ἐστιν, ἐν-
δέχεται καὶ ϑᾶττον χινεῖσϑαι ἐν αὐτῷ καὶ βραδύτερον x. τ. *.

“20. Cf. Arist. Nat. Ausc. IV i2 (18) 12 (Ed. Par. II 804, 14 ss.).

190 JOHANNIS WICLIF CAP. XX.

dicitur, quod idem est esse in tempore et tempore
mensurari, quia, ut dicit, si idem esset esse in tempore
et esse, dum tempus est, tunc celum esset in illo et
quidlibet in quolibet.
A single instant — Similiter, si successivum est in instanti, tunc aliquod 5
cen beunds" est finitum in instanti; sed impossibile est, aliquod esse
De Un NI finitum, nisi habuerit fines utrumlibet finientes; ergo
are implied in successivum habet huiusmodi fines in instanti, et sic
SUCee99?- quotlibet instancia et mutata esse finirent tale successivum
in eodem instanti, quod est impossibile. Si enim tale ro
successivum habet, habuit vel habebit finem .... si non
habet, tunc finiebatur vel finietur, et per consequens
non est finitum secundum utrumque eius exemplum,
quia finicio futura non est vel fuit, nec refert sive in-
finitum accipitur proporcionaliter sive nominaliter, quia
indubie, si aliquid est finitum, aliquis est finis finiens
ipsum et mensurans, quia ad inicium Deus quantificat
omne quantum, ponens ipsum in numero, pondere et
mensura. Nullus ergo terminorum finiencium potest esse
iuxta hanc viam, quia non simul; et per consequens 20
non est possibile tale successivum esse futurum finitum
secundum utrumque eius extremum.
1f successive Similiter, si motus solum sit in instanti sic, quod
motion could - :
be confined ΠΟΙ in tempore extra instans, tunc oportet concedere
θη one ,de quolibet successivo, quod infinitas partes perdidit | F. 236
.havelostan quas non habet, et per consequens nullam illarum
infinite number Β : : d :
of parts, and. facit ad eius quantificacionem, et per idem nulla pars
pr the generanda secundum totum facit ad eius quantificacio-
quantum, and nem. Ex quo sequitur, quod nulla pars plane secundum
ud se totum facit ad tocius quantificacionem; et per con- 3o
sequens totum non esset actualiter quantum sub aliquo
gradu. Nam si deperdatur per se causa quantificacionis,
necesse est, ut proporcionaliter deperdatur quantificacio;
sicut ergo extendimus eius totalem quantitatem succes-
sivam dicendo illam esse, ita oportet nos extendere esse 3
ad quantitates parcium, que omnes simul sumpte sunt
illud totum, ut dictum est superius. Non enim capit
intellectus, quod aliqua pars rei quantificat, componit
vel talem actum secundum facit, cum hoc tamen, quod
non sit, quia quilibet talis actus secundus presupponit 40
primum; quomodo, rogo, componeretur aliquid ex parti-

bus quantitativis, nisi causaretur ex illis, que actualiter

A
o

[51]

3. esset in illo] cod.: esse nulio. II. post finem aliqua excid'sse
videntur. 13. sive] cod.: sive ly.

CAP. XX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

componunt, actualiter sunt minores suo toto, causantes
relacionem, ut puram proporcionem minoris inequali-
tatis et multa talia. Et si extensive loquamur de com-
poni ad istum sensum, quod composuerunt vel com-
5ponent; quare non sic loquendum esset cum verbo
essendi, quod ad sensum consimilem sunt? Nam nemo
dubitat, quin talis pars, quando fuit, composuit con-
tinue, et quando desiit esse, desiit componere sicut et
totum desiit componi ex illa vel habere illam pro eius
I0parte; quomodo ergo nunc componit, si non existit,
nec sua composicio. Omnis modus habendi, eciam alie-
nissimus, quo vir habet uxorem, requirit habitum esse
cum habente actuali; ergo causancia requirit actualem
existenclam causantis, etsi ampliet quo ad causatum.
15 Et ista consideracio de extensione successiva temporis
et composicione eius ex suis partibus movebat Augu-
stinum r1? Confessionum ad ampliandum verba de pre-
senti. Unde post longam disputacionem de existencia
temporis presentis, preteriti et futuri concedit bene,
20quod si tempus non est longum vel mensurabile nec
visibile, hoc tamen dicit se scire, quod tempus pre-
teritum et futurum, ubicumque sunt, ibi presencia sunt.
Ideo vocat tempus preteritum, presens de preterito, et
tempus futurum presens de futuro, ut inquit: ,Pueritia
25 mea, que iam non est, in tempore preterito est quod
iam non est." Ideo secundum eum omnia tempora pre-
terita et futura sunt. Unde 83? Quaest. quaestione r5?
,Omne preteritum iam non est, omne futurum nondum
est, omne ergo preteritum et futurum deest. Nec pre-
Soteritum ergo nec futurum sed omne presens est aput

23. preteritum] cod.: presens. 24. futuro scripsi cod.: preterito.

17. Cf. Aug. Confess. XI 18, 23 (Migne XXXII 818): Si
enim sunt futura et praeterita, volo scire ubi sunt. Quod si
.mondum valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura
esse, aut praeterita, sed praesentia . ... Ubicumque ergo sunt
quaecumque sunt, non sunt nisi praesentia, lbid. 20, 26: Nec
proprie dicitur tempora sunt tria, praeteritum, praesens et
futurum, sed fortasse proprie diceretur, tempora sunt tria,
praesens de praeteritis, praesens de praesentibus, praesens de
futuris. 24. lbid. XI 18, 23 (Migne XXXII 818): Pueritia
quippe mea etqsq. 27. Cf. Aug. de Diversis Quaest. quaest. XVII
(non XV) (Migne XL 15): Omne praeteritum . . . nondum est:
omne igitur et praeteritum et futurum deest, apud Deum
autem nihil deest: nec praeteritum igitur nec futurum, sed
omne praesens est apud Deum.

191

Proof from
Augustine.

192

According to
our opponent's
view neither
time nor
anything else
successive could
have aliquot
parts or be
divisible.

It is only in its
midd!e instant
that a
succession has
halves, and at
other instants
cach other
aliquot part.

Objection :
Time as defined
can have no
middle instant

but must have .

two instants
equally middle.
Moreover we
cannot allow a
beginning or
end, since
changing must
precede act
being changed.

JOHANNIS WICLIF CAP. XX.

Deum", Ecce decisio questionis. Et non dubium, quin,
si aliquid est aput Deum, tunc vere est.

Similiter iuxta hanc viam non est possibile tempus
vel aliquod successivum habere partes aliquotas, et per
consequens non est possibile, quod habeat partes, et5
per consequens non potest esse divisibile. Assumptum
probatur ex hoc, quod eo ipso, quod aliquod huius-
modi habet partes pro aliquo instanti habet illas se-
cundum principia opinionis adverse, et per consequens
oportet illas partes esse in eodem instanti iuxta proximo 10
dicta; consequens impossibile, ergo assumptum. Nam
una 4? non est cum aliis tribus, et ita de 8.515. et qui-
buscumque aliis partibus aliquotis.

Hic dicitur consequenter, quod successivum solum
pro suo medio instanti habet ambas medietates et pro
illo instanti habet omnes partes aliquotas, quia eo ipso,
quod est aliquod instans intrinsecum successivi vel in-
stans terminans aut inicians, tunc in illo instanti est
illud successivum; et ita huiusmodi successivum non
continue habebit qualescumque partes aliquotas non 20
communicantes, sed solum pro medio instanti eius
medietates, et | qualescumque alias aliquotas. F. 236'

Contra istud sic. Si continuum componitur ex non-
quantis, notum est, quod impossibile est duo tempora
non-continuancia continuari ad invicem, nisi per duo 25

-—
ων

instancia, que oportet simul esse continuata iuxta prin-
cipia sic opinancium. Ideo tenta illa via superest ponere
multa instancia esse, quia illa continuata constituunt
tempus materialiter. Ymo aliter tempus compositum ex
instantibus paribus non haberet medium instans, nisi 3o
habeat instancia duo eque media, quorum utrumque
oportet componi cum reliquo, continuando illas duas
partes adinvicem. $i autem teneatur via Aristotelis de
composicione continui successivi patet ex sexto Phisi-
corum, quod non est dare primum vel ultimum talis 35
continui successivi, quia, ut creditur de causa (i) capi-
tulo 59, quod omne mutari precedit mutatum esse et
econtra. Si autem esset dare primum instans motus,

^

31. eque ex equa corr. 236. de causa] cod.: det

37. Cf. Arist. Nat. Ausc. VI 6 (9), 6 (Ed. Par. II 326, 21 ss.):
Οὐ μόνον δὲ τὸ μεταβάλλον ἀνάγκη μεταβεβληκέναι ἀλλὰ καὶ τὸ
μεταβεβληκὸς ἀνάγκη μεταβάλλειν πρότερον: ἅπαν γὰρ τὸ ἔκ
τινος εἴς τι μεταβεβληκὸς ἐν χρόνῳ μεταβέβληκεν.

CAP. XX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

illud vel mensuraret mutari mobilis vel suum mutatum
esse, vel. ergo movetur successive, dum secundum se
totum est in termino a quo, cum moveri sit recedere
a termino a quo; adhuc autem non plus recedit, quam
5perante, quando quievit, sed incepit recedere; ergo
non est dare primum vel ultimum instans motus. Tunc
enim esset motus sine eius materia individuante ut
alteracio sine qualitate, et pro tunc non posset sentiri et
sic de insensibili fieret sensibile, nec refert sive motus
i0fieret pars alterius motus sive non, quia impossibile
est dare illud tempus adequate mensurans duos motus,
quorum unus terminatur inclusive ad terminos illius
temporis et alius exclusive.
Non ergo est racio signanda, quare due gutte in-
15ciplentes componere terciam pro illo instanti moventur
motu quo incipiunt movere, quin per idem gutta com-
posita moveretur pro eodem instanti eodem motu, cum
cuiuslibet partis sue aliqua pars moveretur illo motu
sine impediente denominacionem tocius. Similiter, si A
20spera pertranseat B lineam uniformiter in hora, patet,
quod prima medietas est eque plene pertransita in
medio instanti sicut umquam post, cum mobile sit in
termino ad quem, et nichil illius sit pertransitum. Ex
quo patet, quod motus individuatus a prima medie-
25tate B, cum sit completus, non est, et per idem alius
individuandus ex secunda medietate B secundum se
totum futurus non est modo, sed incipit esse; pro hoc
ergo instanti non continuantur ili duo motus, cum
modo non sint. Sicut ergo ignis successive generandi
3oest dare ignem maximum complete generatum pro
medio instanti generacionis, sic est de pertransicione
spaci et quocumque motu successivo est dare pro
quolibet instanti maximam partem motus elapsam et
maximam materiam motus adquisitam vel deperditam.
35 Et certum est, quod ille motus pro tunc non est, eo
quod mobile non est in adquirendo illam materiam,
que est secundum se totam, et sic complete adquisita.
Ideo dicit Philosophus 5? Phisicorum, quod omne per-
manens, sicut successive generatur, non est, antequam
40 511 generatum. Res vero successive, dum sunt in fieri,

38. Cf. Arist. Nat. Ausc. V 1 (2), 7 (Εά. Ῥαν. Π| 809, 8 ς4.):
Ἡ μὲν οὖν οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποχείμενον μεταβολὴ κατ᾽
ἀντίφασιν γένεσίς ἐστιν.

13

Examples,

A. thing that
gradually
becomes, does
not exist until
the process of
becoming is
completed.

194 JOHANNIS WICLIF CAP. XX.

tunc solum sunt, et dum sunt facte, tunc non sunt,
sed lapse sunt complete in preteritum.

Each Nec est racio signanda, quare A mobile movendo
PEREAENT. gradu ut quatuor, pertransibit complete suum spacium,
CORSI. τ Super quod in fine pausabit, quin per idem PB precise 5
reaches its due eque velociter a movendo per idem tempus eis paribus

PA pertransibit complete totum spacium, non obstante,

quod continet ulterius motum suum, tum, quia pro
quolibet | instanti quo aliquid est secundum se totum, F. 237
factum est determinate verum quod ipsum est sic 1ὸ
factum, et per consequens non dependet a futuro, quod
ipsum est complete factum, tum eciam, quia propor-
cionaliter ut totum est complete factum in toto tempore,
sic quelibet proporcionalis pars est complete facta in
correspondenti parte temporis. Similiter ponendo, quod A :5
per primam medietatem hore descendat in aere universa-
liter gradu motus ut quatuor, et per secundum medie-
tatem eiusdem hore continuet motum suum descendendo
per aquam gradu motus ut duo, patet, quod si in medio
instanti moveretur aliquo gradu motus, tunc moveretur, 20
et cum utroque motu movetur per adversarium, non
est racio, quare gradu ut duo movetur, quin per idem
gradu ut quatuor movetur; et sic difformiter movetur
velocius et tardius se ipso; non enim potest poni,
quod pro hoc instanti movetur aliquo gradu motus 25
preter gradum ut duo aut ut quatuor, quia solum illis
gradibus ponitur moveri. Ymo, quicumque alius gradus
datus foret instantaneus, quo nichil pertransiretur, quia
nec superficies aeris nec superficies aque, ymaginato
quod A mobile sit punctale. Nam A erit in superficie 3o
aque pro medio instanti, in quo superficies aeris erit
complete penetrata et superficies aque non. Ideo patet,
quod tunc aer est plene penetratus, et per consequens
tunc non erit motus, quo aer penetrabitur. Nec per
idem tunc erit motus, quo aqua penetrabitur, ymo non 35
plus pro medio instanti movetur, quam si remitteret
motum suum usque ad non gradum in illo instanti, et
inciperet in illo moveri a non gradu motus, quia nichil
pertransitur in instanti, nisi forte punctus.

A successive" — Planum est ergo advertenti raciones Aristotelis 6? 40

cannot exist in tel : . ὃ :
one instan, Phisicorum capitulo 6? et infra, quod de intencione

6. eis] cod. : e'is (— eris).

40. Cf. Arist. Nat. Ausc. VI 3 (2), 6 (Ed. Par. 321, 47 ss.):
vide supra pag. 189.

CAP. XX. DE ENTE PREDICAMENTAL.;I. 193

sua fuit nullum successivum posse esse in instanti, nec nor have its
alicuius successivi posse esse primum instans aut ulti- nero δὲ
mum, in quo sit tale successivum, sed. solum moveri, PE ΉΤΕ
dum est inter terminum a quo et terminum ad quem. single instant.
5Et confirmacio huius est de denominato contrariis de-
nominacionibus per duas medietates temporis, in cuius
medio instanti neutra oportet ipsum denominari. Ymo
in multis repugnat quod in medio instanti denominetur
altera, ut in medio instanti inter diem et noctem ori-
10zontis nostri, nec est dies artificialis ibi, nec nox vel
simul utraque cum non sit racio diversitatis, ymo
usque ad datum punctum multiplicaretur utrumque
tempus. Vere ergo loquendo concedendum est omne
successivum esse in quolibet instanti intrinseco sui
15esse, non tamquam mensura sue extensionis, sed tam-
quam causa sui esse; ille enim est unus modus in-
essendi, ut patet 4? Phisicorum; cum ergo instans sit
pars quantitativa temporis, tempus est in instantibus
tamquam suis partibus; Aristoteles tamen, negans com-
20posicionem compositi ex non quantis, diceret, quod
nichil est in tempore, vel in instanti, nisi quod in eo
tamquam in mensurante vel esse suum substanciale vel
esse accidentale, et quelibet substancia habet motum
accidentalem instantaneum, secundum quem est in in-
25stanti; sed nullus motus vel aliud successivum est in
termino suo extrinseco, quamvis sit in primo eius in-
stanti et ultimo, et sic successivum non extenditur
secundum diuturnitatem in instanti; sed extra instans
plus vel minus secundum eius diuturnitatem, ut littera
Jonon est extensive in puncto, quamvis sit causa littere
in quolibet eius puncto; tunc enim est res extensive
vel mensurative in alia, quando immediate mensuratur
per illam, ut corpus est extensive in loco, quando una
pars eius extenditur per unam partem illius situs, et
35alia per aliam. Motus eciam cum accione in ceteris
successivis est extensive per tempus, non quo ad molem,
sed quo ad duracionem.
F.257' Ex istis patet, quod sicut nullum | multiplicatum Dun
per locum est extensive per locum, sic nullum per- ERROR ONE
4omanens per tempus est extensive per illud tempus; Successive.

39. sic] cod.: sed.

17. Cf. Arist. Nat. Ausc. IV 3 (5), 1 (Ed. Par. II 287, 33 ss).

Ὁ) 5e

According to
Aristotle Time
has its parts
but they are
not coexistent.

JOHANNIS WICLIF CAP. XX.

quia sicut multiplicatum per locum est secundum se
totum ad omne punctum dati loci, sic permanens est
ad omne instans dati sui temporis secundum se totum,
quod est impossibile de successivo. In hoc enim differt
permanens a successivo, quod permanens est illud, quod
manet successive in extensum: cuiusmodi est omne
illud, quod sufficit manere per tempus sine innovacione
vel deperditione partis. Successivum vero omne, quod
per tempus extenditur; quamlibet autem partem divisi-
bilem taliter extensi oportet habere tempus sibi appro-
priatum, in quo non sit aliquid sui tocius preter ipsum
vel partem eius, sicut est de localiter extenso. Et patet,
quod sicut localiter multiplicatum habet perfecciorem
habitudinem ad locum, quam extensum, sic temporaliter
multiplicatum habet perfecciorem habitudinem ad tem-
pus, quam temporaliter extensum, quia impossibile est
aliquod tale habere omnes suas partes punctualiter
simul. Sicut ergo omne totum permanens est corrupti-
bile per accidens ex divisione parcium, sic omne suc-
cessivum est per se corruptibile, dum corrumpitur in
quantum tale ex parcium successione.

Unde Aristoteles 4? Phisicorum movens dubitacionem
loycam supradictam de existencia parcium temporis,
quomodo impossibile est aliquid componi ex illis, que
non sunt, ut patet capitulo primo, solvit idem capitulo 5?
dicens, quod oportet de motu et de tempore partes
non esse simul, sed unam post aliam, et sic illud, quod

15. perfeccionem scrzps? cod.: pciorem (— parciorem).

22. Gf. Arist. Nat. Ausc. IV 12 (18), 3 (Ed. Par. II 302, 21 $5.):
Καὶ ὃ αὐτὸς δὲ πανταχοῦ ἅμα" πρότερον δὲ καὶ ὕστερον οὐχ
ὃ αὐτός, ὅτι καὶ JA “μεταβολὴ ἡ μὲν παροῦσα μία, ἡ δὲ γεγενημένη
καὶ ἡ μέλλουσα ἑτέρα, ad quae verba Averroes adnotat haec
(sect. 103, Ed. Opp. Arist. Ven. Fol. 84): Quemadmodum motus
non inveniuntur partes eius insimul, sed quaelibet pars aut iam
defecit aut nondum venit, ita est tempus. Ft intendebat per
hoc dissolvere quaestionem "praedictam in esse temporis, dicentem
quod, si tempus est, necesse est, ut omnes partes eius aut
quaedam sunt insimul, sed non est ita; posuit igitur hoc, quod
rectum est dicere, quod partes eius inveniuntur. quaedam post
alias, non insimul, sicut est dispositio in partibus motus, scilicet
quoniam quaedam inveniuntur post alias. Et comm. sect. 101:
Deinde iteravit causam in hoc, et dixit, quoniam secundum
quod prius et posterius est, numeratum est instans, id est,
causa in hoc est illud, quod diximus, scilicet quoniam esse in-
stantis et numeraltio eius est ex hoc, quod translatum numeratur,
id est multiplicatur per prius et posterius.

οι

-

20

UO

CAP. XX. DE ENTE PREDICAMENTALI.

est in instanti presenti vocat Philosophus ens in actu,
et alia extra instans vocat eciam in potencia; et plane
patet ex verbis, ex sentencia Philosophi et Commen-
tatoris sul, quod partes temporis sunt, licet non simul,
5ut patet commento 1r03?. Quod autem permanens sit
multiplicatum per tempus, patet commento 1045, et
idem sensit Augustinus.
Similiter iuxta incarcerantes verba de presente se-
quitur, quod omne successivum finitum rariter maiora-
10 bitur vel minorabitur usque ad non quantum, quod
est impossibile. Et consequencia sic probatur, si non:
sit A hora futura, que non maiorabitur vel minorabitur.
Contra, À capiet suam quantitatem ex causacione suarum
parcium, quas perdet usque ad non quantum, ergo et
15eius magnitudinem, que erit effectus earum. Aliter enim
oporteret dicere, quod magnitudo successivi est im-
pertinens magnitudini cuiuslibet sue partis, cum illa
magnitudo potest esse integra sine cuiuscumque partis
magnitudine, ut oportet dicere. Nec valet dicere, quod
200mne tale successivum requirit partes quascumque esse,
fuisse vel fore, quia certum est, quod partes fuisse vel
fore est impertinens ad tempus esse iuxta sic loquentes,
et quamcumque partem esse est impertinens ad suum
totum successivum esse, quod sic probatur. Quacumque
25parte signata cum suo toto non sequitur: [sta pars est,
ergo hoc totum est, cum reliquum numquam posset
esse futurum per cessacionem motus, stante tamen ista
parte. Nec sequitur: hoc totum est, ergo ista pars est,
ut dicit eo, quod omne successivum est, fuit vel erit
3oante vel post quamcumque partem signatam, et cum
omnia sint impertinencia, ad quorum neutrum sequitur
reliquum, sequitur omne successivum esse impertinens
culibet sue parti. Ex quo sequitur nullam partem suc-
cessivi causare suum totum, cum non requiritur ad
35esse sui tocius, sed sit accidens suo toti, quia adest et
abest preter subiecti corrupcionem. Ex quo patet, cum
culuslibet partis successivi magnitudo sit impertinens
1111 successivo, quod et magnitudo tota sit impertinens
ad esse tocius, cum sit accidens toti successivo, et sibi
4oimpertinens; totum ergo est per accidens quantum; et
cum deperdet illa, propter que est quantum usque ad

7. Augustinus] Confess. XI τὸ, cf. supra pag. 191.

29

Errors caused
by limiting too
closely words
de presenttz. It
lands us in the
absurdity that
a whole has
nothing to do
with its parts.

198 JOHANNIS WICLIF CAP. XX.

non gradum, sequitur, quod diminuetur usque ad non
gradum, et per illud potest quantumlibet prolongari.
The'successive — Vere ergo loquendo nullum successivum potest esse
.Ginnot Sis sine omnibus suis partibus per ordinem sibi succedenti-
PERDER bus, sed econtra quelibet eius pars prius naturaliter 5
priorto the. quam suum totum, cum nulla requirit previe partes,

who. ^ antequam componat illas integrando totum. | F. 238

Nec sequitur hoc successivum est sine ista parte

existente, ergo est sine ista parte; quia ad esse sim-

pliciter sine ista parte requiritur pro nullo tempore

habere istam; sicut ergo omnis pars successivi, que

fuit vel erit, habet quandam prioritatem naturalem ad

totum, sic est in mensura sua, si suum totum est. Nec

privatur totum aliqua sui parte, quia omnem talem

habet pro tempore, quo natum est habere illam. Nec

posset prius aut posterius habere ilam. Res autem

permanens privatur data forma et est protunc sine

illa eo, quod protunc complete et nata habere illam

tamquam ipsa posterius. Aliter enim non privatur ali-

quid alio. - 20

o

-

-
I5)

CAPUT VICESIMUM PRIMUM.

Restat ergo ulterius videre pro asserto in argumento, Time and other
δ : . successives are
si tempus potest rarefieri vel densari modo suo . . . . "incapable of

Increase or
oreet uallo πο easet ts de ECL
5 Non ergo sit ponere tempus vel aliquod successivum I. Because
maiorari vel minorari per se, quo ad successionem. Nam quan en
nullum per se quantum potest maiorari vel minorari.
Omne tempus est per se quantum, ergo nullum tem-
pus potest maiorari vel minorari. Maior patet ex hoc,
i10 quod si talis quantitas maioratur vel minoratur, tunc
adquireret vel deperderet quantitatem ad suam sub-
stanciam, et per consequens per accidens esset quanta
vel aliter fieret in toto nova, et sic antiqua non maio-
raretur vel minoraretur, sed fieret una nova quantitas;
15et cum omne aliquid successivum individuatur a tem-
pore, patet, quod nullum aliquid successivum potest
prolongari vel breviari.

ltem, si tempus posset diminui et maiorari, tunc II. The whole

rariter omne tempus finitum foret sue parti quanti- ona
20 tative; quod est principium per se notum: Omne totum I T UE
est maius sua parte quantitativa, et consequencia patet.
Nam infinitum brevius erit ista dies ante finem, et
continue usque ad finem habebit partem quantitativam
certe quantitatis; ergo ante finem parificabitur sue parti
25 quantitative.

Ymo, subtilius considerando, patet, quod illud tempus III. Indeed the
infinitis suis partibus quantitativis ydemptificabitur, et sic We ΝΟΣ
in infinita tempora, quorum nullum erit pars alterius, , with is
pro mensura simultatis erit simul; dies, nisi quando parts.

3oin fine erit, hora non erit, nisi ultima hora eiusdem

diei, et sic de infinitis partibus, quibus ydemptificabitur,

3. Post suo tres quartae partes lineae scriptura vacant. 6. Cod.:
^ : Lom Ze La *
miorari, Ome tpus e p se. 19, 20. rariter —— notum verba labem traxe-

runi; post foret excidisse videtur par.

200 JOHANNIS WICLIF CAP. XXI.

et sic per infinitum magnum tempus posset omne
permanens durare, quamvis momentum erit maximum
tempus possibile.
Again all Item iuxta sic loquentes nullum tempus capit magni-
quantitativencs? tudinem suam a tempore preterito vel futuro, sed solum 5
Perish. — a presenti; sed omne finitum tempus in principio erit
non-quantum, a quo cresceret, et in fine erit diminutum
ad non-quantum; ergo per idem manebit continue non-
Nothing would Quantum. Consequencia patet ex hoc, quod eque pro
jM quolibet instanti intrinseco solum est indivisibile tem- 1o
would be — poris simpliciter presens, sicut in principio et in fine, et
always er^" tunc. indubie tempus manebit continue non successivum,
A eur nd sed permanens vel indivisibile. Non sic ergo intelligit
Pot successive. Aristoteles tractatu de tempore 4? Phisicorum, ponens
capitulo 3? instans manere idem subiecto, quod tempus
vel aliquod successivum potest formaliter loquendo per-
manere alteratum vel aliter motum, quia indubie nedum
quodlibet tempus interceptum inter duo instancia, sed
quodlibet instans esset tempus eternum et sic, si ali-
quid erit, erit per tempus eternum. Nam si annus ali- 20
quando erit ita brevis, sicut hora, patet, quod tunc
erit hora, et per idem continue erit sic brevis, et inter
quelibet instancia futura interciperetur tempus infinitum,
si mundus fuit eternus, cum omne tempus futurum
terminabit tantum tempus.
If time could Item, si motus et alia successiva a tempore possent
A MU Eeu. breviari vel longari, tunc non individuarentur a tempore.
dee Consequens contra Philosophum 5^ Phisicorum, tractatu
would be lost, de unitate motus. Ad unitatem enim indivisibilem motus
requiritur unitas mobilis temporis et materie motus, 3o
quia indubie aliter nemo posset dare differenciam inter
unam revolucionem diurnam, et aliam, sed numquam | F. 238'

foret nisi una revolucio, et per consequens semper

-
υ

τὸ
[S1]

14. Gf. Arist. Nat. Ausc. IV 13 (19), τ (Ed. Par. II 304, 31):
Τὸ δὲ νῦν ἐστὶ συνέχεια χρόνου.... συνέχει γὰρ τὸν χρόνον"
τὸν παρελϑόντα καὶ ἐσόμενον, καὶ ὅλως πέρας χρόνου ἐστίν"
ἔστι γὰρ τοῦ μὲν ἄρχή, τοῦ δὲ τελευτή. 28. Cf. Arist. Nat.
Ausc. V 4 (6), 11 (Ed. Par. II 313, 53 ss.): “ὥστε εἴ τις κίνησις
στάσει διαλαμβάνεται, οὐ μία, οὐδὲ συνεχής" διαλαμβάνεται δέ,
εἰ μεταξὺ χρόνος" Τῆς δὲ τῷ εἴδει μὴ μιᾶς, οὔ, καὶ εἰ μὴ δῶ,
λείπεται ὃ χρόνος: ὃ μὲν γὰρ χρόνος εἷς, τῷ εἴδει δ᾽
κίνησις ἄλλη. Cf. etiam Nat. Ausc. IV 12 (18), δ (Ed. Par. I
308, 41 sq.): Ὁ μὲν γὰρ χρόνος ὁδρίξει τὴν κίνησιν ἀριϑμὸς àv
αὐτῆς, atque. ibid. 12 (304, 14 ss.): Τὸ μὲν γὰρ ἐν χρόνῳ εἰναι τὸ
μετρεῖσϑαι ἔστι χρόνῳ, ὁ δὲ χρὸνος κινήσεως καὶ ἠρεμίας μέτρον.

[S]!

IO

t2
(ON

3o

35

CAP. XXI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

eadem dies et idem instans formaliter, quia omnis talis
revolucio foret hoc celum revolvi in isto situ; et hoc
sufficit, ut dicitur, ad unitatem indivisibilem revolucionis.
Cum ergo hoc sit impossibile, relinquitur, quod ad in-
dividuacionem cuiuscumque motus requiritur individuacio
temporis primo mensurantis, ita, quod ultimum sin-
gulare speciei circumvolucionis sit hoc circumvolubile
per hoc tempus in isto situ circumvolvi.

Ex quo patet consequencia prima. Nam si motus
horalis posset procelerari per duas horas, tunc posset
habere aliud tempus adequate mensurans, et per con-
sequens nullum tempus adequate mensurans et per
consequens nullum tempus adequate requiritur ad hunc
motum, ymo plane sequitur, quod iste motus potest
ydemptificari cuilibet sue parti quantitative, quia foret
idem motus in numero, sicut idem mobile per nullam
medietatem huius hore pertransiret adequate hoc spa-
cium; sed sic potest iste totalis motus tardari, ut ita
fiat; ergo medietas illius motus potest esse iste motus.
Et idem est argumentum de qualibet parte quantitativa
successivi.

In oppositum sic: tempus potest successive adquirere
sibi partem post partem de quantitate denominante.
Ergo tempus potest maiorari, et per idem potest mino-
rari per deperdicionem successivam parcium. Assumptum
patet ex hoc, quod tempus potest continue habere
partes, quibus perante caruit, ergo potest adquirere
illas; eo ipso enim quod aliquid habet aliquid, quo
prius caruit, est ipsum adquisitum habenti. Sicut ergo
subiectum adquirit sibi successive antiquitatem vel senium
ex adiacencia temporis, ita videtur dies successive fieri
antiquior vel diuturnior, ut diucius duraret; et cum
illa diuturnitas sit quantitas, sequitur, quod proporcio-
naliter sit maior, ut sit diuturnior, quia aliquam magni-
tudinem non habet. Sic enim sonat wlgaris loquela,
quod est iuvenis dies et scriptura dicit Psalmo .....
quod dies sunt antiqui et anni eterni, et multis aliis
locis scripture est similis locucio etc.

10. Cod.: procelari. 36. Post Psalmo /acuna 8 fere litterarum in cod.

36. Ps. 76, 6: Cogitavi dies antiquos: et annos aeternos in
mente habui.

201

Proof by
example.

Objection:
Time may lose
parts or gain
them.
Evidence from
Scripture.

202 JOHANNIS WICLIF CAP. XXI.

Answer: Et quod consequencia sit bona patet ex dictis: Nam

ENS si tempus adquirit sibi datam partem, tantum presuppo-

sio τ nitur naturaliter ante adquisicionem talis partis; con-

impossibility. sequens impossibile, quia per idem presupponeretur
omnibus suis partibus et continue per totum adquireret 5
et per totum deperderet quantitatem et cetera.

Another Item motus et alia successiva possunt intendi et

jection : feel . 6; Ὁ
MO AS pe Temitti, et per consequens longari et breviari, ergo per

longer or . idem tempus.
shorter as it is

more or less Antecedens probatur. Primo per hoc, quod multi τὸ

I .
e LA motus possunt esse difformes quo ad tempus et per

. With varying consequens mobilia possunt nunc intendere et nunc
jurensityl motion

differs in its remittere motus suos. Non enim est racio, quare motus
relation to

Time. est ita intensus, sicut aliqua eius pars quo ad subiectum,
quin per idem est intensus sicut aliqua eius pars quo r5
ad tempus. Aliter enim non esset dare quam intenso
motu movetur motum difformiter quo ad tempus.

acr Secundo sic. Si motus difformis sit continue eque
intensity or it velox, denominabit subiectum continue eque velociter
would b*25 moveri quia-omne accidens non habens impedimentum 20
NON denominat subiectum secundum ultimum sui gradus.
(The reply to Non enim est aliquod motum esse intensum sub dato
e RI MS) gradu, nisi mobile sic velociter moveri, et sic incipiens
moveri a non gradu infinitum «siosdes motum suum
inciperet moveri tam intenso gradu motus, quam in-25
tensus incipit esse talis motus. Non enim est dare
gradus instantaneos motuum, cum omnis gradus motus
sit mobile certe sic velociter moveri, quod non potest
perfici in instanti dato; ergo hoc patet, quod repugnat
aliquid incipere infinitum tarde moveri vel infinitum 3o

velociter, si totalis motus erit certe velox etc.

31. Excidisse partem quandam textus vel ideo apertum est,
quod totius sententiae inde a verbis: Item motus et alia etqsq.
ex adversariorum ratione prolatae refutatio, α Wiclifio sine
dubio adiecta, in hoc exemplari manu scripto, quod unum
aetatem tulit, non legitur.

ΕἸ 2

39

5

IO

15

20

CAP. XXI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

Item ex sensibilitate successivorum videtur, quod pre-
terita et futura sunt presencia ad istum sensum, quod
multa sunt extra hoc instans. Pro cuius deduccione
supposito cum Aristotele secundo De anima, quod motus
sit sensiblle commune, patet supposicio ex hoc, quod
a multis speciebus sensuum potest sentiri, ut patet nota-
biliter de visu, auditu et tactu, ut nemo dubitat, quin
catus potest precipere visu motum muris et aper auditu
precipere motum venantis et aranea tactu precipere
motum tele. Isto supposito sit A sensitivum quod sen-
ciat B. motum successivum, et quero, utrum percipit
illum motum secundum partem, que fuit vel erit extra
hoc instans, aut non. Si sic, cum solum percipit sibi
presens, sequitur, quod partes motus extra hoc instans
sunt sensui presentes. Patet deduccio ex hoc, quod
nichil percipitur, nisi quod est, cum percipere sit cog-
noscere, ut nemo percipit Chymeram aut aliqua, que
non sunt, quia aliter sensacio passiva rei non presuppo-
neret esse sentiti, quod est nimis leve dictum.

Confirmatur ex hoc, quod omni actus senciendi ter-
minatur ad sentitum movens sensum; ideo presens
dicitur ethymoloyce quasi pre sensu, ideo non dubium,
quin omne quod sentitur, est prius sensui. Si detur
secundum ut sequens, tunc non est possibile motum
successivum secundum aliquam eius partem successive
divisibilem totaliter videre, quod probatur multipliciter
esse impossibile, et consequencia patet ex hoc, quod
51 successivum quamlibet eius partem videtur ......

28. Post videtur /acuna aliquot linearum in cod.

. Cf. Arist. De anima IIT 1, 5 (Ed. Par. III 462, 8 ss.):
Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῶν κοινῶν οἷόν τ᾽ εἶναι αἰσϑητήριόν τι ἔδιον,
ὧν ἑκάστῃ αἰσϑήσει αἰσϑανόμεϑα κατὰ συμβεβηκὸς, οἷον κινήσεως,
στάσεως, σχήματος, μεγέϑους, ἀριϑμοῦ, ἑνὸς: ταῦτα γὰρ πάντα
χινήσει αἰσϑανόμεϑα...... καὶ τοῖς ἰδίοις" ἑκάστη γὰρ ἕν
αἰσϑάνεται αἴσϑησις. ὥστε δῆλον, ὅτι ἀδύνατον ὁτιοῦν ἰδίαν

“αἴσϑησιν εἶναι τούτων, οἷον κινήσεως.

203

Things are
present to the
senses which
are not within

the actual
instant; as is
proved by our
being sensible

of motion.

*Present? is that
which is pre
sensu.

204 JOHANNIS WICLIF CAP. XXI.

Priority of time — [Item secundum Philosophum in predicamentis capitulo
implies that one τ . qu ns
instantis before d€. prlori est dare quinque genera prioritatum, quarum
another. una est prioritas temporis, et illa est famosior, ut patet
59 Metaphisice; sed impossibile est esse prioritatem
temporis, nisi unum instans posset esse reliquo prius;
ergo hoc est possibile. Si enim nullum instans potest
esse reliquo prius, tunc, cum erunt infinita instancia,
quam cito erit aliquid, erit et quodlibet, et sic imme-
diate post hoc erit quodlibet instans, quia infinitum
cito, et sic quodlibet instans erit immediatum cuilibet
et sine ordine nullum instans erit primum, medium,
vel finis alicuius temporis, et sic de preterito, quod
contradicit sensui philosophorum et sensul scripture.
PED Y Ideo dicitur consequenter, quod non est possibile
not before unum instans esse vel fore reliquo prius, sed unum erit
another Qut. prius, quam reliquum erit.
another. Hoc tamen tripliciter impugnatur. Primo ex hoc,
[APRES quod nullum instans erit aliud vel alterum a reliquo,
jnscante, would quia tunc alienitas illa posset esse, ut dicit responsio;
ergo per idem, si A instans erit prius quam reliquum
instans erit, aliquod instans erit reliquum ab A, et sic
per idem alteritas vel alienietas unius instantis ad
alterum est signanda.
II. The only Similiter tunc nullum tempus habebit medium instans
existing instant . o . . E
would bea vel instans in aliquo ordine ad alterum; tum, quia
middle Put t solum medium instans habebit quodcumque tempus

would be a

middle between finitum, cum nullum aliud, quam illud, nec plura, quam
non existent . : 2 . :
extremes, and. lllud, tum eciam, quia omne medium vel ordo, si est,

al cione and dicit extrema. Si erit dicit eius extrema fore, ut si A
cease. erit medium inter B et C vel temporaliter vel eternaliter
erit medium inter illa, et utrobique sequitur, quod erit
medium inter aliqua, quando ipsa non erunt. Ymo inter
aliqua, quorum nullum potest esse vel fore.
Similiter in tantam penuriam loquendi incarcerant
se Ipsos sic loquentes, quod consequenter dicerent nichil
fuisse ante hoc instans nec fore post hoc instans eo,

quod sequitur hoc erit ante A instans, ergo ἃ instans

4. Cf. Arist. Categ. 9, 1—3 et 6: Πρότερον δ᾽ ἑτέρου ἕτερον
λέγεται τετραχῶς. Πρῶτον μὲν καὶ κυριώτατα κατὰ τὸν goovov ....
“όξειε δ᾽ ἂν παρὰ τοὺς εἰρημένους καὶ ἕτερος εἶναι προτέρον
τρόπος x. τ. À. Et eiusdem Met. IV (in antiquis edd. V) 11, 1—2
(Ed. Par. 1I 533, 1] ss.): Πρότερα xoi ὕστερα λέγεται ἔνια μὲν
€ ὄντος τινὸς πρώτου.... ἢ ἁπλῶς καὶ τῇ φύσει, ἢ πρός τι,

à
^ M e LOT S ' ,
ἢ που, ἢ ὑπὸ τινῶν... τὰ O6 κατὰ Xoovov.

m
ει

20

30

ῳϑ
ωι

CAP. XXI. DE ENTE PREDICAMENTALI. 205

erit; et sic de fuisse et, ut credunt, si tunc erit ante A,
tunc erit Ipsum A, sicut sequitur, tunc B differret ab A,
ergo tunc erit À; sicut enim differencia requirit extrema,
sic anterioritas et posterioritas temporalis. Nec est
5sophisma dicere, quod ante vel post succederet B, aut
a parte predicti dicere, quod hoc succedit post B, quia
iuxta principia sic opinancium, si post B hoc erit, et
sic expositorie est hoc inferendum sic arguendo: tunc
F.239'hoc erit | et tunc erit post B, ergo post B hoc erit et
10 minor est proposicio neganda.
Ideo tercii dicunt, quod nullum instans erit in aliquo — Objection:
ο 9 - εὐ τς - There is no
ordine ad reliquum, nec Deus potest intelligere aliquod — oraer or
aliud aliorum instancium vel multa instancia, sed unum $uccession in

3 ς ὃ ἃ : 5 . instants.
instans; sicut est aliud, quam reliquum erit, sic est God cognizes

15prius, quam reliquum erit. Deus enim non potest in- E
telligere, nisi quod potest esse, ut patet secundo libro UC.
de Intellgencia Dei; sed nullum instans potest esse only what is.
aliud, quam hoc instans; ideo Deus non potest intelli-
gere aliquod aliorum instancium; et cum requiritur ad

20 verificacionem affirmativi de extremo plurali numerum
numeratum habere partes in presenti, preterito et futuro,
videtur, quod nulla instancia Deus intelligit, sicut nulla
instancia possunt esse eo, quod nullum eorum potest
esse. Nam impossibile est quotlibet instancia fore sine

25numero, ut quatuor instancia erunt quaternarius instan-
cium, et impossibile est numerum fore sine suis partibus.

Ideo, si instancia erunt, aliquod illorum erit; non enim
sufficit inferre, quod ista erunt ex hoc, quod hoc erit
quod stat idem denominari; ideo oportet capere, quod

3ohoc et hoc, que ponunt in numero, erunt, et per con-
sequens, cum iste numerus erit iste numerus, et sic
divisibilis, habebit partes.

Sed quo ad secundam partem responsionis patet, TRADE
quod laqueat se in repugnancia, quam evitat. Nam si EIC EOT
35unum instans est aliud, quam reliquum, tunc est dare contradiction.

; If one instant
.alietatem, qua est aliud, et per consequens, cum illa differs from
alietas est, eius extrema sunt. Similiter, si A est aliud) eer Ue
quam reliquum, erit tunc illud, quod est reliquum ab A,
vel erit reliquum ab A; aliquando erit, et sic inciditur

40in secundam responsionem. Similiter, si hoc instans est

16. secundo libro de intelligencia Dei] Wiclif, De Ente sive
Summa Intellectualium, Lib. II, Tract. I. De Intellectione Dei.
. (Shirley, p. 3.)

206

Erroneous |
language of
adversaries,

which involves.

I. That the
instant is
eternal a parte
ante.

II. That there
is a distinction
between
instants.

III. That there
js a relation
between non

existent things.

So there can

be no priority

or posteriority
in instants.

Solution.
Instants are
related
according to
the space of
time between
them.

JOHANNIS WICLIF CAP. XXI.
prius temporaliter, quam reliquum erit, illa prioritas;
est inter hoc intans et futuricionem reliqui instantis.

Ex quo sequuntur tria. Primo, quod instans sit eternum
a parte ante, cum sit prius futuricione sic eterna.

Secundo sequitur distinccionem illorum instancium
esse vel fore, et per consequens esse possibile, quod
illa distingwuntur.

Et tercio sequitur, quod in aliqua danda propor-
cione: *Hoc instans sit prius, quam reliquum sit, et
per consequens reliquum in correspondenti proporcione
erit posterius," quod est falsum, tum, quia non erit
reliquum, tum, quia proporcio posterioritatis foret inter
instancia, quando non essent.

Ex istis plane patet, quod aliud est dicere hoc in-
stans erit prius, quam reliquum erit et dicere, hoc
instans esse prius futuricione reliqui instantis. Ymo,
si diligenter attendas, patet, quod nulla potest esse pre-
tericio aut futuricio reliqui instantis , ymo patet
ulterius advertenti, quod omne instans erit infinitum
cito, sicut et omne instans infinitum cito et infinitum
tarde fuit, suppositis erroribus philosophorum. Nam
hoc instans est cicius, quam erit aliquod instans futu-
rum, ergo hoc instans infinitum cito est, et per con-
sequens nullum instans fuit vel potuit fuisse cicius, quam
hoc instans est; et cum idem sit cicius esse, et prius
esse tempore, sequitur, quod nichil potest esse reliquo
temporaliter prius aut posterius. Confirmatur, si mundus
esset infinitum magnus carens medio, nichil esset alcius
aut bassius reliquo, cum omnis superioritas et inferio-
ritas situs presupponit centrum, ut arguit Aristoteles
primo de celo Cum ergo par sit 1udicium
de cititate instancium, posito, quod nullum fuit primum.
nullum est simpliciter reliquo prius.

Patet ergo, quod aput tenentem viam veritatis omnes

e 9 c9 5 c£; 5

iste cathene sophistice dissolvantur. Nam unum instans 3:

est reliquo prius proporcionaliter in maiori proporcione,

II. quod erczendum esse censeo.

I8. Post instantis lacuna 6 fere
litterarum in cod-

3i. Post cclo lacuna 6 fere litterarum zn cod.

3o. Cf. Arist. De Coelo I 6, 1—2 (Fd. Par. II 374, 17 ss.):
"So.auévov οὖν τοῦ μέσου καὶ τὸν ἄνω τόπον ἀνάγκη ὡρίσϑαι.....
Ἔτι εἰ τὸ ἄνω καὶ κάτω ὥρισται, καὶ τὸ μεταξὺ ἀνάγκη ὡρίσϑαι.

2 ' M er v μὴ v , Q M
Εἰ γὰρ “μὴ ὥρισϑαι ἄπειρος ἂν εἴη κίνησις «s. Vr μὴν τὸ
ἄνω καὶ κάτω φερόμενον σῶμα δύναται ἐν τούτῳ γενέσϑαι"

H

, ' ^ ^ M , - . 9152 * ,
πέφυκε γὰρ τὸ μὲν ez τοῦ μέσον κινεῖσϑαι, τὸ δ᾽ ἐπὶ τὸ μέσον.

-

Oo

223

23
ων

F. 240

IO

15

20

25

3o

35

40

CAP. XXI. DE ENTE PREDICAMENTALI.

ut maius tempus intercidit inter illa; et primum omnium
est primum instans mundi vel temporis et infinitum
posterius est aliquod, et omnia instancia illa realiter
sunt; et sic differencia vel alietas unius ad aliquid est,
quando idem instans est, et tunc incipit et desinit |
esse. Alia autem differencia reliqui instantis ad ipsum
est in reliquo instanti et non ante vel post; differencia
vero aggregata, que est illa differre ab invicem, est
per duo instancia sic distancia et in neutro illorum,
nec in aliquo tempore, nisi in quo sunt illa duo in-
stancia; ideo illa nec est temporalis, nec proprie subita,
sed utraque simplex differencia est subita, habens pro
suo instanti differenciam existentem pro alio instanti,
cum relaciones equiparancie mutuo se inferunt; ut si
A instans pro nunc differt a B, vel est prius B, tunc B
differt ab A, et est posterius A; sed non oportet, quod
pro eodem instanti, sed alio subsequente, et ita non
sequitur ista prioritas pro hoc instanti habet posteriori-
tatem sibi correspondentem, ergo pro hoc instanti est
ista posterioritas vel habetur. Et sic unum instans est
post aliud et ante aliud, et omnes huiusmodi relaciones
ordinis succedendi sunt cum su!s extremis non simul,
sed separatim temporaliter existentibus; et ita tempus
habet tam primum instans, quam ultimum et quodcumque
ut medium tocius aut cuiuscumque partis signabilis.

Ymo, si continuum componitur ex non quantis, tunc
primum instans temporis et ultimum sunt pro illo in-
stantl, pro quo est idem tempus; termini autem ex-
clusivi cuiuscumque temporis sic finiti.non sunt instancia
illius temporis, sed alterorum immediatorum. Verum-
tamen omne tale tempus quandocumque esset, haberet
illos terminos exclusivos, licet illi termini non tunc
continue habeantur, sed temporibus suis. Bene tamen
sequitur: hoc tempus terminatur ad ista instancia, ergo
ipsa terminant idem tempus; et utrobique tam termini
quam terminancia sunt temporibus suis. Verumtamen,
quando termini sunt, tunc terminatum non est, et
econtra; nec est de motibus subitis.

Nam generacio habet non-existenciam generati pro
danda mensura precedente, et esse generati pro danda
mensura consequente, et sic extendendo ens ad existere

207

'The terminal
instants which
enclose a time
do not form
part of that
time, but stand
outside it.

Bearing of the
relation of
terminal
instants on:
I. Generation

ad esse possibile et ad esse existere, omne generatum and corruption.

habet prius non esse existere et immediate post esse

existere. Econtra autem omne corruptum primo habet

208

II. On human
relations.

III. On the.
existence of
God.

JOHANNIS WICLIF CAP. XXI.

esse existere et post non existere, et sic omne, quod
incipiet vel incipit esse, incipit esse tempore suo.
Non quia simpliciter non existit, sed quia pro aliqua
mensura non existit modo; non sequitur hoc nunc non
existit, ergo non existit, pocius, quam sequitur hoc
alicubi non est, ergo non est. Et sic intelligendi sunt
philosophi de terminis motuum.

Et correspondenter concedendum est de vi vocis,
quod sor est aliter in theatro quam ipse est in foro;
melancolici eciam sunt demenciores in autumpno se
ipsis in verno tempore, ut concedunt Porphirius et
Gilbertus et proporcionaliter de similibus. Ideo ad pauca
respiciunt, qui putant ex ista opinione sequi destruccionem
omnis motus, cum impossibile sit motum habere ter-
minos, nisi pro diversis mensuris; ideo conclusio Ari-
stotelis 6? Phisicorum capitulo 6'? est, quod nec motus,
nec quies, nec aliud successivum est in instanti, supposito,
secundum totum. Patet eciam ex eodem responsio ad hoc
sophisma: Sor est omnis homo, posito, quod sit omnis
homo existens nunc. Non enim sequitur sor esse omnem
hominem, et si sit, omnis homo existens nunc, quia, si
sor nunc est omnis homo, tunc ipse est omnis homo,
et per consequens homo est sor. Et ultra sequitur, quod
omnis homo, qui fuit vel erit es! sor, cum omnis talis est.

Ideo, sicut oportet tenentem istam viam cavere de
negacionibus, sic et de distribucionibus affirmativis, ut
Deus semper est in quolibet instanti existens, non tamen
semper est in quolibet instanti, nec umquam in aliquo
instanti non existit, sed in toto tempore, et nulla eius

24. est addidi.

12. Cf. Gilbertus Porretanus Sex Princ. Lib. cap. 4 (Ed.
Arist. opp. Ven. f. 33): , Anima enim coniuncta corpori imitatur
complexiones ipsius, ut quia aridae vel gelidae compaginationis,
dementiores se ipsis in autumno fiunt saepe, quibus vero sanguis
principatur, vere" et Porphyrii Isagogen cap. IV. De Differentia
init, ubi meminisse videtur Wiclif quae commentatur Averroes
(Ed. opp. Arist. Ven. I 5'): Socrates differt a Platone per
ipsam individuitatem quae inter ipsos extitit per se; differunt
quoque eius dispositiones in semet ipso, cum sit quandoque puer
quandoque vir, et cum aliquid agat in uno tempore, quod non
agit in alio tempore; et, ut summatim dicam, id, quo differunt
substantiae, vel quo differunt dispositiones unius substantiae,
illud profecto dicitur differentia communis. 16. Cf. Arist.
Nat. Ausc. VI 3 (2), 6 (Ed. Par. II 321, 417 ss.) vide supra
pag. 189 et 194, et ibid. sect. 7: “στ᾿ ἐπεὶ ἐν τῷ νῦν οὐϑὲν
πέφυκε κινεῖσϑαι, δῆλον ὡς οὐδ᾽ ἠρεμεῖν.

25

CAP. XXI. DE ENTE PREDICAMENTALI. 200

parte existit in omni instanti, nec potest in aliquo Time (i.e. a
- : o period of time)
instanti desinere esse. cannot properly

Et iuxta sic loquentes contingit libere concedere be said to be
1". 240' tempora esse | finita in utroque suo extremo, et indubie, has come to
5si sunt finita, tunc fines finiunt aut finierunt ipsa, et ?" *"4.
sic omne tempus finitum in utroque tempore extremo
est lapsum, pertransitum, productum vel causatum. Et
indubie hoc solum est verum in suo fine, ut patet
6? Phisicorum capitulo sexto, ubi ostenditur, quod omne
10 mutatum esse est subito in fine mutacionis sic quod
res successive facta est primo facta in fine. Et dicat,
qui audet, quod nullum tempus est factum a Deo cum,
Gen. primo dicuntur sex dies fieri a Deo, et Mat. 2? dicitur
salvator ipsum '*dominum sabbati", quia Ps. 118? Dei
15*Ordinacione tua perseverat dies, quoniam omnia ser-
viunt tibi". Omnia, id est omnes creature, sicut exponit
beatus Augustinus, illud Jo. primo. *Omnia per ipsum
facta sunt." Et isto modo expresse dicit beatus Augu-
stinus 5? super Genesim ad litteram capitulo 7?, quod
20tempus est creatura, facta a Deo, et idem dicit r1? de
Civitate Dei capitulo 6? et
Patet ergo ex processu Aristotelis, quod impossibile So time can be
est omne tempus esse factum a Deo, nisi sit in suo NOTA E
fine vel aliter sic factum in suis causis originalibus vel only when it is
25specificis, cum omne successive factum, sive permanens the sense that
sive successivum, fit antequam sit factum, sicut omne ἐν Inakcsss
temporaliter corruptum corrumpitur, antequam sit
corruptum, ut patet 599, et consonant racio, auctoritas

et modus loquendi.

14. Ps. omissum in cod. 20. Post et lacuna 6 fere litterarum in cod.

Cf. Arist. Nat. Ausc. VI 4 (3), 1 (Ed. Par. II 322, 20 ss.):
Τὸ δὲ μεταβάλλον ἅπαν ἀνάγκη διαιρετὸν εἶναι ἐπεὶ γὰρ ἔκ τινος
εἷς τι πᾶσα μεταβολὴ, καὶ ὅταν μὲν ἡ ἐν τούτῳ, εἰς ὃ μετέβαλεν,
οὐκέτι μεταβάλλει x. τ. À. 13. Gen. 1, 81. Ib. Matth. 12, 8:
.dominus enim est filius hominis etiam sabbati. Ps. 118, 91.
17. Cf. Aug. in Ev. Joa. I, 12—16 (Migne XXXV 1885.-- 1587).
19. Cf. Aug. De Genesi ad Litt. V 7, 12 (Migne XXXIV 5265):
Potius ergo tempus a creatura, quam creatura coepit a tem-
pore; utrumque autem ex Deo. 21. Cf Aug. De Civitate
Dei XI 6 (Migne XLI 321): Si enim recte discernuntur aeter-
nitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate
non est, in aeternitate autem nulla mutatio est; quis non videat,
quod tempora mon fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid
aliqua motione mutaret; et qusqu. 28. 509] scilicet Arist. Nat.
Ausc. lib. VI, sect. 59, cap. 6 (το), ronds Earn 326; 52):
᾿ Φανερὸν οὖν, ὅτι. καὶ τὸ γεγονὸς ἀνάγκη γίνεσϑαι. πρότερον καὶ

14

Other examples.

JOHANNIS WICLIF CAP. XXI.

Racio talis: omne mutatum esse ut huiusmodi est in
termino ad quem; sed nullus terminus ad quem est
pertinens, si non terminus exclusivus motus, cuius est
mutatum esse, ergo etc.

Concordat eciam modus loquendi, ut nemo dicit,
quod domus est facta ad cuiuslibet partis faccionem,
nec quod mocio aut duracio est complete in primo
instanti vel alio instanti intrinseco sui esse. Sic enim
esset omne tale successivum corruptum aut pertransitum
in preteritum pro quolibet instanti sui esse. Nonne
innuitative docemur illa loyca Aristotelis per idem
Gen. primo factum est vespere et mane dies unus, eciam
capiendo finem diei, pro quo sit verum ipsum esse
factum; sicut ergo mutatum esse se habet ad mutari,
sic factum esse ad fieri, cum sint idem vel prope; sed
nullum mutatum esse est, nisi subito in fine mutacionis;

ergo per idem omne factum esse est subito solum in
fine faccionis.

12. Gen. I 5, factumque Vulg.

τὸ γινόμενον γεγονέναι, ὅσα διαιρετὰ χαὶ συνεχῆ" οὐ μέντοι ἀεὶ
ὃ γίνεται, ἀλλ᾽ ἄλλο ἐνίοτε, οἷον τῶν ἐκείνου τι ὥσπερ τῆς οἰκίας
τὸν ϑεμέλιον Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ φϑειρομένου χαὶ ἐφϑαρ-
μένου. εὐϑὺς γὰρ ἐνυπάρχει τῷ “γινομένῳ καὶ τῷ φϑειρομένω
ἀπειρόν τι συνεχεῖ γὲ ὄντι, καὶ οὐκ ἔστιν οὔτε γίνεσθαι μὴ
γεγενός τι οὔτε γεγονέναι μὴ γινόμενόν τι.

E
o

CAPUT VICESIMUM ALTERUM.

Item ex racione universalis actus intrinseci potest
loyce deduci, quod est dare extensionem temporis ultra
presens instans. Nam quodlibet verbum (de presenti
5connotat indifferenter omne tempus preteritum vel fu-
turum, et per consequens tota proposicio significat
complexe et compositive pro quocumque tempore pre-
terito vel futuro. Consequencia supponitur ex hoc, quod
quelibet proposicio significat complexe proporcionaliter

10ad significaciones suorum extremorum; et antecedens
probatur tripliciter.

Primo sic: aliter sequeretur: ista res est, ergo ista
res in hoc instanti est eo, quod antecedens iam primarie
significat istam rem in hoc instanti esse, cum verbum

r5iuxta istam viam solum hoc instans connotat pro hoc
instanti, quia data universali connotacione connotaret
communiter omne instans, et sic, quod esset; quod non
est impossibile aliquod instans preter hoc esse, quia,
si B instans potest esse, tunc B instans potest nunc

20esse, et, si quidlibet inciperet et desineret esse, sicut
incepit et desinit esse in hoc instanti, et ita significant
proposiciones, cum hoc verbum est? vel 'esse? signi-
ficat simpliciter pro hoc instanti, ut dicit responsio.

Item tunc non esset possibile, quod semper est instans

25vel aliud corruptibile: tum, quia sic semper esset tale
in hoc instanti, tum eciam, quia per idem necessario
est instans, et de qualibet perfecta specie aliquod indi-
viduum corruptibile, quod tamen repugnat responsioni,
cum omne verbum de presenti limitatur simpliciter ad

3oconnotandum hoc instans, et tota proposicio significat
proporcionaliter ad illam connotacionem; et tunc perirent
omnes denominaciones, potissime cum sunt de univer-
salibus habentibus supposita corruptibilia, ut patet
discurrendo per denominaciones mathematicas et natu-

35rales, que sunt de dici de omni.

14.*

Time must be
extended
beyond the
present instant,
as is evidenced
by language as
to general acts.

'Threefold
proof:

I. a) Otherwise
all that is
must be in this
present instant,
and so other
instants would
be present with
this.

b) Al species
and universals
composed of
perishable
individuals
would cease to
exist.

212 JOHANNIS WICLIF CAP. XXII.

c) The verb *to Item non est de racione huius verbi substantivi *esse"
be" does not ἡ - Ε -
connote time, COnnotare aliquod tempus; ergo si connotat, hoc est
MN DINE preter vim vocis ex applicacione voluntaria intellectus;
present instant cum ergo | intellectus indifferenter potest elicere inten- F. 241
Would. pe, ? Giones universales et singulares de connotacione temporis, 5
sitque pronior ad eliciendum intenciones universales,
sequitur, quod non oportet hoc verbum "est" de presenti
significans primarie connotare singulariter tempus.
Assumptum patet per Priscianum in magno libro octavo
capitulo 225, ubi sic: *Presens tempus dicitur, cum pars 1o
preteriit parsque futura est, cum tempus fluvii more
instabili volvatur cursu, vix punctum habere potest in
presenti, hoc est in instantij et maxime eius pars
preteriit vel futura est, excepto *sum"' verbo substantivo,
quod est omnium perfectissimum, cui nichil deest." 1
II. God is in Secundo confirmatur ex dictis et dicendis, quod exi-
RUE stente solo Deo adhuc proprie esset esse et non fuisse
His δοίηβ. vel fore, sicut patet de eternitate, quod tamen esset
restricted to. falsum, 51 esse connotaret de sua significacione primaria
Ten EE tempus presens, ergo etc. Nemo namque sane dicit, 20
quod si incipit aut desinit esse creatura, quod propor-
cionaliter incipit aut desinit esse Deus. Ipse ergo, prior,
quo ad consequenciam, quam creatura, potest esse sine
creatura, ergo et sine tempore, quia aliter essencia Dei,
generacio filii et omnis accio ad intra esset temporalis, 2
presupponens tunc ad suum esse.
Proof from Tercio confirmatur per ilud Exodi 39: “81 dixerint
Scripture that DIN » d CREAN
"est" applies. Imichi, quod est nomen eius, quod dicam eis?" Et do-
to all imé- minus ad Moisen: «Ego sum qui sum", ait, «Hec dices
filiis Israel" et infra *Hoc nomen michi est in eternum 3o
et hoc memoriale in generacionem et generacionem'', et
revera intelligit omnia verba vel nomina Deo conveniencia
illud verbum sum etc. Tercium elementorum est Deo
maxime conveniens; ideo dicunt grammatici, quod *Est"

verbum substantivum materiam, substanciam vel essen- 35

σι

17. solo] cod.: sole. 38:. Cod.: in generatione.

9. Cf. Prisciani. Institut. grammat. lib. VIII 10, 51 (Ex re-
censione Martini Hertz, Lipsiae 1855, p. 414): Praesens
tempus proprie dicitur, cuius pars praeteriit, pars futura est
.... instanti. Maxima igitur pars eius, sicut dictum est, vel
praeteriit vel futura est, excepto *sum" verbo, quod ὑπαρχτιχόν
Graeci vocant, quod mos possumus substantivum nominare;
id enim omnium semper est perfectissimum, cui nihil deest.
27. Exod. 3, 14. lbid. ὃ, 15.

CAP. ΧΧΗ͂. DE ENTE PREDICAMENTALI. 213

ciam significans ut pronomen. Ideo signanter dicit Job
de Deo: *Quod si non ille est, quis ergo est?" Job. 99.
In ista ergo materia sunt tres modi dicendi, quorum Three ways of
. o; . S Ms derst: i
primus dicit, quod animus limitat commune quodcumque ἀπὸ rae
5verbum presentis temporis ad connotandum singulariter ᾿" ROT
presens tempus modo quo tactum est superius. Et actual instant.
: . Q9 : - 0 Βγδανναγαὶ
istam sentenciam dicit Doctor Profundus libro primo uo
capitulo 249, ubi sic: * Nos autem propter debilitatem take the instant
: 9 Bis as our point of
intellectus nostri non possumus distincte cognoscere semp,
. . . an e
r100mnes particulas temporis semper fluentes et continue ilu Ἐπ 158 this
succedentes; ideoque accipimus presens instans, quod bY ἃ river, as
2 CX . to which we
de toto tempore est actuatum et nobis notissimum, et speak of above

ponimus illud pro quodam signo et tunc nobis certo MEA M
per comparacionem, ad quem intelligimus presencia, Pat opposite
15 preterita et futura, quare proposiciones nostre, signi-
ficantes cum tempore, necessario significant isto modo,
scilicet relative ad presens instans quodcumque. Ideo-
que hec preposicio: *Christus patitur" continue diversum
et diversum significat, secundum quod diversa instancia
20 fiunt presencia successive, sicut et hec: '(Christus pacie-
batur" consignificant pari modo; sicut species in oculo
fixo vidente in certo situ partes fluminis continue de-
currentes, continue significat diversam partem fluminis
et diversam, sicut tales proporciones in anima sic videntis;
25ista pars directe michi obicitur in hoc situ, et ista est
inferior ista, quia superior; semper alia et alia repre-
sentant in comparacione ad varias partes variis sitibus
oculo presentatas.
Unde hec proposicio: Christus pacietur",quealiquando , Answer to
3ofuit, vera, iam est falsa, et econtra de 1sta: Christus Bisswardins:
paciebatur; et quia sciencia, credulitas et opiniones
nostre sunt per proposiciones huiusmodi, variantur con-
[ητι6, δσαΐ 1116.᾿᾿
Et inter alia dicta Doctoris miror de isto non modi-
35cum, cum patenter sequitur ex dictis suis et plana

12. actualissimum £extus Bradwardinensis, 13. pro signo et termino
quodam certo Zextus Brad. 14. ad quod seu quem £. B. 15. quare et Z. B.

17. scilicet] cod.: si; zb. relative et comparative 7. B. 20. sicut om. t. B.
21. paciebatur et pacietur f. B. 24. et sicut £. B. 25. situ et haec pars
est superior, haec vero inferior, vel haec pars est prior, et haec posterior
semper £. B. 27. sitibus] vicibus /. B. 29. Unde] quare et £. B.;
ib. pacietur aut patitur Z. B. 30. iam] nunc ἡ. B. 30, 3r. et — pacie-
batur] et haec propositio Christus paciebatur, quae aliquando fuit falsa,
nunc est vera £. B. 31, 32. opinio nostra f£. B. 32, 3. continue] simi-

liter Z. B.

2. Job. 9, 24. 7. Cf. Thomae Bradwardini De causa Dei
"124 (Ed. Lond. 248, BC).

214 JOHANNIS WICLIF CAP. XXII.

If time flows veritate oppositum huius sensus; mirandum namque
E Dy est, quomodo dicit omnes partes dos ges semper fluere
be induded iP et succedere, cum hoc posito oportet alia esse extra
instans actuatum, quia non potest vere dici, quod omnes
partes temporis semper fluunt et succedunt in eodem
instanti. Item, quod posterius assumitur instans esse
notissimum, patet quod non: nam pauci vel nulli phi-
losophi consenciunt in instanti ut aliqui dicunt, quod
non potest esse, aliij quod est celum, et sic de quot-
libet opinionibus. Nullus ergo animus creatus est causa IO
agilis, ut continuo accipiat discrete novum instans, ut
post dicetur. Item, si preterita dicuntur esse priora,
ut sunt a tali instanti | remociora, et futura, ut sunt F. 241'
presenti instanti propinquiora, ut dicit Doctor, allegans
ad hoc Aristotelem 59? Metaphisice :6?: Patet ex de-:5
ductis superius, quod sequitur huiusmodi preterita et
futura esse infinito magno gradu prioritatis esse aliquod
futuri; ideoque oporteret ponere primum instans mundi
pro certa mensura citeritatem omnium temporaliter
posteriorum. ἡ 20

Bradwardines — [tem, quod additur, hanc proposicionem Christus
ἌΣ patitur" significare diversa secundum variacionem in-

DOR IS ἢ stancium, videtur mirabile, quia nec ex parte signi, nec
meaning he ex parte veritatis, nec mixtim potest contingere tam
assigns fo It. 5 variacio; non ex parte signi, cum pure natura- 25

liter, quantum in se est, representat in differenciis, sive
signatum suum sit, sive non. Nec alias ostendi de
significacione intencionum universalium. Non enim sic

Uv

13. et] cod.: ut

15. Cf. Thomae Bradward. De causa Dei l. c..... Omne
verbum consignificat tempus. Currit enim consignificat tempus
praesens, scilicet nunc esse cursum, curret vero vel currebat,
quod complectitur scilicet praeteritum vel futurum; et hoc
manifestum est, quia currebat significat fecisse cursum prius
secundum tempus, curret vero futurum cursum posterius; et,
ut patet 5 Meth. 16, prius secundum tempus in praeterito est
remotius a nunc praesenti, in futuro vero, quod est propinquius
ipsi nunc, ipso nunc ut principio et primo ente, ad quod alia
comparantur. Nos autem propter debilitatem .... et qusq. cf.
supra p. 213,8. Allegans ad hoc Aristotelem 5 Metaphisice 16] Est
libri IV (in edd. ant. V), cap. 11 (non 16), iam supra commemora
tum, pag. 204, col. 367 (Ed. Par. 11 628, 17 ss.): T δὲ κατὰ
χρόνον" τὰ μὲν γὰρ τῷ πορρωτέρω τοῦ νῦν, οἷον ἐπὶ τῶν
γενομένων (πρότερα γὰρ τὰ Τρωϊκὰ τῶν Μηδικῶν, ὅτι πορρώ-
τερον ἀπέχει τοῦ νῦν), τὰ δὲ τῷ ἐγγυτέρω τοῦ νῦν, οἷον ἐπὶ
τῶν μελλόντων.

CAP. XXII. DE ENTE PREDICAMENTALI.

variaret mocionem suam, nisi motam ab instanti succe-
dente vel alio, quod non est fingendum movere signum
vel virtutem eius. Nec ex parte anime, quia ipsa non
apprehendit, nisi ut est mota ad apprehendendum; ideo
5oportet signum prius naturaliter movere animam ad sic
varie apprehendendum, quam sic de facto apprehendat.
Nec potest dici, quod reciproce iuvant se signum et
anima per impotenciam vel habitum quiescentem in
anima, quia in ipso est universalis et olim lapsa in

10 preteritum, Ideo, si impotencia iuvaret, oporteret pro
quolibet instanti innovare impotenciam, ut signum sic
significet; et cum hoc non posset fieri, nisi primo limi-
tate intelligendo instans, ut succedit, videtur impoten-
clam superfluere, cum impotencia foret propter signi-

15ficacionem novam innovandam et antiquam exuendam,
que prius naturaliter habetur, antequam sit talis im-
potencia; et de habitu constat, quod est impertinens,
ut verbum significet quodcumque instans; ideo numquam
tam prone limitaret ad instancia, ut sunt presencia,

20nisi aliunde adiutus, et de illo adiutorio est conclusio.

Item multi componunt continue in tempore, qui non
percipiunt successionem temporis, cum tamen iuxta
istam viam omnes eque distincte componentes cum verbo
de presenti eque distincte tempus perciperent; ergo

25 posicio falsa.

Assumptum patet de dormientibus in sardis, quorum
ymaginativa viguit componendo ut supposito; sic enim
sompniant multi componendo continue per verba de
presenti, ignorando lapsum temporis.

3o Multi tamen distincte componunt cum verbis de pre-
senti ipsis existentibus in leticia vel opinantibus, quod
nullum tempus potest esse, sicut et alii penaliter com-
ponentes, quibus apparet tempus longum, et idem patet
de bestiis satis distincte componentibus mediantibus

35 verbis de presenti, que vel non percipiunt tempus, vel
non punctatim, ut partes eius succederent.

20. Cod.: n' ad aliude.

26. sardis] sive potius sargis, quam vocem Ducange sic
explicat: ,,Panni species variis usibus applicata, tapetibus
nempe codicibus cortinis" atque affert ex Reg. visitat. Odon.
archiep. Rotomag ex Cod. reg. 1245, f. 60*: Juvenimus in dormi-
torio (canonicorum Sagiensis ecclesiae) sargias sive tapetia
- inhonesta, ut pote radiata.

215

Τῆς words
cannot alter in
meaning, nor
the mind which
understands
them.

Many men go
on putting
together acts
and impressions
without
perception of
time.

216 JOHANNIS WICLIF CAP. XXII.

No time can be Ex isto videtur, quod nemo potest iudicare tempus
Τὰ esse longius, quam de facto est, quia, si sic, tunc
aliquod signum representaret plura tempora vel in-
stancia succedere, quod est impossibile iuxta hanc viam,
cum precipua et per se causa variacionis in significa- 5
cione temporis sit variacio temporis vel instantis; non
ergo potest esse illusio sensus interioris. Unde moveretur
ad iudicandum tempus esse diuturnius, quam de facto
erit, quia tunc verbum, mediante quo componeret,
significaret pro aliqua parte illius temporis instans vel:o
tempus esse, quod de facto non tunc foret, quod est
contra responsionem. Non enim representat se aliquid
naturaliter erronee, nisi propter defectum in medio vel
defectum in specie vel organo. Sed secundum istam
viam tempus representat se naturaliter ymaginative sine 15
figura vel specie; ideo non superest; unde erronee quo
ad eius diuturnitatem.
AII verba de Et ex istis apparet veritas minoris assumpte. Nam
presenb'esB8* S omnia verba de presenti eque distincte significancia,
dE d eque distincte movent ad apprehendendum successionem 20
time. temporis, et per consequens virtus eque distincte appre-
hendit successionem, et sic magnitudinem temporis, et
tunc facile esset tempus percipere, cum talis percepcio
consequitur ad quamlibet composicionem.
According to Item iuxta istam posicionem videtur, ut supra, quod 2
Bradwardin** sensus interior solum capit de tempore unum indivisi-
position, we à Su ! :
p bile, scilicet instans, et per consequens non sentit
the instant and tempus, sicut nec | motum. Si enim plus caperet in F.
Boro, presenti, tunc plus esset in presenti, et per consequens
verbum non continue innovaret significaclionem suam, 3o
et excederet ab antiqua proporcionaliter ad successionem
temporis; tunc enim nullum tempus representaret se-
cundum se totum, cum tempus, ut desinit esse, desinit
representari, et ut incipit esse, incipit representari, et
per consequens, cum ommne tale tempus incepit et desinit 35
per remocionem de presenti, sequitur, quod pro nullo
instanti representatur aliquod tempus secundum se totum;
solum ergo secundum instans continue representatur.
So properly Ex quo videtur, quod non tempus, sed instans signifi-
speaking ΟΠ catur per verbum huiusmodi de presenti, vel si tempus 4o
signified by the secundarie significatur, consequenter ad instans, tunc

verbum de δ : . : oig .
presenti. — quodlibet instans dati temporis significaret continue

DI

[81

3. Cod.: representaret ubi plura. — 3r. Cod.: excideret. 33. Cod. : desit
esse (— desint esse).

CAP. XXII. DE ENTE PREDICAMENTALTI.

illud tempus manere continue signatum per illud verbum
de presenti, et per consequens non oportet, quod continue
excidat assignando tempus continue. Nec est verum,
quod instans significat naturaliter tale tempus, quia
5per idem significaret omne tempus sive fuerit sive non.
Nec est verum, quod omne tempus signatur tali verbo
per se, quamdiu manet, quia, ut alias declaratum est,
existencia signati est impertinens, ut significetur. Ymo
tunc quodlibet tempus haberet propriam significacionem,
10et per consequens virtus apprehenderet infinita tempora
quodlibet propria intelligencia et distincta, quod non
potest virtus finita facere, quia plura scimus et tantum
unum intelligimus secundum Philosophum, et tunc pro
quolibet instanti una significacio instantanea inciperet
15esse et una significacio instantanea desineret esse; et
sic, ut videtur, continuum componeretur ex instantibus,
si significacio instantanea foret eiusdem racionis cum
successivo. Si autem dicatur, quod non variantur signifi-
caciones temporum per verba, sed eadem connotacione
20significat verbum omne tempus, quod significabit, plane
tunc sequitur, quod omne verbum eque communiter
significat tempus, cum eadem significacione potest
quodlibet tempus significare; et illa eadem significacio
non potest nunc terminari ad unum significabile, et
25nunc ad aliud, priori dimisso eo, quod est de genere
respectivorum.

Et ex hoc videtur, quod significacio verbi pure de
presenti terminatur pure ad instans sine pluri, ut
tactum est superius de significaclone motus, que non

3o potest primo fieri super indivisibili in motu.

Ulterius videtur, quod utrumque exemplum capit
calumpniam; primum, quia oculo fixo vidente fluvium
vel aliquod visibile decurrens continue per foramen,
foret continue nova, et nova species, et per consequens

35 non eadem in numero significare continue partes succe-
dentes dimissa significacione priorum. Nam nullum tale
collocatum representaret se visul, nisi mediante specie,
et per consequens pari evidencia, qua una pars ageret
suam speciem in oculo, et quelibet eque activa non

13. Cf. Arist. Eth. Nic. VI, X [XI] (Ed. Par. II 72, 42 ss.).
36. Cf. Vitellionis Mathematici doctissimi περὲ ὀπτικῆς 3, 48 et 49
(Ed. Norimberg. 1535, f. 685: *Nullum visorum simul totum
-videtur" et *Impossibile est plura simul aequaliter videri."

217

. The idea of
time only comes
in secondarily.

Bradwardine's
first example
(of the river)
defective, as
the eye would
see many parts,
not one.

218 JOHANNIS WICLIF CAP. XXII.

aliunde impedita; nove ergo partes obiecte noviter
immutarent, ut patet in perspectiva. Hic autem quiescit
eadem proposicio et idem verbum in anima; ideo appli-
cando exemplum ad propositum, diceretur, quod continue
representaret se virtuti attendenti secundum unum indi- 5
visibile eius, et gigneret continue novam speciem sicut
et actum; sed nulla virtus, et specialiter organica, est
tam acuta, quod sufficit tam spissim alternare intuendo
pure unum indivisibile, quia oportet talem virtutem
propter eius obtusitatem fieri primo divisibile, quod τὸ
solum est sensibile servata apprehensione indivisibilium
intellectivorum, ut dicit Augustinus in De Quantitate anime
de apprehensione puncti; et patet sentencia de signifi-
cacione motus.

As to the Et quo ad secundum exemplum patet ex dictis, quod 15
ἀπ αν proporcionaliter, ut variantur partes, variantur propor-
Tipo ciones, quibus componitur istam partem vel istam nunc

in the words aut sic esse in hoc situ sic, quod non eadem proporcio

yo E pu significat nunc primarie, nunc ista, et nunc ista esse

RSEN in tali vel tali situ, sed secundum variacionem circum- 20

them. stanciarum variantur proporciones et actus, εἴ per
consequens significaciones. Ymo posito, quod eadem
proporcio sic varie | significaret, oportet illam iuvari ex F. 242'
presencia circumstancie sensibilis, que propius significat,
quia movet ad taliter apprehendendum cum principium 25
propinquum per se notum sit aput philosophos, quod
nulla creatura potest noviter movere, nisi prius naturaliter
mota et limitata ad sic movendum.

Bradwardines ^ Ulterius patet respicienti ad dicta Doctoris, quod
FERT plane sequitur ex illis, multa esse extra instans presens. 3o
ocuqe the Nam, ut dicit immediate consequenter, Deus ex infini-

present instant. tissima claritate comprehendit omnia simul, et sic omnes

partes temporis, sicuti sunt verissime per se ipsum,

4. Cod.: dicere.

12. Cf. Aug. De Quant. Animae XI 18 (Migne XXXII, 1046):
Siquidem est, quod nullam divisionem patiatur .... est ergo
signum nota sine partibus. Vide supra p. 55 et 66. — 29. Cf. Tho-
mae Bradwardini de Causa Dei I 24 (Ed. Lond., p. 243 D):
Deus autem ex sua infinitissima claritate comprehendit omnes
res particulares et omnes particulas temporis, sicuti sunt, ve-
rissime per se ipsum: Non enim indiget comparatione vel rela-
tione praeteritorum vel futurorum ad praesens instans, more
infirmitatis humanae, sed intelligit omnia simul et praesentia-
liter aeque clare.

CAP. XXII. DE ENTE PREDICAMENTALI. 219

cum essencia divina omnia uniformiter et invariabiliter
representat. Ideo dicit, quod Deus nichil potest noviter For God
eq. . ὅ o . . . coen
diligere vel odire, sed si aliquando sic facit, eternaliter 5$ pares

sic facit ad intra, ut patet corrolario capituli 2.311, Cum E
5ergo diligere rem sit velle sibi bonum et sic ad invicem his love &c.

es : ; t

sibi esse, quod est fundabile bonum, patet, quod sequitur, ΑΗ s DOE

si Deus quicquam diligit, tunc illud habet esse. Et UM
cum non oportet omne, quod Deus diligit, semper tempore suo.
actualiter esse, quia sic nichil posset incipere esse,

10 planum est, quod oportet omne dilectum a Deo esse
in tempore suo: unum prius, et aliud posterius. Et
confirmacio istius est, quod apud Deum omnia sunt
presencia, ut Augustinus et iste Doctor cum aliis dicunt
concorditer. Aliter enim non plus diceretur Deus com-

15 prehendere omnia simul, quam homo intelligere omnia
simul; patet ergo, quod si partes temporis sunt apud
Deum, tunc vere sunt.

4. Cf. Bradw. ibid. I 23 Corr. (Ed. Lond., p. 240 E): Unde
sequitur manifeste, quod Deus nullum noviter diligit neque odit.

CAPITUM CONSPECTUS.

pag. pag.
Caputaprimumid p eT (Eaputednodecibiupmo 5-95 0-0 m B Τὴ
(Caputésecundumu e E 15 | Caput tertium decimum ....... 118
Caputitertiump cc Mou MCaputequartum decimump d b
Caput/quartump ᾿ς πὰς c 20 Caputequintum decimum)? 9-5 9 2 ΤΠ
(Crspoxote aRibUvtadisel 5 5. G 919/59 ιν. 34 | Caput sextum decimum ....... 142
Caputisextum "pcc Am Gaputeseptimumdecimum/-s- Mac E- 155
Gaputéseptimbmi . . . op MCaputeoctavumpcdecimurmv- 9 9 168
GCaputltoctavumuc ee TE 76 | Caput nonum. decimum ..... ETC)
CCaputanonumi c πω ΠΟ] aputsviceSI o rM 189
Caputidecimumo e ad Caput vicesimum priniumm M 199

Caput undecimum. . ... .. .. -.. . 102 | Caput vicesimum alterum. . . . -— ο ΦΠῊ

JOHANNIS WICLIF

XIIL QUAESTIONES. LOGICAE ET PHILOSÓPHICAE.

Leid i

AER

A» ΩΝ

ΣΈΟ

pt
(Nd
CANI M

Qu

Eus

Aci dut
t

Lern ei VK

E s
ΣΝ],
BIETET "
PE DP τ E
SEM RTI ,
d Av,

P

WURohnt.

SAM UR Cs

"nervo vas

᾿ ἫΝ με jeyauio decl M

Ew pui HOLEN Meere i
ἱ ; ASTE | qnis dae tM
νά μάν vai Cu RUNDE

᾿

! PY) Nodo. ἼΩΝ ἢ τ

ὄρ τὰ i dcmum "N
ul à NUR: " ἀλλα, M & ^s
γένη 4 dé d
sies msnm qr] rus
i Mem ΠΡ την ;

Utrum Deus, qui ereavit mundum sensibilem wnether Goa

could have

in primo instanti temporis, potuit ipsum prius created the

world earlier

producere et communieare creanciam alicui than ne aia.
pure creature.

F.177 Arguitur, quod non: nam nullus Deus creavit mundum
sensibilem in primo instanti temporis, ergo questio quo
ad suppositum est falsa, et per consequens tota questio;
consequencia est nota, et antecedens patet per Philo-
5sophum 8? Phisicorum.
In oppositum arguitur sic: Deus creavit mundum sen-
sibilem, ut dicit Plato, et non prius, quam in primo
instanti temporis, ut notum est; ergo questio quo ad
suppositum vera; et quo ad alias partes patet ex eo,
10 quia Deus eternaliter est omnipotens, ergo eternaliter
potuit et eciam creanciam pure creature communicare,
et per consequens tota questio est vera.
Ista questio est valde difficilis secundum tres partes m hree
suas, triplices continens omnino difficiles questiones, NURIADSES
15 ultimas duas difficiliores prima.
Nichilominus tamen prima de creacione mundi sen- I. Whether the
ΠΕΡ Ε n E. : - - - world and time
sibilis et primo instanti temporis tales implicat diffl- were created
cultates, que totum ingenium humanum videntur trans- 'ogether.
cendere, cum secundum Philosophum $8? Phisicorum
20solus Plato generat mundum cum tempore. Nam omnes
philosophi naturales naturaliter loquentes senciunt con-

5, 7, 10, 19. Cf. Arist. Nat. Ausc.VIII r, τὸ (Ed. Par. 11 343, 315ss.)
... Καὶ διὰ τοῦτο ΖΙημόκριτός τε δείκνυσιν ὡς ἀδύνατον ἅπαντα
γεγονέναι: τὸν γὰρ χρόνον ἀγένητον εἶναι. Πλάτων δ᾽ αὐτὸν
γεννᾷ μόνος" ἅμα μὲν γὰρ αὐτὸν τῷ οὐρανῷ γεγονέναι,
τὸν δ᾽ οὐρανὸν γεγονέναι φησίν.

224 Johannis Wiclif Quaest. I.

corditer ex nichilo nichil fieri, ut patet primo Phisicorum,
non potentes ingenio naturali scienciis suis, que ex sensatis
ortum habent, invenire quidquam fieri, nisi ex aliquo
vel de aliquo, cum ex sensatis ingenio naturali non
poterant invenire aliquid fieri, nisi ipsum, quod sic fieret, 5
esset talis faccionis et mutacionis, que faccio et mutacio
esset recessus alicuius ab aliquo et accessus ad aliquid;
et illud, quod in tali mutacione vel faccione sic recederet
ab aliquo, et accederet ad aliud, scilicet ad terminum
faccionis, esset subiectum, de quo vel ex quo faciendum
fieret. Quod autem posuit Plato mundum factum cum
tempore, hoc forte fuit ex communicacione cum theologis
in Egipto, a quibus de ista materia creacionis mundi
et aliis plurimis materiis difficilibus in theologia contraxit
aliquale genus vel scintillam fidei et credulitatis | et F.
exhinc ita posuit.

Descendendo tamen ad decisionem questionis aliqualem,
iuxta tres partes tytuli tres erunt articuli.

—

o

-

gg

Different | Quo ad primum articulum, utrum Deus creavit mundum
meanings of Scc : o : 6 ὃ
Create, — Sensibilem in. primo instanti temporis, noto, quod creare 20

sumitur multipliciter: aliquando generaliter pro producere,

et creari pro produci iuxta illud Ecclesiastici 249: *Ab

iniclo et ante secula creata sum?, id est producta, Ali-

quando sumitur generaliter pro facere et econtra, iuxta
illud Gen. τὸ: *Et vidit Deus cuncta, que fecerat, id2

est creaverat, *et erant valde bona". Aliquando capitur

pro constitucione alicuius in aliqua potestate, gradu vel

dignitate, que non de potencia ipsius rei educitur vel
producitur, sicut proprie dicitur creare cardinales, sic
Properly it dicuntur creari publici notarii. Alio modo sumitur proprie, 3o

RT Dd et est quo ad quid nominis ex nichilo vel de nichilo

aliquid producere vel facere, et sic capitur in exordio

Biblie, cum dicitur: 'In exordio creavit Deus celum et

"2t

3. Cod.: fi ex nichilo nisi ex aliquo. 14. Cod.: difficillibus.

20, 21. In marg. cod.: "creare capitur multipliciter.

itg (Oy Arist. Nat. Ausc. 1 8, 1 (Ed. Par. II 258, 40 ss):
Ζητοῦντες γὰρ οἱ κατὰ φιλοσοφίαν πρῶτοι τὴν ἀλήθειαν καὶ
τὴν φύσιν τὴν τῶν ὄντων ἐξετράπησαν olov ὃδόν τινὰ ἄλλην
ἀπωσϑέντες ὑπὸ ἀπειρίας, καὶ φασὶν οὔτε γίγνεσθαι τῶν ὄντων
οὐδὲν οὔτε φϑείρεσθϑαι, διὰ τὸ ἀναγχαῖον μὲν εἰναι γίγνεσϑαι
τὸ γιγνόμενον ἢ ἐξ ὄντος ἢ ἐκ μὴ ὄντος, ἐκ δὲ τούτων ἀμφοτέρων
ἀδύνατον εἶναι: οὔτε γὰρ τὸ ὃν γίγνεσϑαι (εἶναι γὰρ ἤδη), ἔκ
T Sd ὄντος οὐδὲν ἂν γενέσθαι, ὑποκεῖσϑαι γάρ τι δεῖ.

. Ecclesiast. 24, 14 25. Gen. I f. 33. Gen. 1, t.

5

IO

20

3o

F. 178

35

Quaest. 1. Quaestiones logicae et philosophicae.

terram? et illo modo utar proprie illo verbo creare in
isto articulo primo; et ultimo creare capitur improprie;
de quo modo expresse dicam in articulo ultimo.
Secundo noto, quod ille prepositiones 'de vel 'ex? in
descripcione quid nominis creare non important ibi
circumstanciam subiecti, ut nichil vel nichilum haberet

225

When we say
*make out of
nothing",
nothing is not
a subject but

racionem circumstancie subiecti respectu factibilis. Sed the negation of

illis denominacionibus ex nichilo vel de nichilo importatur
abnegacio subiecti, abnegacio circumstancie subiecti, ab-
negacio substancie, de qua vel ex qua res produceretur, vel
tamquam a suo principio originaretur, quemadmodum
dicunt theologi. Dicunt duas personas divinas, non ex
nichilo vel de nichilo, nec ex subiecto vel de subiecto, sed
ex substancia vel de substancia produci divina. Sicut igitur
hec preposiciones *ex? vel *de non solum important subiec-
tum vel circumstanciam subiecti, sed eciam substanciam,
ex qua vel de qua res habet produci vel tamquam a suo
principio originari, similiter illis denominacionibus ex
nichilo vel de nichilo importatur abnegacio non solum
subiecti vel circumstancie subiecti, sed eciam substancie,
que non habet racionem subiecti, ex qua res haberet
produci vel tamquam a suo principio originari.

Tercio noto: mundus sensibilis dicitur unum de omnibus
corporibus et speciebus integratum aut aggregatum, omnes
res corporales et sensibiles ac formas earum ad plenum
continens et amplectens. Itaque iste mundus sensibilis
inter totam suam materiam, qua individuatur iste mundus,
et eius formam generalem corporis, que dicitur mundus
corporalis, de medio inter se includit omnes specificas
formas materiales et accidentales et omnes species cor-
porum. |

Suppono, quod instans temporis sit, quod instans in
tempore est subita duracio mundi visibilis secundum
successionem. Patet 6? Phisicorum et probatur sic. Nam
cum res corporalis secundum tempus vel aliquid temporis

sit nunc, et hoc per se vel per accidens, oportet, quod

ipsum tempus vel aliquid temporis sit per se nunc et
non per aliud nunc, ne in infinitum procedatur: et in
per se nunc in tempore non possit procedi in infinitum;

24. Cod.: agregatum. 39. Post infinitum itpe J//mea obducta
deletum cod.

34. Cf. Arist. Nat. Ausc. VI, 3 [2], 1 (Ed. Par. HI 321, 90).
15

subject or
substance.

"The world'
includes all
specific material
forms, and all
species of
bodies.

An instant is a
sudden duration
of the visible
world

226

I. Conclusion
God did create
the world.

Corollary :
I. The world
cannot have
existed from

eternity.

2. It must have
been created in
some duration
after eternity.

Johannis Wiclif Quaest. I.

igitur est dareper se primo nunc, quod oportet esse in-

divisibile secundum successionem, quia, si esset divisibile, Ὁ

sic aliquid eius in successione esset preteritum, et aliud
futurum; igitur esset nunc secundum partem et non per
se primo, quia non secundum partem preteritam nec
futuram esset nunc. Igitur tale *nunc? oportet esse in-
divisibile secundum successionem, et per consequens
supposicio vera. Et talis duracio subita tenet infimum
gradum realis duracionis create successiva in ewum et
ewa permanens sine fine summum; omnes tamen infra
et post eternitatem existentes.

CONCLUSIO PRIMA: Deus creavit mundum sensibilem ;
ista conclusio patet ex fide divina, que cercior est
omni racione humana. Probatur tamen sic: Deus pro-
duxit mundum sensibilem, ut notum est; igitur vel ex
aliquo subiecto vel de nullo vel ex aliqua substancia vel
de nulla. Consequencia patet per viam contradiccionis, et
antecedens probatur, quia mundus sensibilis accepit omne
a Deo; alias ipse esset Deus, primum ens, non habens
omne ab alio, quod non est dicendum; igitur Deus dando
sibi esse produxit mundum sensibilem, et tunc arguitur
ex consequente: Deus produxit mundum sensibilem vel
ex aliquo subiecto vel de nullo, vel ex aliqua substancia
vel de nulla. Si ex nullo subiecto et ex nulla substancia,
ergo Deus creavit mundum sensibilem; consequencia
patet ex quid nominis creare posito in primo notabili.
Si ex aliquo subiecto vel de aliqua substancia, et cum
illud subiectum vel illa substancia fuisset res corporalis
et sensibilis, sequitur, quod aliqua res corporalis et
sensibilis fuisset, que non fuisset contenta in mundo
sensibili et inclusa, quod est contra quid nominis mundi
sensibilis positum in tercio notabili.

CORROLARIUM: Iste mundus sensibilis non potuit esse
ab eterno sive eternaliter a parte ante. Patet, quia opor-
tebat istum mundum sensibilem de necessitate produci ex
nichilo, ut patet ex probacione conclusionis: Igitur...

CORROLARIUM: Deus istum mundum sensibilem creavit
in aliqua duracione post eternitatem; patet, quia mundi
creacio passiva non potuit esse eterna a parte ante

5

o

20

22

30

' 23
ων

ex contrario precedenti, et mundi creacio fuit; igitur 40

fuit post eternitatem et per consequens corrolarium
verum.

8. duracio] cod.: da?» 17. perversum] cod.: p v'm).

Quaest. [. Quaestiones logicae et philosophicae. 227

CONCLUSIO SECUNDA: Deus creavit istum mundum sen- 2. God created
F. 178^ sibilem in aliqua duracione subita | indivisibili secundum SEEN
successionem: patet, quia creavit cum creacione passiva iudoden andy
ex nichilo post eternitatem, ut dicit conclusio prima et to succession.
5corrolarium secundum; et quia non datur realis duracio
post eternitatem, nisi aut subita, indivisibilis secundum
successionem, aut successiva et temporalis aut ewa per-
manens sine fine; et quia illa creacio passiva mundi
sensibilis non fuit successiva et temporalis, nec ewa per-
10 manens sine fine: igitur relinquitur primum, quod fuit
subita, indivisibilis secundum successionem. Consequencia
est nota, et antecedens probatur pro prima parte, quia
nec fuit horalis, nec semihoralis, vel duarum horarum,
et sic de ceteris. Quia, si horalis vel in prima medietate,
15 fuit aliquid substancie huius mundi sensibilis vel.penitus
nichil. Si primum, tunc in secunda medietate illius hore
non fuit creacio alicuius substancie illius mundi sensibilis,
quia creacio est produccio alicuius penitus ex nichilo.
Quod non fieret de illa substancia vel de illis substanciis
20 productis in secunda parte hore. Si secundum, quod in
prima medietate hore nichil fuit penitus substancie mundi
sensibilis, sed postea; igitur illa creacio non fuit horalis:
et sic consequenter arguitur, quod non fuit temporalis
secundum aliquam mensuram temporis, quia in qua-
25cumque parte temporis esse in posteriori non foret;
igitur... Et a forciori non foret ewa permanens sine
fine, quia sic hodie et cottidie maneret passiva produccio
mundi sensibilis et eius substancie, quod iam est im-
probatum, quia in quacumque parte temporis esset, in
30 posteriori non foret, et econtra. Igitur relinquitur, quod illa
duracio fuit subita, indivisibilis secundum successionem,
et per consequens conclusio verà. Ista conclusio eciam
patet auctoritate scripture Eccl. 18?: *Qui vivit in eter-
num, creavit omnia simubP et per consequens non prius
35 unum quam alterum; igitur omnia subito.
. CORROLARIUM PRIMUM: Deus creavit mundum sensibilem Corollary:
in primo instanti temporis. Patet, quia creavit eum in pne
aliqua duracione subita indivisibili secundum successio- time.
nem ex conclusione precedente, igitur in aliquo instanti
40 temporis; consequencia patet ex supposicione. Siin primo

6. Cod.: eternitatem ut dicit conclusio prima nisi aut subita aut
successiva indivisibilis.

33. Ecclesiastici 18, 1.

228 Johannis Wiclif Quaest. I.

instanti, habet propositum, scilicet in aliquo non priori,
quia non datur prius primo; non eciam in aliquo poste-
riori, quia tunc illa creacio fuisset successiva, cum tunc
primo creasset primum instans et postea alia huius
mundi, quod est contra conclusionem, et pro illo corro- 5
lario est fides sacre scripture, que fallere non potest:
Gen. primo: 'In principio creavit Deus celum et terram".

2. The passive — CORROLARIUM SECUNDUM: Passiva creacio huius mundi

ἢ sensibilis, secundum quam ἃ Deo creatus est, εἴ secun-

instant, btt. dum quam Deus denominacione penitus ab extrinseco τὸ

God's active ED D T LAS É
creation (i. e. dicitur mundum creavisse, duravit instanter, subito et

DE UNSEOE. permanenter. Patet, quia Deus secundum illam duracionem
Qs ΓΕ ὃν existentem εἴ duracionem in primo instanti temporis
dicitur mundum creasse in primo instanti temporis;
igitur... Sed dicitur creacio Dei activa, que est eius 15
efficax voluntas, penes quam efficacem voluntatem mundus
existit, post quam nichil creavit penitus in existencia; | F. 179
illa non potest mensurari instanti, ut haberet esse subito
et permanenter, cum sit simpliciter necessaria et eterna.
In Clause 2 Quantum. ad secundum articulum noto, quod restat 20
P aot dicere, ubi hoc adverbium 'prius? determinat hoc verbum
to potest. potest, et ubi determinat hoc verbum producere. Non enim
dubium est, quin Deus ab eterno habuit posse producere
mundum, antequam mundus existeret: accipitur ergo hic,
sicut expresse ponitur in tytulo, personaliter determinatur 25
hoc verbum producere.
Three kinds Noto secundo, quod, licet prius dicatur multis modis,
Opes ἣν patet in post presentatis, tamen, quantum sufficit ad
proposicionem, dicitur tripliciter: uno modo prius eter-
nitate, secundo modo natura, tercio modo tempore vel 3o
instanti temporis.
L In eternity; — CONCLUSIO PRIMA: Deus, qui creavit mundum sensi-
in which the ,-. : ὃ ] . ο 5 : -
world had DMem in primo instanti temporis, potuit eum prius !n
BED a de eternitate producere in esse suo intelligibili. Probatur,
divine mind. quia Deus creans mundum sensibilem in primo instanti 3
temporis ab eterno produxit eum in esse suo intelligi-
bili: igitur assumptum probatur, quia iste mundus eter-
naliter habet esse a Deo in mente divina, cum eternaliter
in mente divina eius sit proprie propria intelligibilitas,
qua ipse a Deo et omnibus aliis distinctissime est intel- 40
ligibilis, cum secundum per se primam et proprie propriam

οι

28. presentatis] cod.: pnt?.

7. Gen. 1, 1.

Quaest. I. Quaestiones logicae et philosophicae. 229

racionem necessario et eternaliter est a Deo intelligi-

bilis etc.

CONCLUSIO SECUNDA: Deus creans mundum sensibilem 11. The world
in primo instanti temporis, non potuit ipsum prius COM σῦς Ὁ
5eternitate producere in existencia; patet, quia sic eter- eternity.
nitatem posset aliqua duracio precedere: et sic eternitas
non esset eternitas, quod implicat; igitur ...

CONCLUSIO TERTIA: Deus creans mundum sensibilem lll. The world

: : : : E T E : was created
in primo instanti temporis potuit eum prius naturaliter naturally before

io producere. Probatur, quia prius naturaliter produxit je: κι ume,
eum in esse eius substanciali vel naturali, quam in esse "eng is prior
temporali et instantaneo, sicut ipse mundus prius natura-
liter habuit esse a Deo in esse naturali et substanciali,
quam instantaneo vel temporali, cum res quelibet prius
15 habet esse substanciale quam accidentale; igitur... — —
CONCLUSIO QUARTA: Deus creans mundum sensibilem IV. God might

have created the

in primo instanti temporis potuit eum prius in tem- world earlier in
- - E - - time, since he
pore vel instanti temporis. Probatur: Potuit esse prius could have
instans nominatur comparative ante instans, quod tunc i en n
20fuit primum, in quo potuisset creasse mundum sen- that which he

sibilem; igitur conclusio vera; consequencia nota est; getusllvumade
assumptum probatur, quia non fuit repugnancia ex parte
Dei et impossibilitas, nec ex parte instantis illius, quod
tunc fuit primum; igitur antecedens verum, alias propria
25parte probatur, quia Deus habuit eternaliter sufficiens
posse producendi instans prius ante id, quod tunc fuit
instans primum, ut notum est; et pro secunda parte
probatur, quia instans ante illud instans, quod tunc fuit
primum, potuit creari, igitur assumptum probatur, quia
3o prior homo, ante hominem, qui tunc fuit, prius poterat
creari. Sic prius instans ante illud instans, quod tunc
fuit primum, potuit creari, sicut prior homo ante ho-
minem, qui tunc fuerat, prius potuit creari, cum ante
F.179'Adam | factum ex limo potuerat B vel .C ex limo So too he might
UE id ue Ε . have created a
35fuisse productus; et similitudo patet ex hoc, quia sicut "man before
cuilibet gradus essencialis essendi est esse humanitus, Adam.
sic cuilibet temporis gradus essencialis essendi est esse
temporaliter. Sicut ergo non repugnavit nec repugnat
priorem hominem esse ante illum, qui tunc fuit primus,
40 5150 non repugnavit, nec repugnat prius instans esse ante
illud, quod tunc fuit primum, et per consequens con-

clusio vera.

15. Cod.: substanciali; zb. Cod. : accidentali.

230

Corollary :
I. Any part of

Johannis Wichf Quaest. I.

CORROLARIUM PRIMUM: Item tempus parciale potuit

time mighthave 6538. prius temporaliter et posterius temporaliter quam

been earlier or
Jater than it
actually is.

2. God did not
create in the
greatest
possible haste.

3. God delayed
creation: not in
time but in
eternity.

4. God could
not create àn
instant without
creating the
species (of
instants.)

est de actu; patet, quia illud instans, quod tunc fuit
primum, fuit primum, et prius temporaliter, quia non
distabat a primo; et idem potuit esse posterius tempo- 5
raliter, quia poterat distare a primo instanti. Igitur
poterat esse posterius temporaliter; consequencia patet,
quia parciale tempus de tanto est actu prius tempora-
liter, de quanto minus distat a primo instanti distancia
temporali, vel ab eo nichil distat, et de tanto posterius,
de quanto plus distat a primo instanti. Nec ex hoc se-
quitur, quod ergo idem tempus parciale posset suum
gradum essencialem essendi precedere vel sequi, cum,
si prius instans fuisset productum ante illud instans,
quod tunc fuit primum, semper maneret immobile in
suo gradu essendi essenciali, nec variaretur per impo-
siclonem alterius instantis.

CORROLARIUM SECUNDUM: Deus non secundum ultimum
celeritatis possibile creavit mundum sensibilem; patet,
quia prius quam in illo instanti potuit creari mundus 20
sensibilis, ut patet ex proposicione conclusionis; igitur
non quam cito potuit creari est creatus, et per con-
sequens corrolarium verum.

CORROLARIUM TERCIUM: Deus aliquamdiu exspectavit
vel distulit creare mundum sensibilem non in tem-25
pore, sed in eternitate; prima pars patet ex corrolario
precedenti, quia non tam cito creatus est, sicut potuit
creari. Sed secunda pars patet, quia ante illam crea-
cionem non fuit aliqua duracio temporalis, sed sola Dei
eternitas immensa; igitur... 3o

CORROLARIUM QUARTUM: Non sequitur, Deus potuit
creare prius instans ante id, quod tunc fuit primum,
ergo potuit creare instans aliquod ante totam speciem
temporis vel instantis. Patet, quia antecedens verum ex
conclusione, et consequens verum, quia tunc aliquod 35
instans posset in existendo precedere totum suum gradum
essendi essencialem speciem, quod est impossibile. Unde
quamvis Deus potuit creare instans prius ante illud,
quod tunc fuit primum, ymo ante illud totum tempus
maximum, quod fuit de facto, non tamen ante totam 40
speciem temporis vel instantis, quamvis tamen illud totum
temporis maximum de facto sit species temporis vel in-

-

o

5

L5]

24. Cod.: corrolarium 4", zn margine recte 3.

12
o2

Quaest. T. Quaestiones logicae et philosophicae.

stantis. Sicut in simili non sequitur: si Deus producere
potuit unum hominem ante istum totum cumulum ho-
minum, qui de facto est, quod ergo potuit producere
unum hominem ante speciem humanam, quamvis tamen
5ila multitudo sit species humana, sic in proposito . ..
Quantum ad tercium articulum noto: creancia dicitur 3:4 Clause.
F.180 actus, quo quis | formaliter denominaretur creare pro-
ducendo aliquid ex nichilo vel de nichilo in existenciam ;
patet ex primo notabili primi articuli.

10 CONCLUSIO PRIMA: Deus non potest alicui pure crea- I. God cannot
turé communicare esse simpliciter primum principium Lo aU x
productivum vel esse simpliciter ultimum finem alicuius Mu.
creature; patet, quia solus Deus potest esse primum a creation.
principium productivum creare et simpliciter finis ultimus

15iuxta illud Apoc. primo: 'Ego sum alpha et o., prin-
cipium et finis; videtur conclusio vera.

CORROLARIUM: Deus non potest communicare pure
creature simpliciter primam principacionem creature et
simpliciter ultimam eius functionem ; patet ex conclusione.

20 CORROLARIUM SECUNDUM: Deus non potest communi- God cannot
care pure creature omnino primam inchoacionem creare RODA TE
in sul existencia, sicut nec omnino eius ultimam fini- E
cionem in sul eXistencia; patet, quia tunc pura creatura ending of a
posset esse omnino primum principium, active inchoans — ^re

25existenciam creature et ultimum finiens eandem, quod
est impossibile, cum hoc sit solius Dei: igitur con-
clusio vera.

CONCLUSIO SECUNDA: Deus non potest creanciam 11. God cannot

communicare alicui pure creature. Probatur: nam sicut ΕΑ νυ DONCE

3oomnis passiva creacio creare cst eius omnino prima fo 2ny mere
inchoacio in sua existencia, cum sit eius passiva de
nichilo inchoacio in existenciam, et per consequens sic
pridem, quod nullo modo alia prior: sic correspondenter
eius activa creacio est omnino prima activa inchoacio

35 creature in existenciam. Cum ergo Deus non possit creare
communicare pure creature omnino activam ichoacionem
in existencia per corrolarium precedens; igitur nec crea-
cionem activam, et per consequens nec creanciam.

CORROLARIUM: Ubicumque doctores sancti creature Creation is not

40 attribuunt creacionem, ibi creacionem capiunt improprie; usce inte

- when attributed
patet ex conclusione. TER RTL

by holy doctors.

5. Post proposito media fere coli pars vacat.

15. Apoc. 1, 8.

232

The priest does
not create the
body of Christ
in the
Sacrament
except in an
equivocal sense.

Johannis Wiclif Quaest. I.

CORROLARIUM: Sacerdos in misterio transsubstancians
et convertens panem in corpus Cristi non creat ibi
corpus Cristi; patet ex conclusione et plus ex fidei
veritate. Verumptamen, quia sacerdos misterialiter per
conversionem substancialem panis in corpus Cristi, pane
totaliter et plene cessante existere facit 101 sub specie
visibili esse corpus Cristi secundum suam substanciam
realiter, veraciter et presencialiter ex nulla substancia,
vel de aliquo subiecto quodam genere locucionis, licet
equivoce et improprie, dicitur creare corpus Cristi, et
consequenter talis misterialis faccio, secundum quam
facit ibi omne corpus Cristi secundum suam substanciam
per conversionem substancialem non ex aliquo subiecto,
nec ex aliqua substancia, licet equivoce et improprie.
Subtiliter tamen dicitur quodam genere locucionis, creacio
et consecracio corporis Cristi; non tamen illa impro-
prietas est amplianda et wlgo denuncianda, cum non
potest talis creacio declarari. Et ita intelligendi sunt
doctores, ubicumque locuntur, sacerdotes asserendo creare
corpus Cristi etc.

17. Cod.: denunccianda. 20. Post etc. legitur in cod. : Sé. pac (Ste-
phani Palecz ?).

-

o

tn

20

II.

Utrum proposiciones ypothetice a veritatibus or hypothetical
Dropositions.
exemplate quales et quante sub septem "'
speciebus comprehendantur.

Arguitur, quod non, quia omnes proposiciones ypo-
thetice comprehenduntur solum sub tribus speciebus,
scilicet sub condicionali, concessiva et disiunctiva, cum
non sit dabilis proposicio ypothetica, quin sit aliqua
5illarum explicite vel implicite: igitur questio falsa.
In oppositum sic: non sunt plures species ypotheti-
carum neque pauciores, quam septem, ut patet calculanti.
Videtur, numerus ille est sufficiens pro illis speciebus.
Noto primo, quod quedam est veritas, a parte rei, Truth is that
I0 circumscripta operacione composicionis vel divisionis |3ccordinz to

: : : : which a thing
intellectus humani, ut, quia veritas est, quod homo est corresponds to

animal, et veritas est, quod homo non est asinus, isse

circumscripta operacione anime vel intellectus humani.

Et sic veritas describl potest: veritas est, secundum
15quam adequatur res ad intellectum vel intuicionem

divinam; patet sic, quia utique mens, intelleccio et

intuicio divina, est per se sufficiens causa essendi rem;

sicut enim Deus wlt, intellegit vel intendit rem esse,

sic res est adequate. Ergo res talis adequatur intuicionl 4 pare re;
20 vel intelleccioni divine; ergo veritas est adequacio rei truth is the

- Ms 3 adequation of
ad intellectum divinum, et per consequens veritas est, a thing to the

: : rinciples of
secundum quam adequatur res ad intelleccionem vel ΠΕ ΠΕ σι m
intuicionem divinam, aut eciam veritas a parte rei est itself.
adequacio rei ad principia intelleccionis seu intellegibilis

25 unionis in re ipsa.

Unde preter operacionem intellectus humani est dare Three kinds ot
triplex genus unionis intelligibilis in re ipsa. ce

Unum, sicut infimum genus unionis intelligibilis inj. The act with
re est actus cum sua per se prima duracione seu i5 duration.

3o manencia temporali.

234

2. The
substance with
its essential
Quan
. The
combination of
these two.
So these are

three objects of

intelligence.

I. The word —
the act.

II. The name —
the substance.

]II. The trutb.

Correspond-
ingly we know
things.

I. In a confused
and indefinite
way.

II. In their
stable usual and
habitual modes.

III. Completely
in their being
and relations.

Johannis Wiclif Quaest. Il.

Secundum genus unionis intellegibilis sicut medium
est ipsa substancia cum sua qualitate essenciali.

Tercium, sicut suptemum genus unionis intelligibilis
est actus cum sua per se prima duracione unitus
substancie cum sua essenciali qualitate. 5

Et secundum triplicem unionem iam dictam sequitur
corrolarie esse triplex obiectum verum intellectus.

Primum, quod est infimi gradus, quod per verbum
appropriate designatur. Verbum einim significat apud
Grecos actum rei cum sua per se duracione vel manencia 10
temporali; quod quidem significatum per verbum pri-
marie est obiectum, verum infimi gradus, correspondens
prime et infime unioni in ipsa re. | F.

Secundum obiectum verum intellectus est medii gradus,
quod per nomen significatur. Nomen enim significat 15
substanciam cum quantitate essenciali; quod verum sic
primarie per nomen significatum, est obiectum verum
intellectus medii gradus, correspondens secunde et
medie unioni intelligibili in re.

Tercium obiectum verum intellectus est verum, quod 20
primarie per composicionem et divisionem proporcionalem
importatur, quod obiectum verum sic propositum signifi-
catum est supremi gradus, correspondens supreme
unioni intellegibili in ipsa re.

Et hec triplex unio intellegibilis et triplex obiectum 2
verum correspondens sibi poterit sic perswaderi.
Intellectus humanus, inchoando cognicionem suam per
motum simplicis apprehensionis, primo apprehendit rem
sub esse quodammodo confuso et indeterminato, labili
et fluido; et sic cognoscendo esse rei inchoative 30
cognoscit tale esse rei non posse esse sine sua prima
duracione. Ecce infimus gradus unionis et obiecti veri.

Secundo intellectus apprehendit rem noticia simplicis
apprehensionis sub esse firmo, stabili aliquali quiete,
scilicet apprehendendo rem sub modo habitus et quietis 35
et determinate apprehensionis, qualiter cognoscitur res
in sua substancia cum quantitate essenciali: ecce
secundus gradus unionis intellegibilis, ut puta substancie
cum essenciali qualitate. Et hic modus est obiectum
medii gradus. 40

Tercio apprehenditur res ab intus cogrue perfecta,
scilicet. apprehendendo rem sub modo cognoscendi
assensivo et assertivo, que apprehensio est perfeccior
primis duabus, cum unionem utramque includat: Ecce

[Er

181

τι

Ic

c

F. 181'

20

t2
CJ!

'o3
[911

40

Quaest. II. Quaestiones logicae et philosophicae.

tercius gradus unionis et obiecti, secundum quem res
apprehenditur proporcionaliter per unionem actus ad
substanciam.

Alia est veritas composicionem et divisionem vel
actum proporcionalem consequens et denominans, et
illa veritas non est res realis nec est res racionis,
independens a composicione et divisione seu actu
proporcionali, sed vocatur res secundum animam tantum,
fabricatum per actum anime, qui quidem actus anime
non est per se primo ab intrinseco alicuius nature
realis vel modi essendi realis, cum intellectus componendo
et dividendo vel extra se agit, scilicit. derelinquendo
aliquod actum vel factum adextra et ergo et ens racionis
sive anime.

Istis debite pensatis posset reddi causa, | quare cum
Petrus dicat sic esse, et Paulus sic esse, est, et nullus
eorum plus dicit quam alter, eo, quod quidquid dicit
unus per suam dicenciam a parte rei, hoc est, idem
et non aliud dicit secundus; et tamen tam sapientes
quam insipientes audientes eos sic dicere, dicerent
Paulum dixisse verum, Petrum vero neque verum neque
falsum dixisse. Sic ergo verum vel veritas est in dicencia
Pauli, qualiter non est in dicencia Petri. Et huiusmodi
veritas est quedam positiva habitudo secundum animam,
secundum quam habitudinem diccio proporcionalis vel
signum proporcionale dicitur habere significatum pri-
marium sibi correspondens, falsum autem vel falsitas
opposita dicitur privativa habitudo secundum animam,
qua denominatur proposicio carere significato primario.

Secundo noto, quod duplex est forma: quedam
intrinseca in re ipsa subiectata, alia extrinseca, que non
sic in re ipsa subiectatur, sed ab extrinseco exemplariter
eam denominat; probatur sic. Sicut enim producens
est duplex quoddam, cuius entitas aut penitus eadem
aut simillima est et producentis et producti; et philosophi
communiter sciunt, ubi est eadem entitas secundum
speciem producentis et producti. Ubi autem penitus
eadem est entitas producentis et producti, sciunt dicere
theologi ut individuis etc. Aliud est producens, cuius
non sic est eadem entitas producentis, ut patet de re
artificiata producta a mente artificis; et producens
primo modo dicitur, a quo appropriate res habet esse;
secundo modo dicitur, unde appropriate res habet esse.

35. simillima] cod.; [πῶ ^ 39. Cod.: Aliud uces.

"There is a
different truth,
which is
personal
depending on
the action of
the mind.

Thus two men
may assert the
same thing, yet
one may speak
truthfully and
not the other.

'Two kinds of
form.

I. When the
produced is of
the same
essence as tlie
producer.

II. Where it is
of another
essence, as in
work fashioned
by the mind of
the artificer.

So too with
matter and aim.

Exemplary
forms.

Examples must
correspond with
them.

Johannis Wiclif Quaest. II.

Et iterum sicut duplex est materia, quedam, cuius
entitas est entitas materlati et vocatur materia subiectiva,
alia, cuius entitas non sic est entitas materiati, et
vocatur materia obiectiva. Et primo modo materia
dicitur, ex qua appropriate res habet esse totale vel5
parciale simpliciter aut quodammodo. Exempla patent.
Secundo modo materia dicitur de qua res appropriate
habet esse, vel circa quam appropriate res habet esse.
Et sicut duplex est finis, quidam, culus entitas est
entitas finiti, ut finis intrinsecus, et vocatur 'finis quo^; 10
alius, cuius entitas non sic est entitas finiti, ut extrinsecus
et vocatur finis *gracia cuius; et primo modo dicitur
finis, in quo appropriate res consistit, secundo modo,
gracia cuius appropriate res habet esse, | sic suo modo F.
forma esset duplex, quedam, cuius entitas est entitas 1:5
formati simpliciter aut quodammodo, alia, cuius entitas
non sic est entitas formati; et prima vocatur forma
intrinseca, secunda exemplaris; et prima dicitur secundum
quam res habet appropriate esse, secunda vero, per
quam res appropriate habet esse; exempla de singulis 2o
sunt satis nota.

Suppono: Si veritas a parte rei primarie signifi-
cabilis proposicionem proporcionaliter est forma exem-
plaris, formans vel denominans proposicionem esse
veram, simpliciter consequentem vel necessariam, tunc 25
talis veritas exemplabit proposicionem esse veram, con-
sequentem vel necessariam; patet supposicio, quia exinde
proposicio est vera, quia habet veritatem sibi correspon-
dentem, cui consonat; et per consequens talis veritas
obiectalis formabit et denominabit proposicionem huius- 3o
modi esse veram, consequentem vel necessariam, sed
non ab intrinseco, cum non ab intrinseco sibi inexistat;
ergo ab extrinseco sortitur talem denominacionem, et
per consequens exemplabit eam. Consequencia patet
notabili primo et secundo. Nam si proposicio ab intrin-
seco esset vera et non ab extrinseco veritate obiectali,
tunc non ab eo, quod res esset vel non esset proposicio
diceretur vera vel falsa, cum tunc ad sui veritatem
non requireret verum obiectum a parte rei; igitur
supposicio vera. 40

CORROLARIUM: Oportet formam exemplarem εἴ
exemplatam esse adequatas, quia ad tantum et non

IS]
1t

26, 27. consequentem] cod.: otin' e/ sc postea.

[2

82

Quaest. II. Quaestiones logicae et philosophicae. 9/917

amplius exemplatum recipit, nisi de quanto exemplans
eandem sibi imprimit. Unde, sicut si plena forma
sigilli tingitur cera molli et capaci, tunc cera capit
plenam formam; si non, tunc non; ergo eciam si tota
5 veritas proposicionem primarie significata imprimitur
proposicioni vel signo, tunc eam caperet et formabitur
a tali plene. Si vero non, tunc non. Unde humanitas
sola vel animalitas tantum non formant hanc dicenciam:
*homo est animaP; similiter capiatur in aliis.
το Ex quo sequitur corrolarie, quod nulla veritas simplicis Hence a truth
apprehensionis secundum infimum gradum vel medium C SHDPIC

apprehension
unionis intelligibilis exemplabit proposicionem kategori- e mision
cam vel ypotheticam, cum non sit eius adequata forma, categoric or

F. 182'similiter nec veritas per simplicem kategoricam signata | m ae.

r5 exemplabit veram proposicionem ypotheticam. vice versa.

CONCLUSIO PRIMA: Omnes proposiciones vere a veri- All true
tatibus sunt exemplate; patet, quia omnis veritas per PioPosmens
preposicionem significabilis est forma exemplans pro- examples.
posicionis, formans et denominans ipsam esse veram,

20ut dixit supposicio, et notabile secundum; ergo quelibet
talis exemplabit proposicionem esse veram, et per con-
sequens conclusio vera.

CORROLARIUM PRIMUM: Nulla proposicio falsa a veritate A truth cannot
exemplatur; tunc enim non esset falsa, sed vera ab pO CUR

25 huiusmodi veritate; cera enim non formatur vel exem- Proposition.
platur a sigillo non existente.

SECUNDUM CORROLARIUM: Si omnes proposiciones ypo- Qualitative and
thetice sunt quales et quante et vere, tunc a veritatibus E MERE
exemplantur esse quales et quante; si non, tunc non, Propositions

3ocum qualitas et quantitas a modo intelligendi causantur, IUS ANC
quibus oportet correspondere modus essendi. Alias non cORrcSnondins
essent veri modi intelligendi eas sic esse quales ct
quantas.
De qualitate noto, quod qualitas proposicionis sumitur
35 principaliter a forma proposicionis: unde cum proposicio
est res artificialis, oportet, quod habeat aliquid, quod
erit ut per se propria forma, et aliquid, quo erit, ut per
se propria materia; alias non esset res artificialis vera
vel perfecta. Si igitur forma talis negatur, erit negativa,
4051 non negatur, erit affirmativa.
Noto, quod affirmacio et negacio, que sunt qualitates Afüirmation and

proposicionis, possunt sumi dupliciter. Uno modo affip- negation.

3. Cod.: moli.

238 Johannis Wiclif Quaest. II.

macio dicitur, quando illud, quod habet se ut per se
propria forma in proposicione, denominatur formari
et uniri illi; quod habet se ut per se propria materia,
et tunc dicitur affirmativa. Si vero illud, quod habet
se ut per se propria forma, non denominatur formari?
ad illud, quod habet se ut per se propria materia in
proposicione, sed pocius denominatur dividi; tunc ibi erit
negacio. Secundo modo affirmacio et negacio sumitur
improprie, ut, quod tunc est proposicio affirmativa,
quando illud, quod in proposicione habet se ut per sero
propria forma non negatur seu dividitur per aliquod
signum negativum ab illo, quod habet se, ut per se
propria materia, non curando, an talis forma uniatur
vel formetur ad materiam prius dictam. Et negacio suo
modo improprie dicitur, quando in proposicione talis
forme negatur. Unde, si in proposicione negativa modus
principalis copulacionis vel disiunccionis non negatur
copulativa vel disiunctiva, erit affirmativa. Si vero talis
modus copulacionis vel disiunccionis pro principali for-
mali pro | posicionis designatus negatur, erit negativa, F. 18
eussicideuceteris:

Every CONCLUSIO PRIMA: Improprie sumendo affirmacionem
mr DM et negacionem, tunc omnes proposiciones ypothetice
AE sunt quales, affirmative vel negative. Patet: ,nam
be qualitaüvve, ideo dicitur affirmativa, quia modus coniungendi pro 25

DARE principali formali designatus, non negatur, et negativa,
quando talis modus negatur ad modum loquendi Philo-
sophi, cum dicit quod contradiccio et affirmacio et
negacio opposite; et notum est, quod hoc non esset
verum proprie capiendo affirmacionem et negacionem. 30
Sed omnis proposicio ypothetica sic se habet, quod in
ea vel modus principalis coniungendi non negatur vel
affirmatur, ergo omnis ypothetica erit qualis, affirmativa
vel negativa.

CONCLUSIO SECUNDA: Proprie sumendo affirmacionem 33
et negacionem nulle ypothetice sunt quales, affirma-
tive vel negative; patet, quia in nulDs ypotheticis illud,
quod habet se ut per se propria forma imponere

--
o

JV

΄σ.-Ἀ in — ἐπ ^
32. Cod.: no net? ul net. Correxi.

27. Cf. Arist. De Interpretatione VI 3 sq. (Ed. Par. I 26,
44 ss.): ὥστε δῆλον, ὅτι πάσῃ καταφάσει ἐστὶν ἀπόφασις ἀντι-
κειμένη, καὶ πάσῃ ἀποφάσει κατάφασις (4) καὶ ἔστω ἀντίφασις"

.. κατάφασις καὶ ἀπόφασις αἱ ἀντικείμεναι.

Quaest. IT. Quaestiones logicae et philosophicae. 239

ypothetica denominatur formari vel uniri de se illi, quod
se ut per se propria materia, sed solum bene unit duas
veritates signatas per kategoricas duas coniunctas signo
vel modo coniungendi, ut notum est; ergo conclusio vera.

5 CORROLARIUM: Solum kategorice sunt proprie quales, Properly
: . speaking, only
affirmative et negative. Gris
be quantitate. noto, quod quantitas proposicionis EE
principaliter sumitur ab aliquo modo intelligendi, re. affirmative and
spiciente illud, quod in proposicione habet se per modum DURER
ro materie quomodolibet unite vel quantitatis principiative
incommunicabiliter vel communicabiliter. Incommunica-
biliter, ut quantitas singularis, que recipitur a modo
intelligendi, scilicet incommunicante, respiciente illud,
quod habet se per modum materie, ut puta ipsius rei
i5singularis. Communicabiliter vero, ut quantitas universalis,
particularis vel intrinseca, ubi modus intelligendi, puta
signi particularis vel universalis, respicit illud quod se
habet, ut materia aliquando sumitur copulative pro suis
inferioribus, ut in quantitate universali, aliquando dis-
20iunctive, ut in particulari vel intrinseca, aliquando co-
pulatum vel disiunctum, ut in mixtis, que nec de se
sunt universales, nec particulares, sed quodammodo
pregnantes tam universalitatem, quam particularitatem
includentibus, ut sunt exclusive.
25 — SUPPOSICIO : Sicut ypothetica non dicitur qualis a quali- RB
tate parcium ipsam constituencium, sic nec dicitur quanta E
F,183'a quantitate ipsam constituencium ; | patet a simili vel REO ED NE
a minori vel a maiori, cum qualitas a magis realiori constituent
modo intelligendi sumatur quam quantitas, quia qualitas ἘΘΣΟ ΘΕ Θὲ
308 forma, quantitas vero a modo quodammodo abstracto, quantitative:
prout aliud, quod se habet per modum materie, tenet
vel habet se communicabiliter copulative, disiunctive etc.
vel incommunicabiliter; si ergo in ypotheticis non su-
mitur qualitas a partibus, nec quantitas ..
35 CORROLARIUM: Si aliquis modus coniungendi princi-
palis in proposicione ypothetica est absolutus ab omni
materia sensibili, ymaginabili, vel intellegibili, qui de se
non respicit ad materiam quomodolibet quantam vel
quantitatis principativam, talis ypothetica non erit quanta.
40Si vero modus coniungendi ypotheticarum respicit ad
materiam prius dictam, talis ypothetica erit quanta;

18. sumitur] cod.: sumi. 25. qualis addidit Matthew. 28. Cod.:

yl ἃ a! vel a maiorl.

240 Johannis Wiclif Quaest. II.

patet, quia quantitas in ypothetica non sumitur a
quantitate parcium, ut dicit supposicio; ergo oportet,
quod sumatur a modo conlunctivo, qui si respicit
materiam quantam vel quantitatis principativam, erit
quanta, cum quantitas de se sumitur a tali modo re- 5
spiciente materiam, ut dictum est. Igitur etc.
Three kinds of. ^ CONCLUSIO: Solum proposiciones ypothetice trium spe-
Men τς cierum ... et omnes tales sunt quante quantitate prius
MR e dicta. Patet, quia solum proposiciones trium specierum
space and habent modum coniungendi respicientem de se δέ τὸ
ComPATISPÜ-. materiam quomodolibet quantam vel qualitatis prin-
cipativam, ut patet de temporali, locali et comparativa
speciebus. Nam 'ubr respicit materiam loci quantitatis
localis, *quando? respicit tempus, sicut 'quam?, 'tot,
*quot', respiciunt equalitatem vel diversitatem in gradi- :5
bus; que equalitas vel diversitas graduum fprerequirit
multidudinem talium; sed multitudo est quantitas,
ergo etc.
CORROLARIUM PRIMUM: Nulla ypothetica copulativa,
disiunctiva, condicionalis, explicativa, causalis, racionalis 20
est quanta; patet, quia illarum ypotheticarum modi
formales de se non respiciunt ad materiam quantam vel
quantitatis principativam, sed sunt absoluti ab omni
materia intellegibili, sensibili vel ymaginabili, ut patet
intuenti etc.

t3
Un

De speciebus ypothetiearum.

Different kinds ^ SUPPOSICIO: Diversitas specierum ypotheticarum ca-
of hypothetical . . : - ὃ URS o
propositions. Plenda est ex diversitate modi seu actus principalis
uniendi diversas veritates signabiles per easdem. Patet
supposicio, quia diversitas specierum in ypotheticis vel 3o
causatur solum a parte signi vel solum a parte signati
vel ab actu principali. Conclusio patet, cum solum illa
Diversity is. tria sufficiant | ad proposicionem ypotheticam. Sed diver- F.
E DET sitas specierum huiusmodi non causatur a primis duobus
MESE d modis, ergo a tercio. Non a primis duobus modis; patet, 35
cum stat, signa et veritates per easdem significatas esse
penitus eadem, et tamen non essent eiusdem speciei, ut
patet de illis signis et veritatibus ipsis correspontentibus,
*sor currit et Plato disputat, 'sor currit vel Plato dis-

utat?, ubi penitus sunt eadem signa, et veritates eedem, 40
P , P gna, ,

7, 8. Post specierum excidisse videntur, voculae sunt quantae.
32. Cod.: vel ab abactu. 39. currit] cod.: c et s?c postea.

-

Quaest. 11. Quaestiones logicae et philosophicae. 24:1

et tamen non sunt eiusdem speciei, cum prima sit copu-
lativa, altera vero disiunctiva; nec diversitas signi vel
signati, ut patet diversitatis 'sor currit vel non currit,
*sor loquitur aut non loquitur', ubi est diversitas signi

5et signati, et tamen utraque est disiunctiva a principali
modo, scilicet: *veP et *aut?? disiungendi illas veritates.

CORROLARIUM: Quod diversitas actus principalis prin- The difference
cipali formali in ypothetica designatus facit diversitatem pd.
specierum ypotheticarum. Ex quo sequitur ulterius, quod, — Pakes the.

ΙΟ 81 in una ypothetica mixta erunt plures tales actus, hypothetic
quod a principali modo vel actu in tali ypothetica Το
designato sumenda est species; et ergo secundum multi-
tudinem vel paucitatem talium modorum uniendi erunt
plures et pauciores ypothetice etc.

15. CONCLUSIO: Omnes ypothetice ad novem species ΑΙ] hypothetic
magis famosas directe sunt reducibiles. Patet: ad tot ahy be reduced
species sunt reducibiles, quot sunt modi diversi specifici '? hine species.
coniungendi veritates ad hoc; sed novem sunt tales modi
specifici distincti, ut puta modus disiunctivus, concessivus,.

20 explicativus, comparativus, condicionalis, localis, tempo-
ralis, racionalis et causalis: ergo conclusio vera.

Antecedens probatur per sufficienciam sequentem: In Description of
omni proposicione ypothetica una proposicio supponitur '* M NE
alteri secundum aliquem modum uniendi: aut ergo una

25supponitur alteri ad seiungendum sensum a sensu aut
ad coniungendum sensum sensui Si primum, sic est 1. disjunctive,
disiunctiva, ut dicendo: *ego sum vel non sum/^; si se-
cundum, aut ad coniungendum absolute non secundum
modum respectivum sensus ad sensum, aut ad coniun-

3o gendum secundum talem modum respectivum. Si primum, II. copulative,
sic est copulativa, ut dicendo: *Deus est, et centrum
movetur. Si secundum, scilicet, quod una proposicio
supponitur alteri, ad coniungendum sensum sensui secun-
dum modum respectivum, hoc est dupliciter, vel secundum

35 modum respectivum quodammodo vel secundum modum
respectivum simpliciter. Si primum, sic est explicativa lll. explicativc.
ut dicendo *ego respondeo', scilicet responsio mea est

F. 184 persona. | Si secundum, scilicet secundum modum respec-
tivum simpliciter, hoc est dupliciter, vel secundum modum
40respectivum, qui per se est respectivus, vel secundum
modum respectivum, qui non per se est respectivus, scilicet

per hoc respectus ipsum concomitatur necessario et de-

10. plures δὲς Zn cod.

16

242 JOHANNIS WICLIF Quaest. II.

IV. com- nominat. Si primum, sic est ypothetica comparativa, ut
PT3DY) dicendo: *Tam bonus est sor, quam bonus est Plato,
tot flores habet sor, quot igitur habet Plato.? Si secundum,
scilicet secundum modum respectivum, qui non est per
se respectivus, sed ipsum concomitatur [respectivus], hoc 5
est dupliciter, aut secundum talem modum respectivum
non positivum, sed quasi privativum, aut secundum
talem modum respectivum positivum sensus ad sensum.
V. conditional, Si primum, sic est condicionalis, ut dicendo: “51 asinus
volat, asinus habet pennas?^, quod tamen videlicet impos- τὸ
sibile est asinum volare, absque asinum habere pennas.
Si secundum, scilicet secundum modum talem respectivum
positivum sensus ad sensum, hoc est dupliciter, vel secun-
dum modum talem commensurandi seu equiparandi in
aliquo unum ad aliud, vel secundum modum non commen- 15
surandi seu equiparandi in aliquo unum ad aliud. Si
primum, hoc est dupliciter, aut commensurandi secundum
mensuram mensurandi mensurabilem secundum appro-
priate quanti permanentis vel commensurandi secundum
VI.local; mensuram mensurandi quanti successivi. S1 primum, sic 20
est localis ut dicendo: *Ubi ego sum, tu es^ Si vero est
secundum modum respectivum positivum secundum, sic
VII. temporal, est temporalis, ut dicendo: *Quando ego sum, tu es? Si vero
est secundum modum respectivum positivum non com-
mensurandi seu equiparandi, hoc est dupliciter: velo5
secundum modum respectivum, eciam qui de se nec
equiparativam nec disquiparativam importat, vel secundum
modum respectivum, qui disquiparativam importat. Si
VIIL rational, primum, sic est racionalis, ut dicendo: 'Ego loquor,
ergo ego sum?. Sensus est: necesse est ad me loqui me 3o
IX. causal. esse. Si secundum, sic est causalis, ut dicendo: 'Quia
Deus wlt me esse, ergo sum. In nulla enim ypothetica
tantum relucet et tam clare disquiparatur secundum mo-
dum respectivum sensus ad sensum, quam in causalitate
sensus ad sensum. Et iste sunt species magis famose, in 33
quas omnes alie directe habent reduci. Et dico notabiliter
directe, quia indirecte in pauciores, ut in 6 vel in 3 species
possent reduci, scilicet hoc indirecte, quia formalis prin-
cipalis in ypothetica designata, que per se esset respectus
vel concomitans respectum, reduceretur ad formalitatem 40

pure absolutam, et ergo indirecte. | F. 185
I4. Cod.: equipandi 21. Cod.: sum ibi tu es. 219226 077
—

RN .
Si wol seznimomonuugpoitmpgiom:

Quaest. II. Quaestiones logicae et philosophicae.

CORROLARIUM: Solum 9 sunt species famose et usitate
apud philosophos, ut patet ex sufficiencia.

CORROLARIUM SECUNDUM: Non omnes proposiciones
ypothetice a veritatibus exemplate quales et quante sub
5septem speciebus comprehenduntur, ymo sub novem
omnes species ypothetice comprehenduntur. Nec omnes
sunt exemplate a veritatibus, quia false non, nec omnes
sunt quante, quia solum est species, ut dictum est
supra etc. — Ergo etc.

9. Post: Ergo etc. legitur p. policz.

16 *

Can freedom of
the will be
restrained.

No. Wishing
cannot be
controlled, so
neither can the
will's choice.

Yes! for God

has free choice

and yet cannot
will evil.

Definition: Free
will is the
power of

allowing or not

allowing sin.

III.

Utrum possit illibertari liberum arbitrium
potencie volitive.

Arguitur, quod non. Non potest libera voluntas cogi,
igitur nec illibertari liberum arbitrium; consequencia
patet ex eo, quia liberum arbitrium est itipers voluntas,
et assumptum patet, quia contradiccionem implicat, quod
sit voluntas libera et tamen sit coacta. Igitur . .

In oppositum: Potest illibertari potencia volitiva, igitur
et liberum arbitrium; consequencia patet ab eodem.
Assumptum probatur, quia potest supremus dominus
potencie volitive ipsam voluntatem perficere, quod non
possit malum velle.

Noto primo quo ad quid nominis voluntatem illi-
bertari et ipsam a libertate destitui, secundum An-
selmum est ipsam aliene subici potestati sine suo
assensu; liberum arbitrium est potestas permittendi
peccatum et potestas non permittendi peccatum. Alio
modo secundum Anselmum libertas est potestas servandi
rectitudinem voluntatis propter se ipsam. Vocat autem
iste sanctus rectitudinem voluntatis iusticiam propter se
servatam. Quamvis autem hec diffinicio sit communis
omni racionali creature, multum tamen differt libertas
Dei a creatis, et hec adhuc a se ipso, sicut diffinicio
animalis secundum nomen convenit omnibus animalibus;

12. Cf. Anselmi Cantuariensis de Libero Arbitrio IV. (Migne
CLVIII 497 B): Quomodo ergo non est libera voluntas, quam
aliena potestas sine suo assensu subicere non potest? Ibid.
(498 A): Quis ergo potest voluntatem dicere non esse liberam
ad servandum rectitudinem et liberam a tentatione et peccato:
si nulla tentatio potest illam, nisi volentem, avertere a recti-
tudine ad peccatum, id est ad volendum quod mon debet?
Cap. XIII (5605 A) libertas arbitrii est potestas servandi recti-
ludinem voluntatis propter ipsam rectitudinem ....

5

IO

15

20

Quaest. II. — Quaestiones logicae et philosophicae.

animal tamen ab animali substancialiter et accidentaliter
difficile distingwitur. Nec oportet sequi ex ista diffinicione
Anselmi, quod si libertas sit potestas servandi recti-
tudinem voluntatis, quod igitur sé ipsa libertate possit
5servari rectitudo voluntatis; et per consequens sine gracia
gratum faciente, ut dicit Pelagius Monachus, quod est
heresis, ut habetur libro Ethimologiarum Ysidori, libro 8
de heresibus. Alii vocant eam potestatem peccandi
et non peccandi, quod non est verum universaliter.
το Augustinus: libertas est facultas racionis, qua bonum
eligitur gracia assistente vel malum gracia deficiente vel
F. 185' desistente. |
Noto secundo, quod libertatum alia est per se, ut
Dei, alia creata, et talis est multiplex, quedam habens
;5rectitudinem, quedam carens, habens quedam servat
separabiliter, quedam habet inseparabiliter. Carens que-
dam caret recuperabiliter, quedam irrecuparabiliter.
Exempla dimitto causa brevitatis.
Tercio noto secundum venerabilem Anselmum in suo
20dialogo de Libero Arbitrio, quod sicut visus equivoce
dicitur, sic voluntas. Vocamus enim visum principium
sive eciam instrumentum extrinsece loquendo, id est
radium procedentem per oculos, quo sentimus lucem et
que in luce sunt; et dicitur visus opus instrumenti,
25 quando eo utimur, id est visio. Sic eodem modo voluntas
vocatur instrumentum volendi, quod est in anima, et
dicitur voluntas visus eius. Sicut enim visum, qui est
instrumentum, habemus, quando non videmus, visum
autem, qui est opus, non nisi quando videmus: sic
3o voluntas, quod est principium instrumentale, semper est
in anima, opus autem istius in anima non nisi quando
aliqua volumus. Ex hoc patet, quid sit potencia volitiva.

Cf. Isidori Hispal. Etymologiar. Lib. VIII 63 (Migne
LXXXII 203): Pelagiani a Pelagio monacho exorti: hi liberum
arbitrium divinae legi anteponunt, dicentes sufficere voluntatem
ad implenda iussa divina. 10. In rem fere cadunt quae ex-
ponit Augustinus De Libero Arbitrio I, cap. XI znscripto: Mens
ex libera voluntate libidini serviens punitur iuste (Migne
XX XII 1238) et De natura et gratia, cap. XLV (Migne XLIV 286).
19. Cf. Anselmi Cantuariensis dialog. de Libero Arbitrio,
cap. III. (Migne CLVIII 494). ... Sicut nullum instrumentum
solum sibi sufficit ad op.randum; tamen, cum desunt illa, sine
quibus instrumento uti nequimus, instrumentum nos cuiuslibet
operis habere sine falsitate fatemur. Quod ut in multis anim-
advertas, in uno tibi monstrabo. Nullus visum habens dicitur

- nullatenus posse videre montem . . . etqusqu.

Different kinds
of liberty.

Will is
equivocal in
meaning and
may stand for

the instrumen!
of will in the
soul and the
wish itself.

246

Again, there is
a double action
of the will ;
first the act of
willing what
cannot be
restrained.

Secondly the
outward act
expressive of
the will and
this can be
restrained.

I. Conclusion.
Free will
always exists
in the

rational nature. .

Johannis Wiclif Quaest. III.

Ultimo noto secundum beatum Thomam in prima,
secunda secunde, duplex est actus potencie volitive:
unus est immediatus, velut ab ipsa elicitus, vt velle, et
est eius actus proprius, qui non potest illibertari, ut
dicit ille sanctus et Seneca epistola octava. In voluntate 5
necessitas non est; racio talis actus voluntatis non est
aliud, nisi quedam vis procedens ab interiori principio
cognitivo, sicut appetitus racionalis non est nisi quedam
inclinacio precedens a principio naturali non cognitivo.
Contra racionem autem huius actus est quilibet illiberatus τὸ
sive coactus, sicut et contra naturalem inclinacionem
vel eciam motum; potest enim grave moveri sursum,
non autem ex eius naturali inclinacione. Alia racione
arguitur: Sicut naturalitas inest per se nature, sic libertas
voliti; sicut ergo actus intuitivus est proprie nature, 15
necessario per formam naturalitate, ut sit et dicatur
naturalis; sic actus proprius voluntatis necessario per
formam libertate, ut sit et dicatur liber. Alius est actus
improprius voluntatis a voluntate imperatus mediante
alia potencia exercitus, ut ambulare, loqui, qui a volun- 2o
tate imperantur, mediante potencia motiva; talis actus
secundum quid voluntatis potest quodammodo impediri,
ne voluntatis imperium exequatur; illibertari autem
voluntas non potest secundum Aristotelem tercio Ethi-
corum: Justa et iniusta operamur volentes. 25

CONCLUSIO PRIMA: Semper liberum arbitrium inest
racionali nature. Arguitur sic: Quia potestas servandi
rectitudinem voluntatis semper inest racionali creature,
igitur et liberum arbitrium. Consequencia patet ex ultimo
notabili, et antecedens probatur; nam sicut visus, qui 3o
est instrumentum, se habet ad naturam racionalem
totalem, sic eciam potestas servandi rectitudinem. Sed
visus, qui est instrumentum, semper inest totali racionali
creature, ut patuit supra: igitur eciam potestas. Con-
sequencia patet ex similitudine. Eciam sicut se habet 35

1. Cf. S. Thomae Aquinatis Summa I, Quaest. 82, Art. i
(Ed. opp. Romae 1889, Vol. V, p. 293); Videtur quod voluntas
nihil ex necessitate appetat. 5. Cf. Lucii Annaei Senecae
ad Lucilium Epistularum Moralium Lib. IV 8 (Vol. IJ], p. 80,
ed. Haase): Effugere non potes necessitatem, potes vincere.
24. Gf. Arist. Ethic. Nicom. III r, 6 (Ed. Par. II 24, 37):
Καὶ τὸ ἑκούσιον δὴ xo τὸ ἀκούσιον, ὅτε πράττει, λεκτέον.
Πράττει δὲ ἕκων" καὶ γὰρ 7 ἀρχὴ τοῦ κινεῖν τὰ ὀργανικὰ μέρη
ἐν ταῖς τοιαύταις πράξεσιν ἐν αὐτῷ ἐστίν: ὧν δ᾽ ἐν αὐτῷ ἡ
ἀρχὴ ἐπ’ αὐτῷ καὶ τὸ πράττειν καὶ μή.

Quaest. II. Quaestiones logicae et philosophicae. 247

consciencia ad racionem, sic libertas ad voluntatem, sed

F.186 consciencia semper inest racioni | quia est eius naturale

iudicatorium, igitur eciam liberum arbitrium voluntati,
quod est eius liberale electorium. Et si semper inest

5 voluntati, semper inest raeionali nature, cum non possit
esse voluntas, nisi in racionali natura, nec racionalis
natura sine voluntate, cum oportet eam esse appetitivam
secundum racionem, et hoc est voluntas.

CORROLARIUM PRIMUM: Libertas arbitrii principaliter τ τ ΟΥς ΠΑ:

i10in voluntate consistit, non tamen oportet, sli sor pro uod li
aliquo tempore non wlt aliquid, ut cum dormit, igitur Tu DC nie
sor pro aliquo tempore non habet potestatem velles moment.
patet ex conclusione et eius probacione.

CORROLARIUM SECUNDUM: Non oportet, si sor semper ΠΟ Free will

z o C : does not always

15habet liberum arbitrium, quod semper habeat rectitu- imply a right
dinem voluntatis. Probatur, quia stat sortem vel aliam choice.
racionalem naturam habere liberum arbitrium absente
rectitudine, sicut stat aliquem habere visum, quo est
visurus montem vel solem, absente sole.

20 CONCLUSIO SECUNDA: Natura racionalis voluntatis lI. Conclusion.
rectitudinem ex se deserens non potest eam nisi auxilio ὙΠ ΝΕ 88
superno Dei reassumere. Probatur, quia huiusmodi xc τος
racionalis natura habet se ad rectitudinem voluntatis, it by God's help.
sicut se habuit, antequam eam haberet; sed antequam

25 haberet eam, non potest eam nisi dante Deo recipere.

Igitur eciam eam ex se deserens non potest eam nisi
dante Deo reasumere, talem desertam rectitudinem volun-
tatis, que est spiritus vadens et non rediens propter
difficultatem recuperandi. Sicut enim aer non potest in

3ose recipere radium lucis solaris, nisi a sole accipiat, sic
nec voluntas radium solis iusticie, qui est Deus ipse in
spera.

CORROLARIUM: Plus est dolendum de amissione I. Corollary.
ὃ o8 6 9 o Nothing should
rectitudinis voluntatis, quam de amissione boni nature pe grieved for

35 vel fortune. Patet, quia de quanto de aliquo bono 59muchas
-acquisito plus est gaudendum, de tanto de amissione righteousness.
huiusmodi plus est dolendum.

CORROLARIUM SECUNDUM: Voluntatis rectitudinem sponte 1]. Straying
deserens, ut sic, magis peccat, quam sponte sibi mortem Wissentiiagg

worse than
suicide.

22. Cod.: reasumere. 25. Cod.: reasumere cipere. 91,32. Cod.:
i fpaci" te u/tima verba aperte corrupta.

28. Psalm. 77, 39.

248 Johannis Wiclif Quaest. III.

inferens nude, ut sic. Patet sic, quia voluntatis rectitu-
dinem deserens abicit, quod ex debito semper est habiturus,
mortem autem inferens non amittit quod numquam
est amissurus.

III. God in CORROLARIUM TERCIUM: Maius miraculum est, Deum
ἘΠ ΘΕ ΕΒ ES desertam rectitudinem reddere voluntati, quam mortuo
to pub reddere amissam vitam; patet, quia corpus necessitate
miracle than in moriendo non peccat, ut vitam nunquam capiat,
revise ne voluntas autem per se rectitudinem deserendo peccat,

reddens se indignam per hoc, ut aliquando rectitudinem
reaccipiat, quando, si indigna est reaccipere, indigna est

ante in futuris reaccipere, quia non digna etc. |
III Conclusion. CONCLUSIO TERCIA: Quamvis homo potest impediri
A manmay P? (Quo ad actum imperatum a voluntate exteriore, non
will. tamen potest voluntas illibertari probacione prime partis.
Patet ex ultimo notabili. Et pro secunda parte arguitur,
quia non potest voluntas a libertate destitui, cum si
potest velle voluntarie, et sic non coacte nec necessi-
tative, et per consequens libere potest velle. Igitur . . .

Corollary. CORROLARIUM: Licet homo potest invitus ligari,

AERE occidi, quia nolens, et non tamen potest invitus et
ilibere velle. Patet, quia velle non potest, nisi volens
velle, cum omnis volens ipsum suum velle wlt, vel quia
non potest velle, nisi modo voluntatis, et per consequens
nisi voluntarie velle.

From different — CORROLARIUM: Stat aliquem velle et nolle secundum

FORMS HU diversas voluntates, ut in casu, qui mentitur, ne occidatur.

both for and "Talis wlt mendacium propter vitam, et non wlt men-

against. ; B 8
dacium propter ipsum mendacium.

A man who CORROLARIUM: Licet huiusmodi illibere et invitus3

has an - - 8
alternative Imenciatur aut occidatur, non tamen oportet, quod talis

isnotcompelled invitus menciatur, nec oportet, quod talis invitus occi-
datur. Patet, quia necesse est ilum aut mentiri aut
occidi, non tamen necesse est illum occidi, quia potest
non occidi, si menciatur, nec necesse est, illum mentiri,
quia potest non mentiri, si occidatur.
CORROLARIUM: Volens sic mentiri, ne perdat vitam,
non cogitur timore mortis deserere veritatem; patet,
quia non cogitur velle veritatem quam vitam, cum talis

I4. Cod.: exteriorem. 22. Cod.: libere.
26. De his, quae inde ab altero corrolario disputat Wyclif.

Cf. Anselmi Cantuariensis Dialog. de Libero Arbitrio, cap. V
(Migne CLVIII 496 y).

25

35

Quaest. HII. — Quaestiones logicae et philosophicae. 249

non minus fortis sit ad volendum veritatem, quam A man who.
salutem; sed forcius wlt salutem: non igitur talis invitus ἡ ἀμ Save his
mentitur, nisi inproprie, quia mendacium sine difficultate compelled to
evitare non potest, et sic talis aliena vi prohibetur |
5utrumque servare, ut, si presentem videret gloriam

eternam, quam statim post servatam veritatem asse-

queretur, et inferni tormenta, quibus sine mora traderetur,

mox procul dubio veram sufficienciam ad servandam

veritatem habere teneretur.

10 — CONCLUSIO: Non potest illibertari liberum arbitrium Conclusion.
potencie volitive. Probatur auctoritate Aristotelis primo E/*cdom M
Rethoricorum: volentes et libere facimus quecumque M BIO
facientes, et non coacti. Et arguitur racione: Libertas from it.
per se inest voluntati, sicut naturalitas per se inest

13nature. Sed nec Deus nec aliquid aliud potest rem
destituere ab eo, quod sibi inest per se aliqualitas, cum
tale posset adesse et abesse; inesset non per se, sed
per accidens, et tamen inesset per se: igitur voluntas,
et per consequens liberum arbitrium quodcumque, non

20 potest a libertate destitui, et per consequens non potest
ilibertari. Et assumptum probatur, quia libertas non
minus inest voluntati, quam naturalis nature; et si
dispariter proprie inesset, magis proprie libertas voluntati
inesset, de quanto eligibilius esset principium volitivum

F. 187 libertatis, quam esset | principium naturale, cum secun-
dum sine primo in rebus minus dignis inveniatur; igitur,
si proprie per se inest naturalitas nature, et libertas
proprie inerit voluntati.

CORROLARIUM: Quamvis Deus, supremus dominus, God can move
3opotest movere voluntatem, cum sit primum movens Vien. be
respectu voluntatis dependentis et secundum id Pro- unfree.
verbiorum primo *Cor regum in manu De? et quod-
cumque voluerit, inclinabit illud, non tamen potest
Deus illibertare voluntatem. Patet ex conclusione et

35eius proposicione. Corrolarium hoc quam est bonum!

: Deus wlt me velle hoc opus bonum quocumque debito;
igitur necesse est me velle hoc bonum stante prima

volicione Dei, et ultra necesse est me velle hoc bonum

8. veram] cod.: v'm — verum.

12. Cf. Arist. Rhetor. I 6, 2 (Ed. Par. I 328, 10 ss): Καὶ
ὅσα ὃ νοῦς ἂν ἑκάστῳ ἀποδοίη, “καὶ ὅσα ὁ περὶ ἕκαστον νοῦς
ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ, τοῦτό ἐστιν Penn ἀγαϑόν, καὶ οὗ παρόντος
εὖ διάκειται καὶ αὐτάρκως ἔχει... κτλ. 31. Proverb. 21, 1.

250

A] necessity is
not compulsion.

"Temptation
does not
restrain the
will.

Johannis Wiclif Quaest. III.

stante semper voluntate Dei; igitur non libere facio hoc,
quia talis est solum necessitas ex condicione. Unde non
omnis necessitas est coaccionis et illibertacionis, cum
Deus pater et filius necessario producunt spiritum
sanctum, quia non possunt non producere; non tamen
coacte et illibere, sed supreme libere. Sic eciam potest
intellegi illud Luc. 24? sive ultimo *oportuit Cristum
patr.

CORROLARIUM: Nulla temptacio potest vincere vel

ilibertare rectam liberam voluntatem. Probatur, quia τὸ

voluntas non nisi potestate vincitur, ut dicit venerabilis
Anselmus; et si dicitur temptacio vincere, hoc non est
nisi improprie. Modo enim plus intelligitur, quam volun-
tatem posse subici temptacioni cum suo assensu. Sicut
enim per nullum bonum potest non movere, sed allicere
voluntatem, ut ipsam habeat, sic eciam malum potest
non movere, sed terrere voluntatem, ut cedat, vel
honorem pretendere, ut cedat.

CORROLARIUM: Nichil est liberius recta voluntate:

υ

Probatur, quia nulla vis aliena potest auferre talem 20

rectitudinem.
CORROLARIUM: Questio, ut proponitur, est falsa etc.

15. Cod.: alicere.

7. Luc. 24, 26. I2. Anselmus. Cf. supra pag. 244.

IV.

Utrum aliqua felieitas capacitatem intellectus Mendne
Ω Ó . Ε S

humani totaliter habet saciare. satiate the

intellect?

Arguitur, quod non, quia appetitus humanus est No, for the.

- Ε s.l - ταν human appetite
infinite capacitatis; ergo non potest totaliter saciari. iS innt
Noto: Felicitas hominis capitur tripliciter. Primo Te ΟΝ

capitur pro summo hominis bono humano simplici, r. Happiness

intrinsic in
5non aggregato ex pluribus bonis humanis diversarum man, not made

up of any
specierum essencialiter in presenti vita ab homine ἘΡ τοεείϑ οἱ

acquisibile. Et dicitur sumi felicitas hominis pro felicitate good things.
hominis sibi intrinseca formaliter, que communi nomine
dicitur esse felicitas hominis formalis; et de tali felicitate
10locutus est Philosophus primo Ethicorum, innuens, quod
felicis hominis est operacio virtuosa optima secundum
F.187' potenciam optimam, | viri perfecti in vita perfecta,
finituri vitam suam fine bono.

Secundo modo sumitur felicitas pro aggregato omnium 2. The aggregate

Ξ of all those
15bonorum hominis requisitorum ad hoc, quod quis sit things that give

felix felicitate immediate definita. Et de illa felicitate NOS
locutus est venerabilis Boecius in tercio de consolacione

11. Cod.: opa? v'tuofa opti'a.

το. (. Arist. Ethic. Nicom. I 7 (6), 15 (Ed. Par. II 7, 8 ss):
Ἕκαστον δ᾽ εὖ κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρετὴν ἀποτελεῖται" εἰ δ᾽ οὕτω,
τὸ ἀνϑρώπινον ἀγαϑὸν ψυχῆς “ἐνέργεια γίνεται κατ᾽ ἄρετήν, εἰ
"δὲ πλείους αἱ ἀρεταί, κατὰ τὴν ἀρίστην καὶ τελειοτάτην᾽ ἔτι
δ᾽ ἐν βίῳ τελείῳ. Ibid. X [XT] 15 (p. 11, 30): Τί οὖν κωλύει
λέγειν εὐδαίμονα τὸν xoc ἀρετὴν τελείαν ἐνεργοῦντα καὶ τοῖς
ἐχτὸς ἀγαϑοῖς ἱκανῶς κεχορηγημένον μὴ τὸν τυχόντα χρόνον
ἀλλὰ τέλειον βίον: 7 προφϑετέον καὶ βιωσόμενον οὕτω καὶ
τελευτήσοντα κατὰ λόγον, ἐπειδὴ τὸ μέλλον ἀφανὲς ἡμῖν, τὴν
εὐδαιμονίαν δὲ τέλος καὶ τέλειον τίϑεμεν πάντῃ πάντως.
17. Cf. Manlii Severini Boetii De consolatione philosophiae
lib. III, Pros. II (Migne L XIII, p. 726 B): Atqui non est aliud
quod aeque perficere beatitudinem possit, quam copiosus bono-
rum omnium status, nec alieni agens, sed sibi ipsi sufficiens.

Johannis Wiclif Quaest. IV.

t2
σι
t2

philosophie, cum dixit: Felicitas est status omnium
bonorum aggregative perfectus, ct hec vocatur felicitas
aggregative una.
lI. For the Tercio modo sumitur felicitas hominis pro obiecto
highest object - “1510 : -
of human will; Optimo possibili voluntatis humane, circa quod, tamquam 5
Mich is God circa eius obiectum optimum possibile, voluntas hominis
debet exercere optimum actum humanum, qui obiective
) ὦ
in ipsum terminatur, et hec panthonomasiva felicitas
hominis obiectiva appellatur, que est Deus ipse gloriosus.
b
The capacity of Secundo noto, quod capacitas appetitus humani in τὸ
the human : 5 * o
appetite is the PrOposito est quedam potencia appetitus humani, secun-
power by which dum quam appetitus humanus appetitus est capere suum

it longs for its
object. obiectum secundum modum exigencie potencie eiusdem.
To satiate is Tercio noto, quod appetitus humanus est voluntas
for the object 5 nic
to quiet this. humana, ut est apta appetere suum obiectum sibi pro- :5
POW*T- — porcionale. Quarto noto, quod saciare est aliud saciabile
secundum proporcionem recipere suum saciatum. Sed
quia hec descripcio videtur petere principium, cum sit
quasi ex eque ignotis, igitur dico, quod saciare in pro-
posito est obiectum alicuius potencie, eandem potenciam, 20
cuius est obiectum, quietare. Et sic aliquem appetitum
plene et in toto saciare est aliquam rem voluntatem
humanam plene et in toto suo desiderio quietare sic,
quod talis voluntas omnia alia, que desiderat, propter
ipsam rem desiderat, et in tali re desiderata voluntas 9
humana sistat sic, ut finaliter suo desiderio quiescat
in eadem. Et per bonum humanum hominis in propo-
sito intellego bonum scientis et ex eleccione ab homine
acquisibile.
I. The appetite — CONCLUSIO PRIMA: Possibile est appetitum humanum 3o
may be satiated S Aud .
with finite good saciari bono finito. Probatur: Possibile est appetitum
ne money humanum quietari a bono finito sic, quod appetitus
only objec.. humanus bonum finitum desideret et in eo quiescat
sic, quod omnia alia, que desideret, gracia huius desi-
deret, et quod tale bonum finalissime desideret non 35
propter aliud bonum. Igitur conclusio vera. Consequencia
patet ex quid nominis huius, quod est saciare, ut
premissum est in notabili quarto, sed abest per causam
de voluntate errante, que finaliter appetit vel appetere
potest aliquod bonum infinitum. Igitur... 40
IL Yet itcannot | CONCLUSIO SECUNDA: Impossibile est appetitum hu-
MER UEM AA manum racione et racionabiliter, plene et totaliter sine
SEE errore ab aliquo finito bono saciari. Probatur sic, quia

racione et racionaliter, sine errore, plene et totaliter nichil

μωι

Quaest. IV. — Quaestiones logicae et philosophicae. 253

habet quietare appetitum humanum, sicut id, in quo
finalissime et principaliter debet quiescere, nisi fuerit
ultimus finis simpliciter, ut patet primo et 4? Ethicorum.
Sed constat, quod nichil est finis ultimus finalissime
5et principalissime, nisi summum bonum infinitum, ut
F.188 patet 12? Metaphisice; igitur conclusio vera. |
CONCLUSIO TERTIA: Neque felicitas primo modo dicta, III. Neither the
neque felicitas secundo modo dicta racione et Facio DOS Cp
nabiliter sine errore habet totaliter capacitatem intellectus ΠΡΡΙΒΕ enn
i0 humani saciare. Probatur, quia tam felicitas primo the linodn
modo dicta quam eciam felicitas secundo modo dicta um
est bonum finitum; igitur conclusio vera. Consequencia
patet ex conclusione immediate precedente, sed ante-
cedens patet ex notabili primo superius posito.

15 | CONCLUSIO QUARTA et ultima: Felicitas hominis tercio Tas ES
modo dicta capacitatem intellectus humani totaliter et third kind of
plene habet saciare. Probatur ista conclusio, quia feli- DABPIBSSS:
citas tercio modo dicta est summum bonum in bonitate
infinitum, ut patet ex tercia parte notabilis primi, sed

20tale bonum infinitum capacitatem appetitus humani
totaliter habet saciare, ut patet per notabile quartum:
igitur conclusio vera. Consequencia nota est de se
Signiticatissetiantecedensp qe νον baa dB

Ultimo sequitur, quod questio ut proponitur, est vera,
25et tantum sit dictum.

. 20. appetitus] cod. zz contextu it's. et in margine appetitus. Fortasse
etiam supra appctitus pro intellectus legendum.

3. Cf. Aristot. Eth. Nic. I τὸ [11], 15 (loco supra allato) et
ΙΝ, 3 [7] 17 (Ed. Par. II 45, 1): ἀρετῆς γὰρ παντελοῦς οὐκ
ἂν γένοιτο ἀξία τιμή. 6. Cf. Aristot. Metaph. XI (In antiquis
edd. XII) 7, o (Ed. Par. I1 606, 2): Ὅσοι δὲ ὑπολαμβάνουσι . .
τὸ κάλλιστον καὶ ἄριστον μὴ ἐν ἀρχῇ εἶναι... οὐκ ὀρϑῶς οἴονται.

Does everything
have bein
wholly an

sufficiently from

the first cause.

No! or other
causes would
be superfluous.

Yes, since all
causation is
contained in the
first cause.

Definition.
First cause is
that which is
antecedent to

everything else.

It is therefore
a being
containing the
essence of all
things good.

Nothing is
more perfect
than it.

It gives being
without
receiving
anything.

V.

Utrum quodlibet productum a sola prima
causa sufficienter et totaliter habet esse.

Arguitur, quod non, quia tunc alie cause superfluerent,
quod est inconveniens. Probatur, quia a sola prima
causa habent cause omnia alia producta, et sic ab ipsa
et a nulla alia; et ergo alie superfluerent, quod fuit
probandum; ergo questio falsa.

In oppositum arguitur: Primum ens seu prima causa
potest se solo et totaliter omnem effectum causare et
quodlibet productum a solo primo ente sufficienter et
totaliter habet omne. Consequencia patet. Assumptum
probatur, quia omnis racio causalitatis in prima causa
sufficienter et totaliter continetur, ergo antecedens
verum et per consequens questio vera.

Noto primo, quod prima causa est, qua non est
alia prior, neque simpliciter, neque secundum quid,
sed ipsa quamlibet causam sicut et quodlibet productum
in causando pro certa mensura simpliciter antecedit.
Patet notabile ex vi vocis huius vocabuli prima causa:
nisi enim omnibus aliis esset prior, non foret simpliciter
prima, et per consequens quamlibet in causando precedit
seu antecedit; ergo notabile verum.

Ex quo sequitur CORROLARIE, quod prima causa est
omnino simpliciter ens omnem bonitatem et entitatem
cuiuslibet producti in se continens; patet, quia alias
non causaret omnla citra se, nis] entitatem omnium in
se contineret; ergo corrolarium verum.

CORROLARIUM SECUNDUM: Nichil est perfeccius primo
ente, cum nichil citra primum omnem in se continet
bonitatem; ergo etc.

Secundo noto, quod prima causa dicitur se habere
sufficienter et totaliter dare esse uno modo, quia in

20

3o

Quaest. V. Quaestiones logicae et philosophicae. 2.59

dando esse aliis non recipit alia ad se causandum
concurrencia vel ad causandum adiuvancia. Alio modo
conceditur pro aliquo gradu causandi sua intrinseca
essenciali virtute dat esse producto, sic quod nichil in
5eodem gradu vel aliquo priori ipsi predicto daret esse,
sicut materia prima dicitur in formis, quia pro aliquo
gradu vel mensura caret omni forma substanciali et
accidentali per se in genere.
Tercio noto, quod productum haberet esse sufficienter The produce

: 1 NU recelves its
r0 et totaliter a prima causa, si ipsa daret producto esse being wholly

non parcialiter diminutive, sed totaliter integre et puru i
perfecte. Suppono: prima causa est parcialiter esse CRUSE:
sicut et non omnes sunt medie, nec omnes prime vel

eclam ultime, cum ut sic non haberent intrinsece

i5 ordinem accidentalem, quod est inconsequens; ergo de
necessitate oportet devenire ad primam causam, et per
consequens prima causa est; ergo supposicio vera. Et
confirmatur, esse causam, qua non est melior, non
implicat inconsequens, ergo talem esse erit verum, et

20cum talis sit prima, sequitur, quod prima causa est;
ergo supposicio vera.

F.188^ CORROLARIUM TERCIUM: Unde vera prima causa est: |
patet ex notabili et supposicione; ergo corrolarium
verum.

25 CONCLUSIO PRIMA: Quodlibet productum habet esse a All that is
prima causa. Probatur: omnia producta non a se habent m
esse productum, cum nichil capit esse a se ipso; alio- Peine om ue
quin idem caret se ipso, et sic idem esset prius se
ipso, quod est inconveniens, ergo habet quodlibet

3oproductum esse ab alio, quod oportet esse non pro-
ductum, et sic esse primam causam. Ergo a prima
causa quodlibet productum habet esse, et per consequens
conclusio vera.

CORROLARIUM PRIMUM: Prima causa a se ipsa quodlibet The first cause

35 productum creavit: patet, quia sua essenciali virtute SUP ΟΣ iE
intrinseca quodlibet facit esse; ergo corrolarium verum. Produced.

CORROLARIUM SECUNDUM: Quodlibet productum habet
esse in prima causa; patet, quia ab illa trahit et recipit
suum esse, cum prima causa omnibus dat esse; ergo

40 ccorrolarium verum.

CONCLUSIO SECUNDA: Quodlibet productum a prima Everything
causa sufficienter et totaliter habet esse. Probatur sic: Dd

12. parcialiter] cod. : p—— I8, melior] cod. : mce?r mendum subesse
ridetur.

256 Johannis Wiclif Quaest. V.

has sufficient. Prima causa omne productum se ipsa causat et producit;

δ EE non parcialiter disiuncte, cam ut sic imperfecte crearet et
produceret, et sic imperfeccio attribueretur prime cause,
et per consequens non esset omnis bonitatis simpliciter
infinite, quod est contra primum notabile et corrolarium
primum eiusdem notabilis; ergo conclusio vera.

The first cause CORROLARIUM PRIMUM: Cuiuslibet producti prima causa

οὐδ he whole | est tota et non parcialis causa; patet, quia alias disiuncte,

is produced. non. omnino simpliciter causaret quidquid produceret,
quod est contra conclusionem et eius probacionem;
ergo corrolarium verum.

Yetothercauses | CORROLARIUM SECUNDUM: Non sequitur quodlibet pro-

contribute 2150. ductum habet esse ἃ prima causa totaliter et sufficienter,
ergo non habet esse ab alis causis, vel ergo alie cause
superfluunt, quia licet prima causa dat esse proprie
et totaliter cuilibet producto, non tamen dat esse
omnimodo. Nam non dat esse instrumentaliter, nec
esse materialiter aut eciam formaliter intrinsece dat
esse, sed alie esse sic dant esse. Ergo sequitur, quod
non superfluunt, et per consequens corrolarium verum.

AII that is CONCLUSIO TERTIA et responsalis: Quodlibet productum

poen de a sola, prima causa totaliter et sufficienter habet esse;

spfüciemt Pein$ probatur sic, quia prima causa ante omnem causam

cause alone. secundam quodlibet productum causat sufficienter et
totaliter, ut dixit notabile secundum, et pro illa potissima
mensura productum habet esse a sola prima causa, et
per consequens quodlibet tale habet esse sufficienter et
totaliter a sola prima causa; alias enim divisione et
imperfeccione crearet pro illo gradu, quo dat esse
cuilibet producto, ante omnem causam secundam, quod
dictum est esse inconveniens; ergo sequitur conclusionem
esse veram.

And this CORROLARIUM PRIMUM: Quocumque producto dabili

without any - : :
second caus», prima causa pro mensura certa causandi causat ipsum

20

3o

sufficienter et totaliter sine causa secunda. Probatur 35

510: quia prima causa precedit omnem causam secundam
longe maiori prioritate, quam sit prioritas totalis, in
tali ergo prioritate causandi facit sufficienter et totaliter
quodlibet productum, quod concedit duas causas facere

postea parcialiter. Ex quo sequitur ulterius, quod quid- 4o

quid potest causa prima cum causa secunda causari,
hoc potest sine secunda. Patet, quia pro illa mensura,
qua in causando precedit omnem causam secundam;
ergo corrolarium verum.

Quaest. V. Quaestiones logicae et philosophicae.

CORROLARIUM SECUNDUM: Non sequitur: prima causa
non potest datum productum facere, nisi concurrat
causa secunda, igitur prima causa pro potentissima
mensura causandi non potest se sola sufficienter et
5» totaliter facere vel causare illud productum. Consequens
est contra prius dicta; patet, quia assumptum est verum
de producto habente in se partes intrinsecas, formales
vel materiales, sine quibus non potest in ipsa forma
existere; ergo corrolarium verum.
r0. CORROLARIUM ULTIMUM: Questio, ut proponitur, est
vera etc. |

11. In margine inferiori legitur: Dupliciter (δ᾽), actus essen-
cialis divisivus generis, et constitutivus speciei, habens se per
moum supra stantis,

17

257

VI].

Wheher [trum celum sit compositum ex materia et

Heaven is

composed of forma
matter and Ἷ
form.
Yes; for i i i ici -
ὍΠΩΣ Arguitur quod sic, quia composicio secunda pre-F. 189

composition Supponit primam; sed in celo est composicio secunda,
POE quia ex subiecto et accidente; igitur in eo est composicio
PON prima, scilicet ex materia et forma.
No; for the In oppositum: Celum est simplicius elementis, que
SAU OT omnino sunt composita ex materia et forma; igitur etc.
Ἐπ ΟΣ τἀ τ ἐν Circa illam conclusionem noto primo, quod celum
more simple. capitur aliquando abstractive et simpliciter pro forma
seu natura communi omnibus orbibus et astris super-
celestibus formaliter et quiditative proposita, sicut in τὸ
qualibet specie vel genere principali datur quiditas
communis, per quam habent esse formale et quiditativum
Definition of. omnia, que sub illis actu existunt. Et quia non est
uius e pe usitatum abstractum, perquod talis forma celi explicaretur,
Ἢ OEC vocatur ergo talis forma communiter per hoc concretum
common to all celum; posset tamen concurrenter talis forma dici
hesvenity: celeitas, sicut quiditas humana dicitur humanitas,
quiditas animalis animalitas, et sic de aliis.
2. Concretly — Alio. modo capitur celum concretive pro partibus
ducc c eral subiectis illius celi sive pro corporibus supercelestibus, 20
bodisor?ny ut pro sua certa spera celesti, ut solis vel lune vel
alicuius alterius planete, vel pro astro vel pro aggregato
ex omnibus orbibus et astris supercelestibus simul
sumptis, et illo modo Philosophus determinat de celo

in multis locis philosophie naturalis; nunc vocando 25

«σι

-
o

21. Cod.: fp* fup.

24. Cf. Arist. Nat. Ausc. IV 4, 4 (Ed. Par. II 289, 16 ss.),
ibid. IV. 5 [7], 3 (1I 291, 26 ss), ibid. 5 [7], 6 (p. 291 ss.).

Quaest. VI. — Quaestiones logicae et philosophicae. 259

celum formam immaterialem, nunc vero formam materie
coniunctam. Sic enim dicit Philosophus primo Celi, qui
dicit celum, dicit formam, et qui dicit hoc celum,
dicit formam in materia, ubi manifeste Philosophus
5innuit diversitatem nature communis celi et nature
ipsius celi singularis. Et sicut quodlibet individuum
alicuius speciei capit denominacionem a sua specie, ut
quodlibet individuum humane speciei dicitur homo, sic
eciam suo modo quelibet natura singularis celi con-
ro venienter celum nominatur.
Ponitur eciam in titulo questionis *compositum?; pro Composition
quo noto, quod tot modis potest dici compositum, quod M
modis oppositis dicitur simplex. Unde simplex uno modo !; Of a thing
9 o : MS 2 quires
dicitur ens, quod caret omni composicione actuali vel many parts,
15 possibili ex partibus essencialibus vel accidentalibus, ex acides a τα
quibus illud ens perficeretur vel quovis modo redderetur hatinits
variabile et inconstans in affectu vel in natura; et talis variable and
gradus est summe simplicitatis, soli Deo formaliter com- BUS
petens. Si ergo esset aliquod ens, quod omnino esset
20 compositum tam ex partibus essencialibus quam acciden-
talibus ipsum formaliter perficientibus, et quod in sui
natura esset omnino variabile et inconstans, id diceretur
compositum opposito modo huic simplici.
Alio modo dicitur simplex, quod in suo esse actuali 2. Of a thing
25et formali excludit omnem composicionem ex partibus EIS qnade
quantitativis vel eciam qualitativis diversarum naturarum, ma OM
et isto modo species creati et alia indivisibilia, ut instans, of different
punctus, forme substantiales et accidentales et materia "?'"res
et forma, prout dicunt alteram partem compositi, illo
3o modo dicuntur simplicia entia. Et sic suo modo si esset
aliquod ens, quod in suo esse actuali requireret partes
F. 189'quantitativas integrantes ipsum vel partes qualitativas |
diversarum naturarum, componentes ipsum, tale ens
diceretur compositum, huic secundo modo simplici
35 opposito.
Tercio dicitur simplex, quod in se et ex sui naturali

disposicione excludit alteracionem qualitatum secunda-

—^

i
7. capit] cod.; casi. 36. Cod.: ex se.

2. Cf. Arist. De Caelo I Ὁ, 2 (Ed. Par. H 381, 12 ss):
Εἰ δὲ τῶν καϑ’ ἕκαστον, ἕτερον ἄν εἴη τῷδε và οὐρανῷ εἶναι
χαὶ οὐρανῷ ἁπλῶς. “Ἕτερον ἄρα ὅδε ὁ οὐρανὸς καὶ οὐρανὸς ἁπλῶς
“καὶ τὸ μὲν ὡς εἶδος καὶ μορφή, τὸ δ᾽ ὡς τῇ ὕλῃ μεμιγμένον.

tpe

260 Johannis Wiclif Quaest. VI.

rum, que in ipso resultarent ex primarum quantitatum

2 Ora thing commixtione. Et sic, ubi in aliquo corpore recipitur
that undergoes . . - . .

alleration ia its talis. alteracio quantitatum secundarum, id diceretur

secondary compositum huic tercio modo simplici oppositum; et illo
qualities. : o.c :

modo quarto terra et celum corpora simplicia dicuntur.

Matter may be Ulterius in titulo questionis ponitur 'ex materia".

Geiseme Pro quo noto, quod materia capitur multipliciter.

i. For a Uno modo pro substancia subiecta motui; et illo
substance doIphil h - - : h io dl -
subjet τς Imodo Philosophus capit materiam in prohemio de anima,
chan&*; ^ ubi dicit, quod naturalis diffinit per materiam.

2. for a thin Secundo modo capitur materia pro re extensa habente

Ae partes qualitativas, et sic capitur materia a Philosopho

e quarto Metaphisice.

3.fórallthat ^ Tercio modo omne illud, quod potest esse subiectum
is the subject - 5 SA QUY : : .
of accidents. àCccidentatum, materia dicitur, et sic omnis substancia

forme accidentalis cuiuscumque respectiva respectu illius
forme materia diceretur, et sic lapides et ligna dicuntur
materia domus, et ferrum est materia cultelli, et sic
generaliter omnia subiecta respectu suarum formarum
accidentalium, illorum materia dicuntur.

As naked Alio modocapitur proprie materia proessencia nuda,que
sence, in itself - δ Qna :
ἜΑ ΤῊΣ d de se, et ut huiusmodi, nulla forma substanciali vel acci-

or accident. but iei est actuata; aiu chibet tamen talis forme secundum
capable of being

subjected to" sevel sua supposita uester: respectiva. Et cum materia
Dotlr sit nomen concretum, dicit duo quodammodo: scilicet esse
formale et esse materiale, ut capacitatem illius essencie

materialis vel essenciam illi capacitati substratam; et

sic materia secundum se est essencia nuda et informis,

5. terra] cod.: ets. I6. accidentalis bzs Zu cod.

9. Cf. Arist. be Anima I r, 11 (Ed. Par. III 432, 46 SS.):
Διαφερόντως δ᾽ ἂν ὁρίσαιντο φυσικὸς τὲ καὶ διαλεκτικὸς ἕ ἕκαστον
αὐτῶν, οἷον ὀργὴ τί ἐστιν" .... Τούτων δὲ ὁ μὲν τὴν ὕλην
ἀποδίδωσιν, ὃ δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸν λόγον... quae Averroes
hunc in modum explicat (Ed. Ven. VI 111): Disputatores enim
dant definitiones secundum formam tantum ... Naturales vero
secundum materiam. 12. Sententia citata cum capitulis,
quibus liber quartus antiquitus comprehendebatur non inveniatur
allusisse Wiclif putandus est ad ea quae libro IV Metaph.
(antiqu. Il δ) II 6 leguntur (Ed. Par. II 515, 33 ss.): Tà μὲν
γὰρ στοιχεῖα συλλαβῶν καὶ ἡ ὕλη τῶν σχευαστῶν χαὶ τὸ πῦρ
καὶ ἡ γῆ καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα τῶν σωμάτων, καὶ τα μέρη τοῦ
ὅλου καὶ αἱ ὑποθέσεις τοῦ συμπεράσματος, ὡς τὸ ἐξ οὗ αἴτιά
ἐστιν. Cf. Averrois comm.: ... corporum quae sunt materiae
corporum consimilium partium et corporum consimilium par-
tium quae sunt materiae organicorum et illae, quae sunt partes
rei «t quasi proposiciones esse causas conclusionum.

IO

20

22

Quaest. VI. Quaestiones logicae et philosophicae. 261

racione cuius una natura transmutabilis est in corpus
alterius nature, et sic capitur materia a philosophis
in multis locis ipsam materiam diffinientibus, ut Plato
dicit ipsam fraudem fictam, crassis tenebris involutam,
5 Aristoteles eciam diffiniendo eam 7? Metaphisici dicit eam
non esse quid, nec quale, nec aliquid illorum encium.

Quern eciam in tytulo questionis, an celum compo- Form is that
natur 'ex materia et forma?. Unde noto, quod forma QUO
generaliter dicitur illud, per quam vel secundum quam it is.
rores dicitur formaliter quid vel alicuius modi. Et talis It is intrinsic
est duplex, quia quedam est intrinseca rei, et quedam ?' 9*irimsie.

extrinseca; forma extrinseca est duplex, quia quedam
inheret ipsi rei, tamquam causatum suo causato vel
principatum suo principiato, et tales sunt multiplices
15 secundum multitudinem et distinccionem formarum acci-
dentalium. Alia autem est forma extrinseca, non inherens Extrinsic form
rei, sed solum ab extrinseco eam denominando vel EN
formando, et talis dicitur esse forma exemplaris rei, que E dis
non est aliud, quam exemplar, ad quod respicit opifex, ideal form.
20ut ad eius similitudinem formet opus suum, sicut pes
ligneus, ad quem respicit sutor, ut secundum ipsam
formam soleam dicitur forma solee. Et tales forme
exemplares, quedam sunt eterne, et quedam temporales;
forme enim exemplares eterne sunt raciones ydeales
25 prime cause; per consequens causa prima productiva
et causativa est rerum adextra, et tales a philosophis
F.19odicuntur | rerum concreatrices. Et nisi tales raciones Itis by idcal
ydeales ponerentur, tota universitas encium citra primum ips ia
deficeret ab esse nobilissimo, quod habent encia in prima NDA
3ocausa, et sic tota universitas encium anichilaretur ex
eo, quod tales raciones sunt tamquam radices encium,

mediantibus quibus encia prime cause inherent et pro-

20, 21. pes ligneus ad quem] cod. poliges kopijto (sic). 3o, 31. Cod. :
quibus ex eo quod tales raciones encia.

: 3. multis locis... ut Plato dicit] cf. Arist. Nat. Ausc. IV 2 [4], 2
et 5 (Ed. Par. II 286, 43 ss. et 287, 15 88.) be Coelo IV 2, 2
(Ed. Par. II 424, 34 ss.): "Ex τινων γὰρ τῶν αὐτῶν εἶναι πάντα
τὰ σώματα καὶ μιᾶς ὕλης, ἀλλ᾽ οὐ δοκεῖν. 5. Gf. Arist. VII, I 6
(Ed. Par. II 558, 26 ss.): Ἔστι δ᾽ οὐσία τὸ ὑποκείμενον, ἄλλως
μὲν ἡ ὕλη (ὕλην δὲ λέγω 7 μὴ τόδε τι οὖσα ἐνεργείᾳ δυνάμει
ἐστὶ τόδε τι) ἄλλως δ᾽ ὁ λόγος καὶ ἡ μορφή. 18. ss. Roberti
Grosseteste episcopi Lincolniensis epistolae I (ed. R. Luard,
p. 3): Dicitur itaque forma exemplar, ad quod respicit artifex,
ut ad eius imitationem et similitudinem formet suum artificium.
Sic pes ligneus, ad quem respicit sutor, ut secundum ipsam

" formet soleam, dicitur forma solee.

262

without which
they could not
exist.

Temporal
exemplary
forms are the
idea in the
workman's
mind.

Intrinsic forms
are those by
which things
have actual

existence.

I. Conclusion.
Heaven derives
its being from
the first cause.

Johannis Wiclif Quaest. VI.

priam causam tamquam amicali fonte ipsis mediantibus

encia lungantur et in esse suo conservantur. Et cum

notum sit, quod desinencia influencie tam nobilis esse

tamquam ad esse cuiuslibet entis necessario requisite,

tolleret omne esse universitatis encium, Ex quo videtur, 5
quod pro conservacione universitatis encium in actu

existencie vel in quocumque esse suo essenciali vel

accidentali summe necesse est ponere tales raciones seu

formas ydeales etc.

Forme autem exemplares temporales sunt exemplaria to
in mente creata artificis, ad quorum similitudinem opera
extra mentem ad extra fit ad similitudinem domus ad
intra etc.

Forme autem intrinsece sunt, secundum quas res habent
formaliter esse actuale, et tales sunt duplices, quia que- 15
dam sunt, que requirunt pro subiecto essencias corporeas,
cum quibus perficiunt ens in actu, et tales dicuntur
forme educte in potencia materie etc.; alie autem dicun-
tur forme immateriales, per se stantes et nichil extra se
actuantes, ut, sint spiritus creati, qui a philosophis 20
intelligencie, a theologis autem angeli vel dyaboli vo-
cantur.

Sunt eciam et alie forme substanciales communes,
dantes esse quiditativum, et tales differunt secundum
generitatem et speciem, cum alia sit forma omnis generis 25
et alia speciei. Igitur...

Illis sic stantibus sit CONCLUSIO PRIMA ista. Celum
habet esse productum a prima causa. Probatur primo
auctoritate Aristotelis Metaphisice. Ab hoc quidem ente
celum et tota natura dependet; bene sic probatur. Omne 3o
ens citra primam causam necessario ad suum esse prere-
quirit primam causam; seu primam causam seu primum
ens esse, et non e converso; ergo sequitur, quod primum
ens est causa omnium encium citra se; et cum omnis
causa sufficiens et non impedita producit suum causatum, 35
ergo a forciori prima causa omnino sufficientissima et
impedibili, que est mensura et metrum omnium aliarum
causarum, quemlibet talem effectum in esse producit.
Igitur etc.

CORROLARIUM PRIMUM. Celum prius habuit esse in4o
prima causa, quam in propria existencia, cum celum

20. Cf. Arist. Metaph. XI [XII] 6—8 (Ed. Par. 11 608—608)
et X [XI] 8, 9 (Ed. Par. II 594, 30 sq.).

Quaest. VI. Quaestiones logicae et philosophicae. 263

capit esse suum a prima causa; et non caperet ab ea
esse suum, nisi prius habuisset esse ibi; igitur ..
CORROLARIUM SECUNDUM: Celum productum est de
esse intelligibili et sic de non-esse in actu ad esse existere
5in actu ut, patet ex dictis.
CORROLARIUM TERCIUM: Celum est ens creatum.
CORROLARIUM QUARTUM: Celum habet esse productum
F. 190^ extra primam causam. Prima pars patet ex conclusione, |
scilicet pro secunda parte, Patet ex hoc, cum celum sit
roin actu alterius nature a prima causa, et cum sit absur-
dum, primum ens aliquod ens in actu et alterius nature
ad intra producere, sequitur, quod celum habet esse pro-
ductum ad extra.
CONCLUSIO SECUNDA: Licet a philosophis et astrono- II. Conclusion.
15 mis plures ponantur celi, ut aliquando dicunt esse speram ΠΕ ΒΟΜΕΙ͂
solis et aliquando speram spacium lune, et sic de aliis, una 58. there are

: 2 j several heavens,
est tamen natura communis specifica, vel secundum aliquos yet there is a

generalis, tocius celi et omnium eius astrorum, per quam SEeoih el (or
totum celum et quodlibet eius astrum habet esse essen- georra) nature
20ciale et quiditativum. Ista conclusio probatur sic ex eo,
quod celum est natura intrinsece composita et finita
essencialiter, ergo celum habet aliquam formam com-
munem sic limitantem naturam eius, et non aliam,
quam eius totam et adequatam quiditatem. Igitur...
25 — CORROLARIUM PRIMUM: Celum est formatum, cum omnis
talis quiditas sit forma. Ergo etc.
CORROLARIUM SECUNDUM: Talis forma celi non est
sibi accidentalis, cum sit de natura intrinseca ipsius celi,
ut patet. Ergo etc.
Jo | CORROLARIUM TERCIUM: Talis forma non dat celo esse
accidentale, sed pocius substanciale.
CORROLARIUM QUARTUM: Celum est substancia, ut patet
exudictis Ετγρο. ..
CONCLUSIO TERCIA: Celum habet materiam; nam de t. Conclusion.
35tribus primis accepcionibus materie nulli philosophorum Hesyem has
- dubium est, quin celum habeat materiam tali modo, sed
quod habeat materiam proprie dictam. Probatur sic:
Omnis substancia corporea extensa habet materiam, cum
omnis extensio quantitativa habeat esse racione materie;
40 sed celum est substancia corporea extensa, ut notum est;
Igiturg t
CORROLARIUM PRIMUM: Materia celi ex opposito distin-
gwitur a materia corporum inferiorum, cum dicat ean-
. dem sentenciam in utroque. Igitur...

264 Johannis Wiclif Quaest. VI.

The form of — CORROLARIUM SECUNDUM: Licet celum habeat materiam,
Pen Eo non tamen celum est transibile de uno esse substanciali
in aliud esse substanciale; istud totum notum est ex
hoc, quod non repugnat materiam subiectam forme
substanciali perpetuari, et licet hoc videatur esse contra 5
Philosophum et eius commentatorem primo Celi et
7? Methaphisice, potest tamen 1lla opinio probabiliter
a Philosopho teneri, cum ex ea nullum sequitur incon-
sequens, cum non videtur racio, si materia subiecta forma
petest durare ad certum et notabile tempus, quin eciam ro
a prima causa possit sic disponi, ut sub aliqua forma
substanciali perpetue conservetur.
and is not CORROLARIUM TERCIUM: Celum non est corruptibile
corruptible. : :olln
naturaliter, ut patet ex dictis.
CONCLUSIO QUARTA: Celum habet esse actuatum per 15
formam substancialem, que est altera pars compositi.
Probatur sic, cum omnis substancia materialis actu
existens habeat formam substancialem, per quam in actu
suo completur et perficitur; sed celum est huiusmodi.
Ergo etc. 3 20
CORROLAR UM PRIMUM: Celum est compositum ex ma-
teria et forma; patet ex dictis.
CORROLAR;UM SECUNDUM: Celum non est simplex cau-
sando primo modo et secundo modo simplex.
CORROLARIUM TERCIUM: Celum est corpus simplex, 25
ultimo modo causando simplex.
CORROLARIUM ULTIMUM: Questio, ut proponitur, est
vera etc. | E. 101

6. ΟΥ ATist. 6 Caelo ο, 2 (Edo? Dar 11 3515912 5 9) 67
Averrois in hunc locum comment. (Ed. Ven. V 29'): Si ergo
coelum est unum particularium etc., id est, si igitur est unum
individuorum sensibilium, necessarium est, ut componatur ex
materia et forma; coelitas enim est aliud, quam dicere hoc
coelum; coelitas enim dicitur de pluribus individuis, et sicut
hoc invenitur in pluribus partibus huius coeli, ita non est longe,
quin inveniantur plura uno individuorum totus coeli, et, cum
dixit Coelum ergo simpliciter est sola forma, intendit, quod
illud, quod intelligitur de coelo, in quantum coelum est sola
forma, per sensum autem comprehenditur forma cum materia ...
etqsqu. 8. Cf. Arist. Met. VI [VII] 8, 1—2 (Ed. Par. II 545,
δ ss.).

VII.

Utrum possessio divieiarum secundum se plus — wnether :
. DD . t] e OSSCSSIODU O
prosit homini morali ad vitam virtuosam riches helps

virtuous life

moraliter, quam carencia earundem. more than want

of them

Arguitur, quod non: divicie retrahunt hominem mo- No; for riches
allure men to
ralem a maiori bono et alliciunt ad minus bonum eek the lower
querendum; sed carencia diviciarum nec allicit ad minus good.
bonum, nec retrahit a maiori bono, sicut vere utrisque
5 videtur esse experiencia: igitur questio falsa. Oppositum Yes; for riches
arguitur: possessio diviciarum secundum se est bonum m pone
positivum in universo, carencia autem diviciarum nuda Mere
privacio illius positivi; igitur illud bonum positivum privation.
secundum se plus prodest cuicumque alteri bono, quam
10 carencia diviciarum, dato eciam quod carencia diviciarum
prosit aliquid. Igitur...
Noto: possessio est habere potestative rem ad fructum, Definition of
usum vel abusum habentis. puedo M

Noto: licet bona virtutis moralis sint superiores divicie t? M
15 hominis moralis, quas non potest amittere invitus, nisi fruit, use or

volens, quibus eciam non potest formaliter du ad IL DM

dispulesactasa summi legislatoris, que eciam non possunt monal oen is

secum compati simpliciter malum inhonestum sive malum temporal wealth

moris simpliciter propter eorum dignitatem; que eciam S rss ASA
20sunt ultima formalis perfeccio mentis humane in hac esc

'vita reddentes hominem iustum, temperatum, fortem, word.

prudentem, manswetum, magnificum etc., que denique

divicie secundum se sunt tanto eligibiliores ultra bonum

nature et fortune, quanto defectus, difformitates atque
25inordinaciones in moribus sunt fugibiliores privacionibus

et defectibus in bonis nature, cum defectus et deordi-

naciones in moribus secundum se displiceant domino

8. Cod.: positum. 14. moralis postea supra lineam suppletum.

266 Johannis Wiclif Quaest. VII

mundi, non autem fprivaciones vel defectus in bonis
nature vel fortune; licet eciam bona naturalia sunt divicie
medie hominis moralis in hac vita et corporalia extrinseca
habita ab homine, ut pecunie, ville, agri, vinete etc. sunt
infime divicie hominis moralis; tamen ex perversitate 5
animi in mundo quasi toto regnantis infima bona pre-
dicta sine addito divicie nuncupantur, cum plurimum ex
ila perversitate plus infima bona homines studeant et
diligant habere, quam bona virtutis, et bona nature
diligant in se vel in sibi similibus in natura; et ego hic ro
loquendo, ut plures, nomine diviciarum intellego talia
bona externa infima adiacencia homini morali.
ΠῚ. By Noto: possessionem diviciarum secundum se intellego
eseion of» possessionem diviciarum secundum suam nudam racionem

riches we mean

merely formal formalem propriam. :
ownership.

.IV. To prot ^ Noto: prodesse est conferre utilitatem.
IVPpSSGSS Ἐπ᾿ homo moralis dicitur, qui subicitur passionibus
pac corruptis et nocivis, in bonis nature corporalis et
harmful — passionibus nocivis in bonis moralibus ita, quod licet
PER IM spiritus hominis non potest mori naturaliter, moritur 20
moral death. tamen gravius moraliter; nam lacrimabilius est perdere
bonum vere virtutis, quam amittere totum bonum nature
corporalis; alias vere fortes non sapienter exponerent
perdicioni bonum corporis pro salvandis bonis moralibus. | F. τοι
Et homo moralis, si non bene circumspicit, multo 25
cicius et infinite multiplicius intelligit infirmitates et
mortem morales, quam infirmitates et mortem naturalem.
Nam experiencia testatur, quod homo moralis nimis
pronus et facilis est ad malum mortis et nimis tardus
et difficilis ad bonum virtutis, et quam cito wlt esse 3o
malus tam cito fit malus, et sic infirmus et frequenter
mortuus moraliter. Sed non quam cito wlt esse bonus,
fit bonus moraliter, ut dicit Philosophus. Ymo, cum vita
virtuosa moraliter sit multo prestancior et auctori vite
placencior quam nuda vita corporalis, et eque mors 35
moralis multo peior quam nuda mors naturalis, sicut
homo, si moritur a vita naturali, non sufficit se ex
omnibus suis viribus ad vitam nature instaurare, sic
multo minus sufficit se restaurare ad vitam moraliter

virtuosam, si cecidit ab illa in mortem detastabilem sibi 4o

191

,

22. Cod.: bom vtutis.

33. Gf. Arist. Eth. Nicom. I 7 [6], 16 (Ed. Par. II 7, 18 ss).

Quaest. ΝΠ. Quaestiones logicae et philosophicae. 267

contrariam. Ex quibus patet, quod homo moralis, nedum
est in statu fragili, insecuro et periculoso, quoad in-
firmari et periclitari in bonis vite corporalibus, ymo
plus late, quo ad destrui et mortificari per vicia, quibus
5nichil est eque perniciosum.

Noto: vita virtuosa moraliter est, qua vivitur secundum VI. A morally
habitum electum immediate quo ad nos existentem, sicut ΩΝ
sapiens determinabit, vel qua vivitur secundum memoriam, τ follow the

racionem et voluntatem in rebus voluntariis, prout sapiens wisest
r0simpliciter determinabit, et sic vita virtuosa moraliter RENE

est habitu vel actu memorari, noscere, velle, agere vel

pati in voluntariis rebus secundum diffinicionem legis-

latoris prudentissimi.

Noto: carencia diviclarum est potentem habere di- VII. Want of
15vicias esse sine habicione illarum, et hic, superius et auelca guber
inferius semper intelligo de habere divicias secundum DRM UR
dominium proprietarium vel appropriatum, quo licet uni them.

persone vel alicui multitudini et non indifferenter cui-
cumque divicias datas ad usum proprium corporalem
20convertere vel ad usum corporalem proprium alterius
transferre propter innumerabila mala a mortalibus
tollenda.
CONCLUSIO PRIMA: Possessio diviciarum prodest homini E EOne um
morali ad vitam virtuosam moraliter. Probatur, quia riches profits
25 possessio diviciarum prodest homini morali ad indigen- Tue ID cac Mig
ciam corporalem sui vel aliorum prudenter relevandam
per licitos proprios vel proprietarios usus corporales
diviciarum ; igitur conclusio vera. Consequencia est nota,
cum prudenter sit relevare indigenciam corporalem,
3ovivere moraliter virtuose, et antecedens est, quia alias
nulli moralium liceret virtuose possidere divicias, si non
sciret prudenter eas ad suas vel aliorum proprios usus
corporales convertere vel transferre; quam autem ne-
cessarium sit licere mortalibus possidere divicias satis
F.192 patet, quia alias communicacio hominum | rixis, con-
.tencionibus, homicidis et omni genere viciorum, velut
sine fine plus quam modo perturbaretur. Igitur...
CORROLARIUM: Possessio diviciarum propter miserabi- Coreba αν
lem corporalem indigenciam moralibus a domino summo ^ riches is

40 est concessa; patet ex probacione conclusionis, et patet ?llowed because

ex hoc, quod sublata penitus indigencia corporali misera , miserable

e ; SE bodily needs.
ab hominibus, nemo racionabiliter vellet habere posses- ?

IO. et sic vita virtuosa moraliter δὲς zz cod.

268

II. Corollary.

If all men were -

innocent none
need posses
riches.

III. Corollary.
'The possession

Johannis Wiclif Quaest. VII.

sionem diviclarum sepe dictam, cum non curaret tunc
plus aliis habere pratum, silvam, agrum, argentum et
aurum etc., sicut modo communiter querentes possidere
divicias, non solicitantur habere plus quam alii, aerem,
lucem diei et cetera communia, licet talia plus necessaria,
utilia et delectabilia sint, prompta corpori humano.
CORROLARIUM: Si omnes homines essent incessanter
innocentes, nulli tunc liceret possidere divicias: patet,
quia in extrema necessitate status miserie omnia debent
esse communia, sicut aer necessarius omnibus debet esse
communis; quanto magis igitur, ubi omnes homines essent
incessanter innocentes, omnia debent esse communia, ut
valde racionabilis et valde amabilis esset hominum ad
invicem communicacio. Igitur corrolarium verum.
CORROLARIUM: Sicut morbi et passiones corporis et

of riches is norànime sunt occasiones vel cause, quare moralibus

in itself lawful
or natural.

II. Conclusion.
Want of riches
helps to
virtuous life
when it is
accepted to
avoid vice.

hominibus possessiones diviciarum sunt licite, sic illis
penitus deexistentibus possessiones ille non essent licite
hominibus. lllud corrolarium patet ex precedentibus.
Et ex istis ulterius sequitur, quod possessio diviciarum
non est secundum se simpliciter licita et naturalis ipsis
hominibus; patet, quia sciunt de his penitus occasionibus
et causis viciosis in naturalibus, quas homo racionaliter
et naturaliter appetit, finaliter ἘΠῚ deesse, sicut homo
naturaliter et racionaliter appetit finaliter esse beatus,
et in corpore et in anima, cum secundum virtutem
beatitudo sit ultimus per se finis formalis ipsius hominis.
Tunc deexistencia possessionis diviciarum esset homini-
bus debita, et possessio diviclarum non licita; igitur
illatum fuit verum et antecedens patet ex dictis.
CONCLUSIO SECUNDA: Carencia diviciarum prodest
hominibus moralibus ad vitam virtuosam moraliter;
patet de hominibus, qui non propter inhumanitatem,
sed propter cavendum multiplex vicium, quod ex com-
municacione cum aliis moralibus contrahere possunt,
solitudinem, silvas vel deserta incolunt, nichil diviciarum
possidentes; et hominem solitarium propter inhumanitus
bestiam, solitarium autem propter secundam causam
vocat Philosophus Deum; igitur conclusio vera etc.

4. Cod.:; solitantur. 22. sciunt scripsi, cod.:; [0 tis (sic).

39. Cf. Arist. Polit. I 1, 11 (Ed. Par. I 484, 9 $8): ὁ δὲ
μὴ δυνάμενος κοινωνεῖν ἢ μηϑὲν δεόμενος δι᾽ αὐτάρκειαν ΟΣ
μέρος πόλεως, ὥστε ἢ ϑηρίον ἢ ϑεός.

20

223

3o

Quaest. VII. — Quaestiones logicae et philosophicae. 269

CORROLARIUM: Non sequitur: carencia diviclarum est [. Corollary.
- - .-ς- - Though want
malum privativum, igitur non prodest moralibus ad of riches is a
vitam virtuosam moraliter; patet, quia sicut possessio .Privative evil,
aUa ie E d NE EE it may help to
diviciarum est bonum positivum, sic carencia diviclarum, virtuous life.
5ili opposita, est malum privativum; et tamen ex con-
clusione prodest moralibus ad vitam virtuosam moraliter.
Te&ura
. CORROLARIUM SECUNDUM: Sicut bonum positivum per II. Corollary.
n : - - - As a positive
F. 192^1ndebitas circumstancias deformatum | nocet moralibus good may be
10 quo ad vitam virtuosam moraliter, sic malum privativum, AU
puleris circumstanciis decoratum virtuosis, prodest eisdem cvil may be a
Ξ : : G Brio cause of good.
ad vitam eandem. Patet de possessione diviciarum et
carencia earundem, ubi, si possessio per circumstancias
malas deturpatur, obest; econtra, si carencia pulcrifi-
15catur, prodest. Igitur...
Sic eciam pena vera fortitudine moriencium est valde
pulera, et delectacio mollium nimis turpis, et pena
proficua, et pena est malum, et delectacio bonum.
CORROLARIUM TERTIUM: Carencia diviciarum plus III. Corollary.
" En . : Want of riches
20 prodest moralibus ad vitam virtuosam moraliter, quam is more helpful
possessio diviciarum; patet, quia remotis passionibus than
" . o Sis » possession,
et morbis corporis et anime ab hominibus, carencia, since it
- Se QUYieiEegelo δ - continues in
opposita possessioni diviciarum, esset debita, et possessio bliss;
diviciarum esset indebita vel non esset licita ex dictis;
25et cum utraque illarum prosit moralibus ad vitam vir-
tuosam, qua pergunt versus beatitudinem; igitur cum
laudabilis possessio diviciarum solum hic in statu miserie,
et non in statu beatitudinis possit habere locum debitum,
carencia autem, antecedenter opposita, laudabilis hic
3oet ibi, habet locum debitum, igitur ipsa plus est pro-
ficua, cum ipsa pergat intra beatitudinem, et possessio
2 )
diviciarum foris maneat ex supradictis. Igitur...
Eciam, quia possessio diviciarum solum occassione Moreover it is
εν “ον “ον - - in itself lawful.
humane malicie est licita, que malicia circumscripta
35non esset licita, sed omnia deberent esse communia.
Carencia autem opposita est simpliciter licita, cum et
in beatitudine sit gloriosa: igitur corrolarium verum.
Et sicut raro in casu asperitas tangit utiliter et salubriter
corpus humanum, emittendo virus aut saniem, commu-
40 niter autem pungit, laniat, scindit et afficit corpus dolo-

rose, planicies autem plurimum et communiter afficit

tt. Cod.: decloratum. — 3o, 31. Cod.: plus) proficua (sic). 40. Cod.:

pugit. | 41. Cod.: ὉΠ), fortasse consequenter.

270 Johannis Wiclif Quaest. VII.

corpus humanum delectabiliter, sic possessio diviciarum,
cum sit quedam structura diviciarum anguli acuti, eo
quod talis possessio ad unicam personam vel ad unicam
quandam multitudinem terminatur et stringitur, etsi
una possessio acuti anguli ad unam per aliam terminatur, 5
et alia ad aliam, et tercia ad terciam, hoc sit super-
fluum et irregulariter intentum, quia secundum fortunam.
Econtra autem carencia opposita fit secundum se re-
gularis divisio extensionis diviclarum, et differunt ad
quoscumque; igitur possessio diviciarum velut asperitas 10
quantum utiliter et salutariter innititur appetitu! humano
ad emittendum famem impaciencie, rabiem invidie. Con-
sequenter autem pungit, lacerat, scindit vel wlnerat
letaliter mollem hominis appetitum. Econtra autem
carencia velut planicies secundum se comiter afficit 15
mentem hominis imperturbati: Unde: *Cantabit vacuus
coram latrone viator.
Last CONCLUS!O ULTIMA: Possessio diviciarum non prodest
Conclusión secundum se plus homini mortali ad vitam virtuosam,

Want of riches j ; : X
helps more t quam carencia. earundem; probatur, quia possessio di-2o

virtuous life ^. . i : o δ

than does Viciarum est sicut asperitas respectu appetitus mollis

posses9/9T- et fragilis ipsius hominis moralis. Ca | rencia autem F. 193
opposita sicut planicies, et possessio diviciarum sicut
aura aspera et tormentuosa. Carencia autem secundum
se sicut aura levis et tranquilla, igitur non possessio 25
diviciarum, sed pocius carencia secundum se plus prodest
moralibus ad vitam virtuosam moraliter. Consequencia
est nota, et antecedens patet ex supradictis.

Corollaries. CORROLARIUM: Licet totus vel quasi totus mundus

I. The world : οὐ οὐ Ὁ 2 - -
querat possidere divicias et odit vel fugit carenciam 3o

epetson, bu diviciarum, non tamen in hoc est standum suo iudicio.
must not affect Patet, quia totus vel quasi totus, ut docet experiencia,
Y ex perversitate animi mundus afficitur ad parva bona
fortune et modica solicitudine querit natura bona
virtutis: 1gitur... 35
IL Possession — CORROLARIUM: Sicut plene mundis et delicatis in
UNO corpore asperitas esset contraria, sic perfectis et delicatis
pd castitate in anima possessio diviciarum est contraria.
' Et sicut pacientibus pruritum in corpore asperitas

aliqualiter est utilis et conveniens, sic imperfectis et4o

4. terminatur] cod.: t?. 33. mundus] cod.: més — mens. 34. Cod.:
modicam solicitudinem.

16. Juvenalis Sat. X, 22.

Quaest. VII. Quaestiones logicae et philosophicae. 271

lascivia aliqualiter vel multipliciter vexatis quodammodo
utilis et conveniens est possessio diviciarum, et maxime
ila, que necessitatem victus et amictus respicit iuxta
suum statum. Istud corrolarium patet ex convenienti
5similitudine. Verumtamen, sicut quilibet tenetur tendere
finaliter ad plenam mentis castitatem et mundiciem,
sic tenetur tendere ad carenciam, possessioni diviciarum
oppositam. Unde malum signum est in senibus, qui
plus intendunt possessioni diviciarum senescentes, quam
i01n luventute, cum munde floruerunt, et videtur hoc
patere, cum nulli vel paucissimi sint plenissime mundi
et castitate mentis delicati, sed quasi omnes mortales
lascivia aliqualiter sunt vexati; omnes quodammodo in-
digent aliquali possessione diviciarum, vel illam tacitus
15expostulant, sicut pruritus asperitatem.

Whether God
could have
produced the
world without
creating it.

Yes; the world
will exist to.
eternity, yet it
iQust Dave been
produced by
God.

From eternity

the world was

to be, which is
a kind of
existence.

God could
produce the
world earlier
than it could
be produced,
therefore he
could produce

it without

creation.

Definition of
terms:

I. We use
world in only
two senses:
4) the idea or
archetipal
world ;

b) the visible
world: i. e.
the aggregate of
existing bodies.

ΝΠ.

Utrum Deus potuit mundum sine eius erea-
cione producere.

Arguitur, quod sic. Sicut in eternum manebit mundus
existere, ita potuit ab eterno esse mundum existere et
non sine produccione mundi ab eo. Igitur... Prima
pars patet, quia mundum existere non est minus
naturalis veritas, quam sit verum, quod sol cras orietur, 5
et cum secunda veritas sit ab eterno, et cras cessabit,
igitur eciam potuit ab eterno esse mundum existere;
igitur prima pars vera; secunda pars, quod non sine
produccione eius a Deo, patet, cum mundus non possit
existere, nisi a Deo procedat. 10

Item ab eterno fuit mundum esse futurum; et non
fuit mundum esse futurum, nisi mundum existere, cum
alias primo sciens mundum esse futurum et postea
sciens. mundum existere non idem sciret per totum,
quod est inconveniens, cum idem, quod prius, est;5
futurum postea et presens et tandem preteritum. Igitur...

Item Deus prius potuit mundum producere, quam
ipse potuit produci; igitur potuit eum sine eius creacione
producere; consequencia videtur nota, cum, si prius,
tunc eternaliter prius potuit; et assumptum probatur, 5o
quia, sicut se habet producere ad produci, sic posse
producere ad posse produci; scilicet producere est prius
naturaliter ipso produci, ut notum est. Igitur... | F. 193'

Noto primo: Quamvis mundus dicatur bene quintu-
pliciter vel sextupliciter, ad presens tamen solum de 25
duplici vocato mundo volo loqui, ut puta de mundo
architipo, qui dicitur mundus latens et solum intelligibilis,
et de mundo ad extra, qui dicitur patens et sensibilis,
qui eciam dicitur maxima essencia corporea sive maximum
corpus ex omnibus corporibus integratum, in quo variis 30
modis essendi insunt universe nature create, universales

IO

20

3o

Quaest. VIII. . Quaestiones logicae et philosophicae. 2713

et singulares substanciales et accidentales mirabili
subtilitate. Item mundus architipus vocatur multitudo
omnium racionum ydealium in mente divina, secundum
quas raciones Deus omnium formalium dicitur factivus
et formativus.

Noto: creacio passiva potissime vocatur produccio Creation in its
factibilis de primo esse intelligibili in mente divina in "ijr punsmg
suam existenciam. Ex quo patet, quod, sicut Solusonthao dau ung
Deus potest esse primum producens factibilis in sul intelligible
existenciam de primo sui esse, scilicet, intelligibili, ita heiJB in the
solus potest creare. Generaliter tamen produccio facti- dira deua
bilis in sui existencia sive essencie universalis sive that without
singularis non ex aliqua essencia subiective presupposita, *^Y DIeexstent
vocatur creacio ad differenciam generacionis substancialis
rei naturalis composite et ad differenciam generacionis
secundum quid rei accidentate sive accidentis; que
generaciones presupponunt essenciam subiective ipsius
simpliciter vel secundum quid generati; neque sic potest
creatura aliam creaturam producere, cum nulla talis,
sed solus Deus possit esse cuiuscumque fontale principium.
Sicut ergo creatura solum potest esse rivale et non
fontale principium creature, ita solum rivale et non
fundamentale esse sibi potest tribuere. Propter quod,
51 creatura quitquam vel quemcumque modum essencie
producit, presupponit nudam essenciam velut fundamen-
tale, ex quo esse rivale in creatura producit. Ex isto Hence only sin
patet, quod creatura non potest redigi ad nichilum “ἀπ reduce a
pure, nisi peccando; nam etsi ipsa omne esse nature nothing.
extra Deum exueret, maneret tamen necessario in esse
materiali apud Deum, quod non est nichilum; si vero
peccaverit, tunc redigitur ad esse in peccato, quod
est pure nichilum.

CONCLUSIO PRIMA: Mundus architipus est. Probatur: I. Conclusion.

r 3 ἶ E ZEE 'The world, as
multitudo omnium racionum ydealium est: igitur con- i ἘΠ ΠΥ ΟΣ

5 clusio vera. Consequencia patet ex quid nominis. Assump- ideas, is an
.tum probatur, quia raciones ydeales in mente divina

archetype.

sunt; et tot sunt, quotquot possunt esse. Primam partem
probat beatus Augustinus in libro 83? questionum
questione 46'? sic: 'Necesse est Deum omnia condita

38. Cf. Augustini De Diversis Quaestionibus LXXXIII. Lib.,
Quaest. XLVI [De ideis] 2 (Migne ΧΙ, 30): Quis autem reli-
giosus . . . negare tamen audeat . . . omnia .. . Deo auctore esse

18

274 Johannis Wiclif Quaest. VIII.

racionabiliter facere et gubernare; sed impossibile est
quitquam racionabiliter fieri sine racione; restat ergo,
ut omnia sint racione condita; nec eadem racione homo
quam asinus. Hoc enim, ut dicit, est absurdum estimare,
nec restat, apud quem sunt ille raciones eterne, nisi
apud Deum, ut dicit idem Augustinus, cum sacrilegum
sit dicere Deum intueri extra se exemplar sui producti.
Qui ergo scit defendere, quod Deus potest producere
res diversas extra, non ut et secundum quod sint
producibiles, sive existant, sive non, ipse res ab eo
diversimode extra, | ille negat primam partem antecedentis;
secunda pars, scilicet quod tot sunt raciones ydeales,
quotquot possunt esse, probatur, quia, si Deus posset
aliquam superaddere, tunc posset esse, quod Deus
racionabiliter alicuius rei esset factivus, sic tamen, quod
de actu non esset illius racionaliter factivus, quod
implicat contradiccionem.

I. Corollary. CORROLARIUM PRIMUM: Mundus architipus sive intelligi-

The intelligible , «1. - NN Oulu ὃ

world is made Dllis ex formis pulcherrimis possibilibus post deitatem

UP ofals mos est plenissime informatus; patet, quia raciones ydeale
sunt forme exemplares in mente divina, stabiles et
communicabiles, non aliud sed penitus idem essencialiter
cum mente divina, existentes ab omni impuritate et
per consequens in perfeccione denudate essencialiter
post deitatem pulcherrime possibiles; et quia tot tales,
quotquot possunt esse de actu integrant mundum
architipum.

II. Corollary. CORROLARIUM SECUNDUM: Sicut delectabile esset videre

It would ὃς pulcra ydola in speculo corporali, sic incomparabiliter

delightful to see

ideas as dy delectabilius esset intuitive videre ydola, ydeas factas
exist 1n tbe . . Ou . Ono
divine mind. €Xemplares in speculo in mente divina, sicut ibi eter-

naliter existunt. Patet, quia incomparabiliter sunt illa

1I. diversimode] cod.: di'nde. 13, 14. Cod.: poft, We aliq. 20. in-

formatus corr. ex integratus zz cod.

procreata, eoque auctore omnia, quae vivunt vivere, atque
universalem rerum incolumitatem, ordinemque ipsum, quo ea,
quae mutantur, suos temporales cursus certo moderamine
celebrant, summi Dei legibus contineri et gubernari? Quo con-
stituto atque concesso, quis audeat dicere Deum irrationabiliter
omnia condidisse? Quod si recte dici vel credi non potest,
restat, ut omnia ratione sint condita. Nec eadem ratione homo,
qua equus. 6. Cf. August. 1. c. Non enim extra se quidquam
positum intuebatur, ut secundum id constitueret, quod consti-
tuebat; nam hoc opinari sacrilegum est.

20

25

20

Quaest. VIII. Quaestiones logicae et philosophicae. 2775

in mente divina famosiora et plus relucencia, quam Probably the
corporalia esse possint. Unde verisimile est, quod sancti SUD o nue
ultimate consumati in beatitudine videbunt distincte world.
totum mundum architipum et non solum partem eius,
5cum ipse non sit maloris beatitudinis respectu visus
intellectualis, quam deitas, que tota videt, sicuti est.
Patet eciam, quod, sicut homo aliquis exterior plurimum
vagatur circa mundum sensibilem exteriorem, quod sic
homo spiritualis interior et abstractus maxime debet
10 versari post Deum circa mundum archetipum et partes
eius, precipue cum secundum beatum Augustinum in
loco preallegato nemo sine cognicione ydearum possit
esse sapiens vel virtuosus.
Cum enim sapiencia secundum Philosophum primo Knowledge of
15 Methaphisice sit cognicio rerum, secundum quod sunt fnoraldede b
ab altissima causa producibiles, cognicio ergo morum
sive racionum ydealium, quod idem est, secundum quod
res sunt a Deo producibiles, est sapiencia; et quia
nemo sapiens sine sapiencia, igitur nemo sapiens sine
20cognicione talium ydearum, neque aliquis virtuosus
sine cognicione racionabilitatum faciendarum virtuose;
quomodo enim quis esset pure Deus, si nesciret, si hoc
vel hoc esset racionabiliter faciendum virtuose. Cognicio
ergo racionabilitatum talium et cognicio ydearum ....
25lgitur ..
Unde, quia raciones ydeales sunt altissime cause,
scilicet. exemplares, quia exemplaria secundum quod
summus artifex per ilapsum in intima creaturarum
varie est formativus hominum et equorum, et sic
3osunt.similitudine analoga varia sigilla, per impressum
diversimode ceras, fiant verissime leges racionalium et
irracionalium creaturarum, ad habendum erga se suum
principium, sicut debent; sic denique mundus intelligi-
bilis, qui in multitudine, certitudine et pulcritudine
35scibilium incomparabiliter mundum nostrum sensibilem
excedit. Debent ergo sapientes secundum spiritum ultra
F.194/0mnem scienciam materialem diviciarum exteriorum |
mundi ad scienciam longe ampliorem, cerciorem et
nobiliorem, nobis in hac vita suo modo possibilem de

1I. Cf. Augustini sentenciam supra allatam (p. 272).
15. Cf. Aristot. Methaph. I zr, 12 (Ed. Par. II 469, 45 ss.):
... οὗ δ᾽ ἕνεκα νῦν ποιούμεϑα τὸν λόγον, τοῦτ᾽ ἐστίν, ὅτι τὴν
ὀνομαζομένην σοφίαν περὶ τὰ πρῶτα αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς ὑπο-
“λαμβάνουσι πάντες.
18 *

Plato to be
preferred to
Aristotle
because he
proceeds from
the immutable
to the
fluctuating,
while Aristotle
reverses the
process.

III. Corollary.
Ideas are true
forms yet they
do not exist in
substance.

11. Conclusion.
'The archetype
is produced
eternally from
God.

Johannis Wiclif Quaest. VIII.

rebus mundi intelligibilis ascendere; que quidem sciencia
expendiosissime est nobis tradita, ubi dicitur Joh. primo:
*Quod factum est in ipso, vita erat, quia, ut dicit
beatus Augustinus, ubi supra, res illius mundi, scilicet
raciones eternas et incommunicabiles intendendo fiat
anima beata.

Patet hic ulterius, quod contemplacio Platonis secundum
interiorem hominem de rebus mundi intelligibilis con-
sideracioni Aristotelis de rebus huius mundi nostri
sensibilis longe est preferenda. Sed, quia ut conswevimus,
ita dignamur dici, non est mirum, si sanctis et aliis
sapientibus hoc dicentibus aliquando minus provide
derogamus. Nec valet hodie Commentator, quod processus
Aristotelis a sensibilibus ad intelligibilia processui
Platonis de contrario sit cercior et nobis conveniencior,
quia stabilis rebus, quas Plato ydeas vocat, ex per
se notis insensibilibus per demonstracionem ostensivam
vel ad impossile, cui dubium, quin processus fundatus
a rebus incommutabilibus et certis ad res mutabiles et
incertas processu e contrario sit perfeccior et cercior
et per consequens nobis placibilior?

CORROLARIUM TERCIUM: Licet raciones ydeales sint
vere forme, non tamen sunt in aliqua substancia infor-
mative, quia nec in substancia increata, quia tunc illa
secundum tales raciones esset formaliter factibilis, nec
in substancia creata, quia nulla tali existente non minus
ille essent, cum absolute necessario sit esse illas, sicut
absolute necessarium est, quod Deus est racionaliter
factivus, sive potest facere hominem, equum etc.

CONCLUSIO SECUNDA: RNecessario eternaliter mundus 3

architipus sive intelligibilis producitur a Deo. Probatur,
quia ille necessario eternaliter est, sicut necessario est,
quod Deus racionabiliter potest facere omne quod potest
facere, et quia plus quam Deus sufficit intendere se

14. Cod.: assensibilibus. 20. incertas] cod.: certas. 51. nobis]
cod.: nobilis.

4. Cf. August. locum ex Divers. Quaest. supra commemo-
ratum. 7. De idearum doctrina Platonica, a Wiclifio contra
Aristotetem defensa cf. Gotthard Lechler, Johann v. Wiclif, I 461.
14. Cf. Arist. Metaph. XII 4 (Ed. Par. II 615, 1 ss.), Averrois
Comm. in Metaph. VII [VI] 31 (Ed. Ven. VIII 85'), eiusdem
Epitomes in libros Metaph. tract. secund. (Ed. Ven. VIII 173',
col. 2 ss.), denique Wiclif, Trialogus, cap. VIII et IX (Ed. Lechler,
p. 62, 65 ss.).

5

-

2

20

b

IO

r5

t2
ωι

30

Quaest. VIII. Quaestiones logicae et philosophica.

esse, ex hoc intendit se esse et ex hiis duobus quietatur
in se esse ad intra ex hiis et post ista de racionabilitate
factibilium ad extra disponit et intendit, ut plus quam
Deus est creatus ad intra; ex hoc postea licet eternaliter
disponit, et ordinat raciones, secundum quas est homo-
factivus, leofactivus etc.; igitur conclusio vera.

CORROLARIUM PRIMUM: Deus necessario eternaliter est
dominator et dominus. Probatur, quia mundus architipus
necessario eternaliter servit sibi, offerendo se intellectu-
aliter, quantum potest conditori suo, ut letanter delecta-
biliter ipsum contempletur, ut de tam eius ineffabili
condicione mirabiliter glorietur. Tantum sentenciatur
secundum beatum Augustinum super Joh. Ome. prima,
qui non potest concipere mundum illum, intendat, ut
possit, ne abnegetur ipsum dominium domino Deo, in-
fidelis censeatur. Sic enim beatus Thomas super primam
sentenciarum distinccione 36? allegat sanctum Augustinum
in libro de Civitate Dei dicentem: qui negat ydeas,
infidelis est. |

CORROLARIUM SECUNDUM AD LITTERAM: Dominus regna-
bit in eternum et ultra, quia cum hic regnabit in domo
Jacob in eternum, regnabit ultra in racionibus ydealibus,
et ultra has regnabit in eternum in sua formali et
essenciali bonitate; unde raciones ydeales sunt secula
temporalium seculorum, propter quod frequenter in
omnibus suis precibus ecclesia fideliter commemorat
trinitatem regnare per omnia secula etc.

CORROLARIUM TERCIUM: Deus potuit mundum archi-
tüpum sine ipsius creacione producere; patet, quia ille
producitur ab eo et non potest creari; igitur corrolarium
verum.

5, 6. Cod.: hominifactivus. 12. Tantum] cod. : ím. 26. precibus
addidi.

13. Cf. August. In Joannis Evangelium, Tract. I 19 (Migne

XLI 19888): Sed forte stulta corda adhuc capere istam lucem

non possunt . .. mundet, unde videri possit Deus etc. — 16. Cf.
Sancti Thomae Aquinatis commentum in quatuor libros senten-
tiaum l. Dist. XXXVI, Art. : (Ed. Parm. VI [1856] 292):
-.. Contra est quod dicit Augustinus: "Qui negat ideas esse
negat Filium esse." Sed hoc est haereticum. Ergo et primum.
Augustinum in libro de civitate Dei] Cogitasse videtur Wiclif
de libro VII, cap. XXVIII (Migne XLI 218), ubi Augustinus de ideis
Platonicis verba faciens: **coelum" ait Jovem, terram Iunonem,
ideas Minervam vult intelligi." Sed Thomam Aquinatem locum
ex Diversis Quaestionibus supra allatum significavisse recte iam

- editores Parmenses cognoverunt. 2g JEgnes JD. 3955

[eS]

M]
-

Corollaries.
I. God is
necessarily a
ruler from all
cternity.

II. God shall
reign for ever
and beyond.

III. God could
have produced
the archetypal
world without
creating it.

278 Johannis Wiclif Quaest. VIII.

IV. The Holy —— CORROLARIUM ALIUD: Spiritus sanctus necessario eter-
ὌΝ naliter producit, quia tota trinitas necessario eternaliter

ML puoducit mundum pulcrum, quem ipse pulcrius mente
gerit.

I. Conclusion QUANTUM AD SECUNDUM ARTICULUM CONCLUSIO PRIMA:
tothelL.artf*- Mundus sensibilis non potest existere, nisi sit factibilis
en a Deo. Probatur, quia mundum sensibilem esse factibilem
is makeable by a Deo est absolute necessarium. Igitur non potest existere,
(τος; nisi sit factibilis a Deo mundus ille sensibilis. Antecedens
probatur, quia sequitur mundus sensibilis est factus a 1o
Deo, igitur mundus sensibilis potest fieri a Deo. Con-
sequencia nota, et antecedens verum, ut patet Gen. primo.
Igitur consequens tunc sic: mundus sensibilis potest
fieri a Deo; igitur mundus sensibilis est factibilis a Deo;
consequencia est nota, et antecedens est simpliciter
necessarium, cum omnis proposicio vera de post non
restricto subiecto vel predicato est simpliciter necesse;
consequenter est hic: igitur questio est simpliciter ne-
cessaria. Igitur . ..
Corollaries. CORROLARIUM PRIMUM: Mundum sensibilem esse facti- 20
ἵν {ΠῈῚ τι bilem ἃ Deo est prius secundum naturam vel conse-
Go DEM quenciam, quam mundum sensibilem existere. Patet,
its existence. quia sequitur: mundus sensibilis existit; igitur mundus
sensibilis est factibilis a Deo, cum simpliciter necessarium
sequitur ad quodcumque, et non sequitur econtra cum 25
mundum existere sit consequens. Igitur ...
II. The world CORROLARIUM SECUNDUM: Mundus sensibilis non potest
RENE transire de potencia existendi in actum existendi, nisi
per faccionem; probatur, quia non est possibile eum
existere, nisi sit possibile eum fieri; et cum prius sit 3o
ipsum esse factibllem, quam ipse existat ab illo priori,
scilicet ipsum factibilem, adhuc terminus ipse 'existit
non nisi mediante faccione mundi provenit.
IL . Conclusion. CONCLUSIO SECUNDA: Mundus sensibilis non potest
Une ense produci in existencia a Deo, nisi creetur ab eodem.35
be produced. Probatur, quia non potest produci a Deo in existencia,
P nisi sic producatur ipse factibilis de puro esse intelligibili
in mente divina ad existenciam sui, ut patet ex dictis,

et quia produccio factibilis de puro esse intelligibili in

οι

n
[S]

rj

16. de post] cod.: dept. — 33. provenit] cod.: pve*.

Quaest. VIII. Quaestiones logicae et philosophicae. 279

mente divina in existenciam sui est creacio, ut patet
superius per descripcionem. Item Deus non potest
mundum sensibilem producere in existenciam, nisi pro-
ducat illam essenciam non ex aliqua essencia subiectiva
5 presupposita in intellectum per descripcionem creacionis
secundo datam; non potest eum sic producere, nisi creet
eum; igitur conclusio vera. Et assumptum patet, quia
non potest producere illam essenciam corpoream ex se
F.1:95'ipsa subiective pre | supposita, ut notum est; nec ex
10 alia subiective presupposita, quia non divina, cum illam
nulla possit in se subiective habere, nec non-divina,
quia tunc procederetur in infinitum vel data ultima
existencia, cum illa non sit prima causa; igitur causabitur
a Deo, et per consequens non ex alia subiective pre-
15supposita; et creatur igitur mundus, cuius est illa es-
sencia, et recepta totali essencia mundi illa non est ex
alia subiective presupposita; alias non esset totalis et
illa a Deo procedens causabitur. Igitur . . .
CORROLARIUM PRIMUM: Mundus sensibilis non potest oro lane
20existere, nisi creetur a Deo. Probatur, quia non potest world could not
existere, nisi creatus simpliciter vel creetur vel creabitur m UE
a Deo; igitur corrolarium verum, cum omne, quod fuit
vel erit, est in presencia Dei; et antecedens probatur,
quia alias mundus sensibilis transiret de esse priori,
25scilicet intelligibili in mente divina, ad existenciam
posterius sine creacione sui, quod est impossibile, ut
supra probatum est.
CORROLARIUM SECUNDUM: Non sequitur: creacio potest
adesse et abesse mundo sensibili preter eius corrupcionem,
Joigitur mundus sensibilis potest existere non habendo
ilam creacionem, quia consequens est impossibile et
antecedens est verum, cum nunc mundo abest creacio,
et prius affuit.
CONCLUSIO TERC/A: Creacio mundi sensibilis non potest Ur eonchisinn:
35 esse eterna a parte ante; probatur, quia detur, quod sic, world cannot
tunc mundus eternaliter a parte ante existit; igitur non MORE
fit ex nichilo in existencia, et per consequens non
creatur, quod est contra suppositum. Igitur...
CORROLARIUM PRIMUM: Creacio mundi non potest esse
40 eterna permanenter vel successive a parte ante, quia non
potest eterna esse a parte ante. Igitur...

in " ; "ἢ
1. Cod.: ad existenciam. 13. existencia] cod.: exq. 29. Cod.:
orumpcionem.''

280 Johannis Wicli£ Quaest. VIII.

CORROLARIUM SECUNDUM: Creacio mundi non potest
esse eterna a parte prius, quia alias eternaliter fieret
ex nichilo in existencia, quod est impossibile.

CORROLARIUM TERCIUM: Creacio mundi solum in du-
racione subita vel successiva potest fieri, quia potest 5
fieri in aliqua duracione et non in eternitate nec in
perpetuitate. Igitur...

CORROLARIUM QUARTUM: Mundus sensibilis non potest
creari, nisi in tempore vel instanti temporis, quia non
potest fieri ex nichilo non successiva vel subita faccione.

CORROLARIUM QUINTUM: Species instantis et species
temporis, cum existant sicut et mundus sensibilis, ipse
sunt create cum mundo sensibili; patet, quia cum
mundus incepit fieri, tunc et ipse. Igitur...

V. Conclusion. CONCLUSIO QUARTA: Mundus sensibilis non potest 15
M creari, nisi subita creacione. Probatur sic; quia mundus
have bé? — est creatus subita creacione in primo instanti temporis,
suddenly. — ut patet Gen. primo, et creacio subita non potest esse
Successiva nec permanens, sicut nec instans potest esse
tempus vel res permanens; nec mundus alia creacione 20
materiali ab illa, qua creatus est, potest creari, cum
necessario omnis mutacio alia et alia sit ad aliam et
aliam disposicionem materialem per potenciam ad-
quirendam; alias staret de possibili simul et semel ad
eundem terminum materialem *ad quem? precipue esse 25
duas mutaciones omnino totales, quod est inconveniens,
cum tunc utraque illarum esset a Deo; et tamen nulla
illarum, quia esset frustra, igitur non esset a Deo.
Teig d F. 196
Corollaries. CORROLARIUM PRIMUM: Mundus sensibilis non pluribus 3o
I. The sensible vicibus, ut bis vel ter, potest creari. Probatur, quia tunc sua

world cannot E n Á 3
have been creacio posset esse successiva, cum sic duraret in duobus

πο EE vel tribus instantibus sibi succedentibus et consequens est
contra probacionem conclusionis precedentis. Igitur . . .
IL. It could not — CORROLARIUM SECUNDUM: Mundus sensibilis non potuit 35
caANE pecho. prius creari temporaliter, quam est de facto creatus.
intime thàn Probatur, quia de facto est creatus cum tota specie
temporis et cum tota specie instantis temporis. Sed
tota species temporis non potuit esse prius, quam de
facto temporaliter, nec aliquid individuum temporis; 40
quod patet, quia esse temporaliter est gradus essendi

essenclalis speciei temporis racionis temporis, sicut esse

-

o

42. Cod.: fí*! huae rois hois tps.

Quaest. VIII. Quaestiones logicae et philosophicae. 281

humanitus est gradus essendi essencialis speciei humane
racionis hominis et ita de aliis; sed nichil potest pre-
cedere suum gradum essencialem, ut notum est; igitur
nullum tempus; et per consequens nec mundus sensi-
5bilis potuit esse prius temporaliter, quam de actu fuit.
Igitur etc.

Et hic posset esse responsio ad questiones infidelium God did not
vel illiberatorum, ut quare Deus ita diu exspectavit (he world, for,
cum produccione mundi. Item, quare non diu ante Ed cuE

r0 creavit mundum, quamvis diceretur, quia placuit sibi in eternity
sic, et sic voluit, et eius voluntas cum non possit esse e ains
nisi racionabilissima, ergo quod sic fecit sufficiens, ideo
quod sic voluit. Aliter dicitur, quod ante creacionem
mundi sensibilis solum erat eternitas simplex, in qua
15non poterat esse exspectacio longa vel brevis, sicut nec
successus, cum talia dicunt composicionem ex partibus,
que in sola eternitate simplici locum non habet; et
quia mundus sensibilis non potuit creari prius tempora-
liter, igitur Deus, dator formarum promptissimus sicut
20celerrimus [potuit], mundum creavit sine exspectacione
longa vel brevi.

Quod si dicatur doctores ponere, quod Deus ab eterno
mundum produceret vel ante mille millia annorum, eciam
dicitur breviter [quod], secundum regulam beati Anselmi,

25 quod potuit sub condicione illa, scilicet voluit; in hoc
enim stat eius omnipotencia, quod si wlt aliquid fieri,
tunc facit illud.

CONCLUSIO ULTIMA: Licet Deus non possit producere Last
mundum sensibilem in existencia, nisi ipse creetur, potest (flusion.

3otamen ipsum producere in existencia sine eius passiva produce then
creacione. Prima pars patet ex superius dictis, secunda its passive
pars arguitur, quia Deus prius producit mundum sensibilem —— ^'*ton.
in existenciam, quam ipse creetur; igitur pro illo priori
Deus producit mundum sine creacione passiva mundi,

35cum non sit creacio mundi passiva pro illo priori; igitur

F.196'Deus potest producere mundum sine eius creacione. |

20. potuit quod superfluit uncis seclusi.

24. Cf. Anselmi Cantuariensis Proslog., c. XXV (Migne
CLVIII 240): ... Nam, sicut poterit Deus, quod volet, per
seipsum, ita poterunt illi, quod volent, per illum.

If there be no
formal and
real distinction
between the
perfectional
properties of

IX.

Utrum intellectus, supposito, quod inter pro-
prietates perfeccionales primi agentis non sit
formalis et realis distinceio, possit concipere

ieprimeagent earum distineecionem absque comparaecione

intellect
conceive a
distinction in
them without
comparison
with outward
things.
Definitions:
A. perfectional
property is a
mode existing
in the prime
agent which
bears witness
to his
perfection.

A. formal
distinction is
that which
distinguishes
between things
differing in
their modes
although
essentially the
same.

A. real
distinction is
one that is
essential.

ad res ad extra, sive generaliter, sive ad
effectus.

Noto: generaliter loquendo proprietas perfeccionalis
primi agentis est modus formaliter inexistens primo agenti
necessario vel contingenter, eternaliter vel temporaliter,
qui secundum se attestatur super perfeccione primi
agentis, et non attestatur super imperfeccione eiusdem. 5

Circa quod patet, quod non valet consequencia: alius
modus inest primo agenti, qui potest sibi adesse et
abesse; igitur primum agens est mobile secundum naturam
suam primam, quia consequens est impossibile, cum
primum agens, ut patebit, est infinite perfeccionis et
summe, et per consequens non ad perfeccionem aliquam
mutabilem; et assumptum est verum, cum talis veritas,
scilicet conservare hanc horam, iam sibi propria hora
querit, et nec ante neque post iam querebat, ut postea
declarabitur. 15

Noto: distinccio formalis vocatur distinccio, qua aliquid
ab aliquo distingwitur secundum modum vel formam,
non obstante eciam, quod sit idem naturaliter cum eodem:
sic sor differt a sorte sedente, cum prius sit sor, quam
sit sor sedens. Minime ergo per illam talem prioritatem
sor distat, et per consequens differt a sorte sedente.
Distinccio realis vocatur distinccio, qua aliquid ab alio re
vel realiter differt.

Circa que patet, quod non valet consequencia: isti
duo modi sunt, et unus non est aliud; igitur differunt
realiter; patet instancia, quia singularis conservacio in
primo agente istius hominis, cum alio modo conservat

Quaest. ΙΧ. — Quaestiones logicae et philosophicae. 283

unum, quam reliquum. Alias nullo modo differenter con-
servaret ista duo, et per consequens sicut et quando et
quamdiu, et sic dealiis unum conservaret sic et reliquum,
et illi modi non differunt realiter, quia secundum se
5 nullius sunt realitatis eo, quod sumpte T naturam super-
addit realitatem primo agenti; alias perstaret, et sic esse
formaliter primum perfectibile; igitur non secundum se
differunt realiter nec realitate primi agentis, quia in
eadem penitus persona singulari primi agentis conveniunt,
10 que non possunt habere realitates plures: igitur supposito
eciam, quod essent plures persone in natura primi agentis.
Suppono unicum simplicissime unum primum agens, There is but
à . . . δ . . one prime agent
et patet, quia ens infinite bonitatis et sufficiencie essen- who is of
cialis est, et tale summe unum et solum unum tale est, , infinite

ATEM 3 Ξ ἃ goodness and
15igitur tres sunt partes antecedentis. Prima patet, quia, esssential

B 5 E d z . 97 B sufficiency,
si ponitur tale ens, eo ipso nichil ponitur imperfeccionis, simple aid
insufficiencie, defectus vel malicie, et per consequens alone:

nichil 1nconvenientis. Igitur per regulam obligisticam
possibile est tale esse, et quia impossibile est posse
20tale esse et nullum tale esse, quia tunc posset pro-
duci et non a finite minori, quia illud non posset
sibi tantum esse dare, quia non haberet, ut adsciret
ipso; igitur est prima pars vera. Secunda pars, quod
sit summe unum, patet, quia de quanto est magis
25bonum vel sufficiens unum vel unicum, de tanto est
rigorosius et inclicius et magis bonum; et eque propo-
cionabilior oportet esse, sicut per se patet convertenti;
igitur cum primum agens sit infinite bonum, et suf-
F.197ficiens erit summe, et per consequens | simplicissime
3ounum, et hoc est secunda pars. Cum igitur de racione
sua est esse summe unum, contra racionem suam infiniti
boni est esse multiplex, scilicet duplex vel triplex; igitur
tercia pars vera.
Correlarie patet, quod primum agens essencialiter et
35 intrinsece agit; et per consequens agit essenciale et intrin-
secum actum suum; patet, quod agere secundum suum
proprium modum non est minoris perfeccionis, sed tante
vel maioris, sicut est sufficere agere, precipue, cum
agere secundum se ponit inesse in actu, et per consequens
40in perfeccione; igitur, cum sufficere agere sit sibi essen-

6. perstaret zm margine suppletum ; verbis antecedentibus corruptela

subest. 21. minori] cod.: boi. Haec quoque verba labem traxerunt.
-23. Cod.: igitur est igitur prima.

284

The being of
the act
produced by
the prime agent
is equally of
infinite
goodness
though agent
and act differ
in reality.

Johannis Wiclif Quaest. IX.

ciale et intrinsecum, concludo, quod sit infinite sufficere
essenciale ex supposicione; et non ad pati; igitur eque
essenciale intrinsecum est sibi agere sicut sufficere; et
per consequens essencialiter et intrinsece agit actum
suum essencialem et intrinsecum; eciam contradiccionem
implicat aliquid agere ad extra, nisi prius ad intra et
per consequens ad intrinsecum agat, cum accio ad extra
procedat ab intrinseca substancia rei et producatur; et
cum talis sit accidentalis, agitur ab intrinseca substancia
rei et per consequens accione intrinseca substancie rel;
et quia primum agens agit ad extra, igitur agit ad intra
et per consequens ad intrinsecum et essencialem actum
suum etc.

CONCLUSIO PRIMA: Essenciale intrinsecum actum primi
agentis est infinite bonitatis essencialis, realiter differens
ab illo, quod agit ipsum, quod sit infinite bonitatis, quia
essenciale intrinsecum primo agenti [et nichil]; quod vero
secundum se est alicuius bonitatis esse essenciale intrin-
secum. Primo utque aliquid finite bonitatis essencialis
est intrinsecum essenciale priori, ut ex prius dictis patet;
igitur est infinite bonitatis; et quod realiter differat ab
illo; quod agit ipsum, quia aliquo modo differt ab illo,
quod agit ipsum; alias idem penitus, sed idem omnino
ageret se, et sic quodlibet, cum et habeat sufficienciam ad
se esse ageret quodlibet se ipsum sine alio, et sic periret
ordo causarum apud intrinsecum; est satis notum distin-
gwere agere ab agi, cum contingit uni distincte assentire
reliquo non assenciendo distincte. Igitur . .. Sed quod
non reali et realiter differat, quia actum, ut sic, est
alicuius realitatis et agens suum, ut sic, est alicuius reali-
tatis, et ut sic distingwuntur, igitur realiter essencia,
accio essencialis intrinseca primi agentis, ut sic, termi-
natur ad actum essencialem ut sic distinctum. Et tale,
ut sic, non solum habet esse distinctum, sed racionem
et non idem, cum non esset ut sic; vero eius racionis
et per consequens non ut sic alicuius bonitatis, quod
est impossibile ex iam dictis, cum debeat esse essenciale
intrinsecum primo ut sic. Igitur et cetera.

CORROLARIUM: Tale essenciale actum est primum agens,

quia est infinite bonitatis etc.
17. et nichil ezczendum censur. 25—27. Verba alio — distingwere zz
margine codicis palmae signo adpicto suppleta sunt. 35. vero] cod.: ü

an delendum? ut corr. ex aut.

IO

I5

20

25

30

35

40

Quaest. ΙΧ. — Quaestiones logicae et philosophicae. 285

CORROLARIUM SECUNDUM: Non valet consequencia: illa
F.107'res est primum agens: igitur agit essencialem | actum
intrinsecum. Patet instancia de ultimo actu intrinseco,
cum non sit procedere in infinitum in actis ad intra ut
5que in hoc derogatur tali actu, quod non agit ad intra
datas etc.
CORROLARIUM TERCIUM: Supposito, quod inter proprie-
tates etc. non sit realis et formalis distinccio, intellectus
posset concipere et non posset concipere earum distinc-
i0 cionem etc. Patet, quia ad impossibile sequitur quod-
libet, ut patet faciliter. Igitur etc.
De quanto partes in continuo sunt minores, de tanto
maior distinccio, diversitas vel pluralitas, et per consequens
minor unitas earundem; sic de quanto bona sunt minora,
15 de tanto minus sunt una, ut dicantur et magis diversa,
quia de tanto plus sunt a fonte summo elongata et
econtra; et per consequens sic quodammodo plus scissa
eciam iuxta modos ad hoc univocos loquendi etc.
CONCLUSIO SECUNDA: Alique sunt proprietates per- Some qualities
20feccionales primi agentis comparative, non realiter et agent MT
formaliter differentes; patet de talibus veritatibus, primum A ἢ
agens conservare istam horam et primum conservare
istum locum etc.
CORROLARIUM: Supposito inter illas datas proprietates
25non esse distinccionem formalem et realem intellectus
non potest concipere earum distinccionem non com-
parative, quia per se sunt comparaciones etc.
CONCLUSIO TERCIA: Alique sunt proprietates perfeccio- A comparison
nales primi agentis ad quas distincte concipiendas non E m
3o oportet intellectum distinctive facere per comparacionem "ecessary In
ad essencias ad extra. Patet de talibus, scilicet esse conceive certain
ó 5 ὃ TG 5 qualities of the
communicabilem pluribus naturam primi agentis, et agere "prime agent.
actum essencialem sibi intrinsecum etc.

CONCLUSIO QUARTA: Supposito, quod inter proprie- Supposing that
35tates etc. non sit realis et formalis distinccio, intellectus EGRE eni
non potest concipere distinccionem absque comparacione E

ad essencias sive res ad extra, quia nec intellectus qualities of the
humanus, nec divinus nec angelicus, quia nullus illorum Ped eran
ἷ . . PED . y . LEE
potest concipere quidquam, nisi sint ydee in mente divina, AUR ERE
40 que ponuntur relaciones ad extra, ad res sive ad essen- them.

4. Cod.: cum non sit cum non sit. I4. Cod.: eorundem.
40- Cod.: ad extra ad res ad extra sive ad essencias.

8, 35. etc.] scilicet perfeccionales primi agentis.

“86

Johannis Wiclif Quaest. IX.

cias, cum necesssario tempus, mundus, locus, substancia,
vel accidens, homo, sor, animalitas sint producibilia a
primo ente etc.

CORROLARIUM: Questio, ut in forma proponitur, est
falsa etc.; patet ex ultima conclusione etc.

{τι

X.

Utrum prima substaneia omnia possibilia Wnetner the

. "Ye Ε Ó prime substance
intellegat et diligat infinite. understands
and loves
infinitely all

Arguitur, quod non, quia tunc intelligeret et diligeret, P^sSiPle things.

E No; for he
quod sor currit et quod sor non currit, quod est impos- 2 Sonia ἡ
eque : : understand an
sibile. Patet consequencia, cum tam sor currit, quam know
contraries.

F.198sor non currit sint possibilia. |
5 Oppositum arguitur: Prima substancia omne intelligi- Yes; for this
bile et omne diligibile secundum infinitam suam intelec- D RUE
cionem et dileccionem intellegit et diligit infinite; igitur intelligence and
questio vera; assumptum patet, quia cum omne intelligibile
et omne dilligibile scit esse intelligibile et diligibile,
ro secundum illam scienciam omne tale intelligibile vel facile
diligibile intellegit et diligit infinite; igitur...
Noto: prima substancia dicitur uno modo racione. Definitions:
excellencie et via descensus. Alio modo racione subiec- prin SS EE

cionis et via ascensus, Primo modo Deus dicitur omnis senses:
4) of God, as

i5simpliciter prima substancia, cum sit ens per se existens E
B i . seltexistent
sic, quod nullam habet penitus causam effectivam mate- cine ἢ 9

upholder of all

rialem, formalem aut finalem, a qua, ex qua, secundum "Phoee ist

quam vel propter quam sit ens, neque ab aliquo alio
potest subiective sustentari, sed omnia alia sustentat et
20 manutenet potentissime, ne fluant in nichilum.

Secundo modo suppositum hominis, lapidis vel ligni δ) of the.
dicitur prima substancia, cum a nullo ente in actu uu a
sustentetur subiective, et sic sit per se existens, et alia CORRER s
in se compositive, informative vel subiective sustineat; of man, stone

25 et quia secundum raciones iam allegatas prima substancia ^" rs
secundo modo dicta solum secundum quid est substància

prima, respectu substancie prime primo modo dicte; ideo

288 Johannis Wiclif Quaest. X.

We use itin ad presens dimissa illa de substancia simpliciter prima

ihe uficstsensey OTT quil infebius-

Noto secundo: sicut possibilia ex prima pura passiva
potencia precipue habent ibi esse possibile eorum
minimum et infimum; alias non essent extrahibilia de 5
illa potencia, sicut nec extraheretur aqua de fonte, que
non esset in fonte; sic omnia possibilia, que a prima
pura potencia activa presidente possunt produci, habent
in illa suum esse possibile summum et maximum sive
ad extra producantur sive non; quomodo enim ad illa 1o
ad extra fluerent, si non prius haberent ibi esse et
non esse existencie, quia secundum illud sunt extra;
igitur esse possibile infimum sicut pura potencia prima
activa, a qua illud esse possibile non realiter, sed
solum secundum racionem differt, est infinita. Sed non 18
sequitur, si primum esse possibile asini secundum rem
est prima potencia activa, quod ergo asinus sit prima
potencia activa, cum esse illud possibile sit alterius
existencie quam esse existencie asini.

L Conclusion. — CONCLUSIO PRIMA: Substancia prima omnia possibilia 20
The prime - .oc - “1 11] ul
substance intelligit; probatur, quia quocumque possibili dabili

B NES prima substancia distinctissime scit illud possibile esse

illud possibile; igitur intellegit illud possibile, et sic de

aliis. Item tunc Deus intellegeret, quod aliquid possibile
posset intellegere, et illud non intellegeret. Et per2?
consequens Deus cogitans apud se: *Quod possibile
possum intellegere et non intellegere? nesciret illud
apud se in prima duracione | sciens tamen, quod aliquid F. 198'
talium potest intelligere et non intellegit; consequens

est absurdum, cum tunc Deus haberet aliquam confusam 3o

et obscuram noticiam. Igitur conclusio vera.

CORROLARIUM: Non sequitur: omne possibile Deus
intelligit: me tacere per hanc horam est possibile; igitur
me tacere per hanc horam Deus intelligit; oporteret
autem pro bonitate forme assumi in minore sic: me35
tacere per hanc horam secundum propriam formam
existens est possibile, tunc sequitur. Causa autem, quare
prior consequencia non valet, stat in hoc, quia illa
minor extremitas, me tacere per hanc horam sine illa
minóri, me tacere per hanc horam, est possibile. Supponit 4o
rem in solo et puro esse possibili. Sed in illa con-
clusione, me tacere per hanc horam Deus intelligit,

41. Cod.: zl] iuteli psi.

Quaest. X. Quaestiones logicae et philosophicae.

supponit rem in sola existencia; et quia solum et
purum esse possibile in Deo illius possibilis me tacere
per hanc horam est longe alterius racionis, quam esse
in existencia propria illius possibilis; propter hoc ergo,
5quod minor existens ita equivoce supponit rem suam
possibilem in minori et conclusione, notorie consequencia
non valet.

Sed quia in illa forma: omne possibile Deus intellegit,
me tacere per hanc horam existens in propria forma

toest possibile, igitur me tacere per hanc horam existens
in propria forma Deus intellegit, minor extremitas
uniformiter supponit rem suam possibilem in minore
et in conclusione et non equivoce; et alia correqui-
sita pro forma danda non definiunt; igitur consequencia

15 bona. B

CORROLARIUM SECUNDUM: Prima substancia alicuius
possibilis habet unicam intelligenciam, alicuius autem
duplicem. Patet, quia istius possibilis, me tacere, per
hanc horam, habet solam intelligenciam simplicis appre-

20hensionis, qua solum apprehendit intellectualiter illud
possibile, sed non habet illius intelligenciam assensionis,
quia non assentit huic primo modo me tacere per
hanc horam; huius autem possibilis me loqui in hac
hora habet duplicem intelligenciam, unam simplicis

25 apprehensionis, quam necessario apprehendit vel intellectu-
aliter illud possibile, et habet consequenter aliam secundum
obiectum intelligenciam intuiclonis et assensionis, quia
intuetur hoc et assentit huic, quod ego loquor in hac
hora.

30 CORROLARIUM TERCIUM: Prima substancia omnia possi-
bilia intelligit infinite; patet, quia omne possibile habet
esse possibile infinitum in prima potencia activa, ut
dictum est, et Deus habet plenissimam intelligenciam
secundum virtutem intelligendi infinitam — cuiuslibet

35 possibilis: igitur corrolarium verum.

CONCLUSIO SECUNDA: Prima substancia omne possibile
diligit. Probatur, quia omne possibile secundum esse
possibile prima substancia diligit; igitur omne possibile
prima substancia diligit; consequencia patet, cum licet

40 possibile in conclusione non supponat rem possibilem,
nisi secundum esse possibile, et assumptum probatur,
quia omne possibile secundum esse suppositum possibile

20. intellectualiter] cod.: intbav,

289

II. Conclusion.
'The prime
substance loves
all possible
things.

290 Johannis Wiclif Quaest. X.

Deus diligit. Igitur antecedens verum; et antecedens
item patet, cum cuiuslibet possibilis suppositum esse
possibile secundum rem sit bonum infinitum etc. | F. 199

CORROLARIUM: Prima substancia omne possibile diligit
infinite; patet, quia omne possibile secundum supremum 5
esse possibile diligit infinite eo, quod supremum esse
cuiuscumque possibilis secundum rem sit bonum in-
finitum; igitur prima substancia omne possibile diligit
infinite.

CORROLARIUM SECUNDUM: Prima substancia omnia 10
possibilia intelligit et diligit infinite. Patet ex con-
clusionibus et corrolariis premissis.

III. Conclusion. CONCLUSIO TERCIA: Multas bonitates causatas prima
MA d substancia non diligit infinite. Probatur, quia unam plus
NUI diligit et aliam minus, et quam minus diligit quam
notlove reliquam, illam non diligit infinite, et antecedens patet,
infinity. — Quia alias substancia prima non plus diligeret hominem
virtuosum, quam lapidem insensatum, quod non convenit.

Igitur etc.

CORROLARIUM: Non sequitur: prima substancia sua 20
dileccione substanciali infinite diligit lapidem; igitur illa
dileccione infinita diligit lapidem; sicut non sequitur:
prima substancia dileccione simpliciter necessaria diligit
lapidem, illa prima substancia illa dileccione simpliciter
necessaria diligit lapidem, cum convenienter diligit eum. 25

CORROLARIUM SECUNDUM: Quamvis dileccio prime sub-
stancie, qua se et omnem bonitatem creatam diligit, in
se absolute sit unica, invariabilis et infinita, ipsa tamen
respective obiectum dispariter bona, maior et minor est,
et dicitur. Prima pars patet, cum prima substancia in 30
se absolute sit omnis bonitatis infinite invariabiliter; et
secunda pars patet, cum vere dicatur, quod prima sub-
stancia unum bonum causatam plus diligit et aliud
minus diligit, quod non potest contingere, nisi ipsa
dileccio prime substancie nequaquam in se habet, sed 35
solum secundum respectus et secundum obiecta disparia
maior et minor dicatur. Unde, sicut angulus mathematicus
in se absolute est indivisibilis, et tamen respective, respectu
basis, et unus maior et alius minor a mathematicis de-
numeratur, sic dileccio prime substancie in se est invaria- 40
biliter infinita nec est aliquo modo mutabilis, et tamen

5

--

te

21. Cod.: infinita. 41. Cod.: 2" ófo vB.

Quaest. X. Quaestiones logicae et philosophicae. 201

secundum respectus et varia obiecta maior et minor
dicitur in hoc, quod substancia prima dicitur magis
diligere unum bonum effectum et alium minus etc.
CORROLARIUM ULTIMUM: Non sequitur: omne possibile
5 prima substancia diligit infinite; meloqui de actu existens
est possibile; igitur me loqui de actu existens prima
substancia diligit infinite. Unde, quia ad debitam con-
clusionem extremorum pervenitur syllogismo; oportet
medium non secundum diversas raciones, sed secundum
ro eandem respicere unum extremorum per motum forme,
et aliud per motum materie, et oportet eciam, quod
nullus terminorum syllogismi rem suam equivoce secun-
dum dispares raciones essenciales supponat. Propter quod
F. 199 sic debet linea syllogisari que ad formam: omne possibile
15 prima substancia diligit infinite; sed me loqui | propria
racione existencie formaliter est possibile; igitur me loqui
prima substancia diligit infinite. Et tunc memor esset
impossibilis, sicut est impossibile, quod propria racio
existencie mee locucionis sit indistincta ἃ quacumque
201mpossibilitate eiusdem ]locucionis sive illa possibilitas
sit simpliciter necessaria, sive necessaria secundum nmna-
turam.

8. Cod.: per me**. 14. linea syllogisari] cod.: lin sy".

Whether the
substantial
form of a living
creature is
indivisible as to
mass.

Every body has
a substancial
form.

Various kinds
of divisibility.

XI.

Utrum omnis forma animati substantialis sit
indivisibilis quo ad molem.

Noto primo, quod forma secundum se est res, secun-
dum quam aliquid est formaliter quid vel aliquale. Ex
illa diffinicione corrolarie sequitur, quod duplex est forma,
scilicet forma substancialis et accidentalis.

Pro intellectu igitur questionis noto, quod forma sub-
stancialis producta est forma intrinseca substancie pro-
ducte, qua est formaliter id, quod est. Talis autem forma
substancialis producta est duplex vel pure per se stans
sine alio producto subiectante, et tales forme a philo-
sophis dicuntur intelligencie.

Alia autem forma substancialis producta est forma
essencialis nature corporee, qua formaliter est id, quod

; quod trahitur ex 7? Methaphisice, dicente Aristotele,
forma est causa essendi in rebus, id est forma dat esse
rel. Si est accidentalis, dat esse quale, si substancialis,
dat esse essenciale.

Ex quo corrolarie sequitur, quod omne corporeum
habet formam substancialem eo, quod quodlibet tale
est hoc aliquid, ut homo habet formaliter formam sub-
stancialem, qua est hoc, quod est, et hoc est humanitas.
Similiter aqua habet formam, qua est hoc aliquid, et
talis est aqueitas.

Noto, ex quo divisibilitas et indivisibilitas sunt opposita
ad invicem, quot modis dicuntur divisibilis, tot et indivi-
sibilis, secundum regulam Philosophi, quot modis dicitur

13. Cf. Arist. Metaph. VI (In antiquis ,edd. VID) 7 5 (Ed.
Par. II 644, 27 ss): Εἶδος δὲ λέγω τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστου καὶ
τὴν πρώτην οὐσίαν. 25. Gf Arist. Metaph. IV 16, 4 (Ed.
Par. 11 522, 48): "Ἐπεὶ δὲ τὸ ὃν x«l τὸ ὃν “πολλαχῶς λέγεται,
ἀκολουϑεῖν ἀνάγκη καὶ τἄλλα, ὅσα κατὰ ταῦτα λέγεται, ὥστε
χαὶ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον καὶ τὸ ἐναντίον, ὥστ᾽ εἶναι ἕτερον
καϑ' ἑκάστην χατηγορίαν.

IO

20

25

Quaest. ΧΙ. — Quaestiones logicae et philosophicae. 293

unum oppositorum, tot et reliquum. Divisibilitas autem
seu divisio, quod idem est, secundum Boecium in libro
divisionum, alia est, qua terminus dividitur in sua signi-
ficata, alia, qua totum integrale dividitur in suas partes
5integrales, et tercia, qua totum dividitur in suas partes
subiectivas. Ab opposito, tot modis dicitur indivisibilis,
et primo modo ly sor est indivisibilis terminus, quia non
habet plura significata, sumptus veritate. Secundo modo
Deus est indivisibilis, cum non habeat partes integrantes.

10 Tercio modo illa res sor est indivisibilis, cum non habeat
partes subiectivas, cum sit infinitum singulare subiecto.
Istis positis est dare quartam indivisibilitatem nature in
duas alias distinctas.

CONCLUSIO PRIMA: Quo ad suppositum questionis est I. Conclusion.
15dare formam substancialem productam; probatur: est dE COS
dare formatum productum; igitur est dare formam pro- substantial

ductam, qua productum formaliter denominatur pro-
ductum; consequencia patet eo, quod contradiccionem
implicat esse formatum productum sine forma producta

2060, quod formatum est posterius forma sicut compo-

F.200situm | forma componente, et sic denominatum deno-
minante. Sed antecedens valet, quod est dare productum.
Arguitur sic: est dare hominem, ignem etc, igitur est
dare productum; consequencia est nota de se, cum

25arguatur ab interiori per se superius sine impedimento;
sed antecedens est notum eo, quod si homo negat esse
hominem, negat se esse, cum sit sine obligacione. Igitur
ponit duo invicem opposita, quod implicat: igitur ante-
cedens verum.

3o CORROLARIUM: Prima forma substancialis producta est.
Patet, quod est forma substancialis producta; igitur est
prima forma substancialis producta. Nam si non, abibit
in infinitum in formis substancialibus, et sic non erit
metrum et mensura, quod est prinum omnium in genere

35 formarum, quod est contra Aristotelem 10? Methaphisice.

2. Cf. An. Manl Severini Boetii Lib. de Divisione zmit.
(Migne LXIV 877 B): Divisio namque multis modis dicitur.
Est enim divisio generis in species. Est rursus divisio, cum
totum in proprias dividitur partes. Est alia, cum vox multa
significans in significationes proprias recipit sectionem. 7. ly]
cf. p. 297, 14, 16. 35. Cf. Arist. Metaph. XI (in edd. anti-
quis X) 1, 7 (Ed. Par. II 514, 29 ss.): Μάλιστα δὲ τὸ μέτρον
εἰναι πρῶτον ἑχάστου γένους χαὶ κυριώτατα τοῦ ποσοῦ" ἐντεῦϑεν

. γὰρ καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἐλήλυϑεν.

294

]I. Conclusion.
AII substantial
form existing by
itself S Std
any other
subject is
indivisible.

III. The
substantial form
of a living
creature is
indivisible as
to mass.

Johannis Wiclif Quaest. XI.

CONCLUSIO SEDUNDA: Omnis forma substancialis pro-
ducta per se stans sine alio producto subiectante est in-
divisibilis; probatur: omnis talis est indivisibilis in partes
isrigercllss, cum eas non habeat, nec in duas naturas,
cum non componitur ex duabus naturis, nec ut signum
in significata, nec reperitur alia indivisibilitas quo ad
singulares formas; igitur conclusio vera. Consequencia
patet ex notabili secundo. Ex quo sequitur, quod
Avincebron et auctor fontis vite et sanctus Thomas equi-
vocant de composicione talium formarum, illi dicentes
esse compositas ex materia spirituali et forma, iste dicens
componi ex.actu et potencia. Nam verum est omnem
rem productam habere posse, ex quo producitur in
existencia, quod posse cum sit veritas eterna in illius
producti venit composicionem, et per consequens nulla
talis forma dicitur componi ex duabus naturis.

CORROLARIUM: Omnis intelligencia est simplex forma.

CORROLARIUM SECUNDUM: Non sequitur: intelligencia
habet potenciam ad existere, igitur est divisibilis.

15

CONCLUSIO TERCIA: Omnis forma substancialis ani- 20

mati producta est indivisibilis quo ad molem. Hec
conclusio patet primo per Gilbertum, auctorem sex prin-
cipiorum, dicentem in diffinicione forme: Forma est
composicioni contingens, simplici et invariabili essencia

24. Cod.: composicionem continens.

9. Cf. Sancti Thomae Aquinatis De Substantiis separatis seu
De Angelorum Natura [Op. XIV], cap. V (Ed. Parm. XVI 187):
.. Primo namque Avicebron in libro Fontis vitae, alterius
conditionis substantias separatas posuit esse. Aestimavit enim
omnes substantias sub Deo constitutas ex materia et forma
compositas esse ... Cap. V (p. 188): Comparatur enim materia
ad formam, sicut potentia ad actum. Manifestum est autem,
quod potentia est minus ens, quam actus... etqusqu. — Accu-
ratius in hanc rem qui inquirere volet, adeat quae de Thoma
Aquinate, sedulo libri *Fons vitae' inscripti investigatore scite
disputavit J. Guttmann ,Die Philosophie des Salomon Ibn
Gabirol", Gotingae 1889, p. 59 f. 21. Cf. Gilberti Porretani
Sex Principiorum lib., cap. I (Ed. Arist. opp. Ven. I 31') cuius
exordium verbotenus expressit Wiclif. Minus in rem cadunt verba
Averrois in Aristot. Metaph. VI comm. 2 (Ed. Ven. VIII 69):
Naturalis enim habet consyderare de aliqua forma, scilicet
illa, quae impossibilis est absque materia. Et intendebat, quod
naturalis habet consyderare in utroque, scilicet de forma, quae
est in materia, et de materia propter consyderationem de
composito; sed consyderatio eius de formis naturalibus est prima
intentione et de materia propter formam.

Quaest. XI. — Quaestiones logicae et philosophicae.

consistens et per Commentatorem, VI? Phisicorum dicen-
tem, forma rei est indivisibilis racione. Arguitur sic, et
primo de forma substanciali, que est humanitas, arguitur
sic, quandocumque forma inseparabilis inest alicui forme
5ipsam denominanti; sed humanitas est forma insepara-
biliter inexistens cuilibet supposito speciei humane; ergo
quodlibet huiusmodi suppositum denominat. Si ergo
humanitas est forma divisibilis, dividatur, ne sequatur
inconsequens, quo posito arguitur sic: hec humanitas
10est divisa; ergo in duo; vel ergo utrumque istorum est
humanitas, vel non, si utrumque illorum est humanitas,
tunc utrumque erit homo. Consequencia patet ex priori
assumpto, videlicet, quandocumque forma inseparabilis
inest forme alicui, ipsam denominat, et sic due par-
15ciales humanitates divise secundum molem duas partes
distinctas denominabunt, et cum quelibet humanitas dat
esse, habet aliud; sequitur, quod talia essent duo, ali-
quid essencialiter realiter ad invicem distincta, et per
consequens in eodem homine erunt duo homines totales
20secundum existenciam in esse formali, quod est incon-

F. 200' sequens etc. |

CORROLARIUM: Quamvis forma animati substancialis
est indivisibilis quo ad molem, est tamen divisibilis in
partes subiectivas, primo in formam substancialem in-

25 fimam entis, secundo substancialem mixti inanimati, tercio
substancialem mixti vegetabilis, quarto substancialem
formam bruti, quinto formam substancialem hominis,
que est forma perfectissima rei corporee.

CORROLARIUM SECUNDUM: Divisibile est indivisibile, non

3otamen divisibilitas est indivisibilitas; patet, quia forma
substancialis producta est indivisibile in. partes subiecti-
vas, et non dividitur secundum molem, igitur est indivi-
sibile secundum molem.

CORROLARIUM TERCIUM: Omnis anima est indivisibilis

35secundum molem; patet, quia omnis forma substancialis
producta est indivisibilis quo ad molem, et omnis que-
libet anima fit forma substancialis producta; sequitur
corrolarium. Tercio sequitur, quod manente eodem ani-
mali manet eadem forma substancialis, a qua huiusmodi

40 animal capit suam quiditatem; quare sequitur: manente
eodem serpente, abscisa aliqua parte eius manet eadem

19. Cod.: duo singulares totales. 3i. Cod.: indivisibile quo ad
molem et omni quelibet in partes (szc).

295

296

Johannis Wiclif Quaest. XI.

forma substancialis serpentis, que prius fuit. Quarto
sequitur, quod omnis anima humana est indivisibilis
quo ad molem, et tamen est divisibile, quia sor, cum
idem sit et anima sortis, sicut idem'est sor et hominis
sortis, 5

CORROLARIUM ULTIMUM: Questio, ut proponitur, est
vera; probatur, quod omnis forma substancialis animati
producta est indivisibilis quo ad molem.

1. Cf. August. De Quantitate Animae XXXI, 62 (Migne
AXXII 1070) et Wiclif De Compositione hominis, cap. V (p. 78
ed. nostrae). 4, 5. locus corruptus.

ΧΗ.

Utrum cometa sit de natura celi vel Is a comet of

heavenly or

elementari. elementary

nature?

Arguitur primo, quod omnis sit de natura celi, quia Heavenly; for a
omnis stella est de natura celi; sed omnis cometa est5525 5 heavenly
stella. Igitur... MICE

Maior probatur, quia omnis stella est densior pars sui
5orbis, ut dicit Commentator 29 Celi; sed minor patet,
quia omnis cometa est stella, cometa igitur est stella.
Consequencia patet ab inferiori ad superius; sed ante-
cedens patet, quia cometa dicitur, quod stella comata.
In oppositum est Philosophus 1? Met., tractatu 2? ca 4?.
10 Primo noto, quod cometa dicitur existens apparens
stella, habens comam, caudam vel barbam vere vel
apparenter, et secundum hoc tres partes ponuntur comete,
scilicet comatus, caudatus et barbatus.

Secundo noto quamvis ly *natura? dicitur multipliciter, 1. Conclusion.
15ut patet quinto Methaphisice, tamen in proposito volo A COMIC Lay
ego uti pro essencia. Tercio noto, quod ly *es? volo uti elementary

in proposito secundum supposicionem naturalem vel
propria opposicione est vel erit vel fuit vel potest esse.
CONCLUSIO PRIMA: Aliquis cometa est de natura ele-

20 mentari; patet conclusio per Philosophum primo Met.

5. Cf. Averrois in Arist. De Coelo II comm. 15: Ef non
sequitur ex hac positione, quod in orbe sit pars nobilior alia,
ut sit compositus ex virtutibus diversis. Stellae enim sunt
partes nobiliores coeli. (go. (ΟἿ: Arist. Meteorolog. I, VII 4
(E4. Par. III 560, 40 ss.): Τοιοῦτον ὁ κομήτης ἐστὴν ἀστὴρ,
ὥσπερ διαδρομὴ ἀστέρος, ἔχων ἐν αὑτῷ πέρας καὶ ἀρχὴν.
14, 16. ly verbum (word) significat. 15. Cf. Arist. Metaph. IV
(In antiquis edd. V) Il 1 (Ed. Par. II 517, 8 ss.). — 20. Cf. Aristot.
locum ex Meteorol. supra citatum atque Averrois in eundem
comment. Cf. Algazelis Logica et Philosophica (Ed. Venetiis 1506)
Philosoph. lib. II, cap. De vento, fulgure et stellis cadentibus: .Sed

Johannis Wiclif Quaest. XII.

in loco prius allegato, et per Commentatorem, conclu-
sionem suam in commento; patet eciam per Algacelem

in philosophia sua dicentem, si fumus fuerit spissus,
ignitur, et si non est talis, qui cito convertatur, remanebit

sic aliquamdiu, ut videbitur stella caudata; eciam per5
Ftolemeum dicentem, quod iudicium tercium est a
secundis stellis, super quo dicunt tres conclusions comen-
tatores sui Haly, Abraham et Ungaforus. | F. 201

si fuerit fumus spissus, ignietur quidem; sed quia non est talis
qui cito convertatur, remanebit sic aliquamdiu et videbitur stella
caudata; que quandoque revolvitur cum celo eo quod partes
ignis continue sunt cum partibus concavitatis celi: et ideo resol-
vitur propter consortium eius 8. Significatur hoc loco scriptor
arabicus "Abü-l-Hasan, ΑΙ ibn "Abü-r-Rijàl δ Saibàni, seu quo
nomine circumfertur Haly Aben Ragel, interpres libri Ptolemei
"Centum verbum" inscripti, in cuius opusculi editione, quae
prodiit una cum Opere quadripartito, Venetiis 1484, ad textum
Claudianum verb. IV: Anima quae ex natura dai iudicia,
iudicabit super secundis stellarum; eritgue eius iudicium melius,
quam ilius, qui iudicabit super primas stellas" adnotata in-
veniuntur haec: Jam docuit ie, quomodo hoc anima habet ex
natura: nunc dico iibi, quia secunde stellarum ex opere sunt;
quod ipse faciunt sub circulo lunari, ut sintillationes vel iacula
et stelle cum caudis et circulis, que apparent quandoque circa
solem .... Sed significacio earum non tanium valet quantum
significatio stellarum: et cum anima, que habet hoc ex natura,
scilicet iudicare per secundas stellas, melius iudicabit per eas,
quam alius per stellas primas? De Abrahami in Ptolemeum
commentis cum nihil adhuc, quoad sciam, notum sit, coicere licet
eundem esse illum atque Abrahamum Avesneszre vel Aezera,
ludaeum, scriptorem libelli *in magisterio iudiciorum astrorum,
quem compilavit Abraham ex dictis sapientium et floribus anti-
quorum" ...qui manu scriptus legitur una cum Ptolomei Quadri-
partito et in idem commento Haly in codice Bibliothecae
Lemovicensi numero 9 (28) insignito. Cf. Catalogue géneral des
manuscrits des Bibliotheques des Departements etc. Nouvelle
série IX 455. Ungaforum, inerpretem Piolemaei, indagare non
contigit.

ΠῚ

Utrum perfeceio cognicionis cause secunde she pertection

of knowledge of

plus à medio eognoscendi, quam a potencia a second cause

due more to

cognoscendi sit accipienda. the means of

knowing »r the
ower of

: : ns «anowing?

Noto: licet titulus questionis secundum suam formam t

: - . . . Two senses in
duos sensus habeat, unum, utrum perfeccio cognicionls ^ which the
de causa secunda existens plus a medio cognoscendi, question may
quam ἃ potencia cognoscendi sit accipienda, alium,

5 utrum perfeccio cognicionis in causa secunda per motum
forme existentis plus a medio cognoscendi, quam a po-
tencia cognoscendi sit accipienda, et quia iuxta argumenta
magistri tytulus ad sensum secundum est limitatus, ideo
de illo sensu primo pretermisso aliquid dicam.

10. Et noto tunc secundo, quod perfeccio quandoque dicit E'osIeg n age)
modum, secundum .quem aliquid valde et ad plenum ἃ) of doing
facit factum suum, quandoque dicit modum, secundum b) Jas ae done
quem aliquid valde vel ad plenum fit vel efficitur in perfectly,
genere suo; et quo ad primum, hoc nomen perfeccio est

15nomen verbale huius verbi perficio; quod ad secundum,
est nomen verbale huius verbi perficior.

Tercio modo dicit modum, secundum quem res habet c) of
esse plenum simpliciter, vel in suo genere, et sic per- Lais ad
feccio et plenitudo rei; idem dicunt absque respectus

20 facientis vel facti, et sic hoc nomen perfeccio communiter
pro plenitudine vel totalitate rei solet accipi.

Et ulterius perfeccio rei alia analoga vel equivoca, alia Other

" AMT : : - distinctions.
univoca, alia denominativa. Item quedam extra genus, alia

8, 0. iuxta argumenta magistri] Magistrum hoc loco a Wiclifio
commemoratum fortasse eundem esse atque "venerabilem
magistrum", qui in Wiclifii Logicis et in Replicatione de Uni-
versalibus saepius occurrit H. Dziewicki, vir doctissimus, benigne
me edocuit.

300 Johannis Wiclif Quaest. XIII.

in genere. Extra genus quedam simpliciter; alia est per-
feccio non simpliciter. Item in genere alia secundum
genus, alia secundum speciem, alia secundum individuum.
Item quedam est quiditativa ex partibus quiditativis,
quedam quantitativa ex partibus quantitativis, quedam 5
qualitativa ex partibus qualitativis, et quedam perfeccio
latitudinalis vel gradualis, que consistit in quadam
summitate vel plenitudine gradus alicuius latitudinis in-
trinsece. Et quia habere existenciam est sicut plenitudo
quedam, carere autem existencia vel deficere ab illa est ro
sicut quedam vacuitas, quanto igitur res pre alia est in
maiori habitu existencie et per consequens amplius a se
carenciam vel defectum existencie excludens, tanto est
perfeccior, et ex consequenti, quanto res pre alia est in
maiori habitu existencie quiditativa, quanta vel qualitativa
vel graduali, tanto est perfeccior quo ad hoc; et sic de
singulis modis supra recitatis.

To know is to Ulterius noto, quod cognicio est apprehensio obiecti

dope secundum quod verum est. Et quamvis duplex ponitur
noticia, apprehensiva et assensiva, omnis tamen noticia 20
assensiva est apprehensio obiecti, secundum quod verum
est ipsum. Unde in mente hominis virtus memorativa
vel cognitiva per cognicionem querit et cogitat rem in
obiectum, ut verum est, quia, quod verum non est, nichil
est, et per virtutem intellectivam apprehendit obiectum 2
secundum quod verum est, et per virtutem volitivam
possidet ipsum, secundum quod bonum est, et sic primo
cogitat rem in obiectum ut unum; et secundo illud
obiectum apprehendit ut verum, et tercio ipsum possidet,
ut bonum est. Satis est mente habere circa rem unam 3o
veram et bonam.

Different kinds ^ Cognicio autem secundum quosdam ponitur triplex;

of knowledge. NIS - : - - - -
naturalis, intellectualis et animalis. De animali et intellec-
tuali aliquid dicam, dimissa naturali, scilicet, que talis
est. Est autem cognicio animalis apprehensio obiecti 35
secundum quod verum est per virtutem corporalem
organicam inceptivam specierum rei sensibilis sive materie.
Cognicio intellectualis est apprehensio obiecti secundum
quod verum est, et hoc per virtutem substancialem incor-
poream. | F. 201'

Ulterius noto, quod causa secunda est, que habet

causam ante se essencialiter sibi condistinctam.

[2]
o

οι

E Lom ——
30. au mentem ? 42. Cod.: cam z9m an.

Quaest. XII. Quaestiones logicae et philosophicae. 301

Ulterius noto, quod medium cognoscendi quoddam Means of
potest esse per se, ut species sensibilis et intelligibilis — F'9wing
vel habitus vel veritas per se manifestativa connaturaliter
alterius veritatis, vel passiones per se aliquorum subiec-

5torum. Medium cognoscendi per accidens, sicut passiones
per accidens subiectorum: voces, scripture, signa humana,
et 81 que sunt similia. Proprie tamen medium cogno-
scendi est intellectuale vel intencionale spacium, per" quod
cognoscens et sua cognicio vadunt intellectualiter ad

τὸ obiectum cognitum. Et sic secundum Philosophum 3? Ethi-
corum tria sunt in anima ; potencie, passiones et habitus.
Potencie sunt principia cognoscendi, passiones quedam,
que alio modo vocantur sensus vel intenciones sensibiles
vel intelligibiles, et habitus sunt proprie media, per que

15 vadit cognicio. Et cum quedam sit cognicio appropriate
apprehensiva, quedam appropriate assensiva, passiones
sive sensus aut intenciones cognoscendi sunt appropriate
medium cognicionis, que dicitur appropriate apprehensiva.
Habitus autem est medium appropriate cognicionis

20 assensive, vel passio sive sensus est appropriatum medium
cognicionis incomplexe distantis sive improporcionalis
habitus aut cognicionis proporcionalis, sive distantis
complexe.

Ulterius noto: potencia cognoscendi in causa secunda Twofold power

25est duplex: substancialis, que est anima sensitiva, quo ^ Fnowledge

concerning
ad cognicionem sensitivam, vel mens quo ad cognicionem second causes;

: 3 ὃ ὃ 5 τ substantial and
intellectualem. Alia est potencia naturalis accidentalis ^ accidental.
cognoscendi, cum unus sit magis potens naturaliter
cognoscere sensitive vel intellective, et alius minus. Talis
3oautem diversitas gradualis in posse naturali non potest
cadere in potencia substanciali virorum eiusdem speciei;
igitur cadit in potencia naturali accidentali inseparabili;
et potencia substancialis est proprie principium principians
ipsam cognicionem, sed potencia accidentalis est proprie
35inicium, in quo iniciatur ipsa cognicio transiens per
passionem vel habitum in obiectum cognitum.
Item potencia cognoscendi in causa secunda quedam
est communis et absoluta, et quedam respectiva et propria
racio cognicionis; et quotquot sunt dabiles cogniciones

39. Cod.: debiles.

10. Cf. Aristot. Eth. Nicom. II 5 (4), 1 (Ed. Par. II 18, 1? ss):
Ἐπεὶ οὖν τὰ ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενα τρία ἐστί, πάϑη, δυνάμεις,
ἕξεις κτλ.

302

I. Conclusion.
Perfection of
knowledge
chietly due to
the power of
knowing.

II. Conclusion.

Johannis Wiclif Quaest. XIII.

naturales in causa secunda cognoscere, tot potencie proprie
et respective.

Ulterius noto: perfeccio cognicionis uno modo et
proprie intelligitur esse accipienda realiter per medium
dati vel causati a medio vel potencia cognoscendi. Alio 5
modo intellgitur esse accipienda intellectualiter per
medium estimati et pensati seeundum medium cogno-
scendt vel secundum ipsam potenciam cognoscendi.

CONCLUSIO PRIMA: Omnis perfeccio cognicionis in causa
secunda potissime a potencia cognoscendi est accipienda. ro
Probatur, quia omnis talis potissime a simpliciter prima
potencia cognoscendi, que Deus est, est accipienda, sicut
a fonte primo et infinito. Igitur...

CORROLARIUM PRIMUM: Omnis perfeccio cognicionis in
causa secunda potissime a potencia cognoscendi esti5
mensuranda intellectualiter; patet, quod illa prima po-
tencia est simpliciter prima et certissima mensura
intellectualis cuiuslibet talis perfeccionis. Igitur ... F. 202

CORROLARIUM SECUNDUM: Nulla perfeccio cognicionis
in causa secunda plus a medio cognoscendi quam a 20
potencia cogmoscendi est accipienda, quia tunc aliqua
talis plus a medio quam a Deo esset accipienda, quod
est inconsequens etc. |

CONCLUSIO SECUNDA: Aliqua est perfeccio cognicionis
in causa secunda, que non est accipienda per medium dati 25
et causati a potencia cognoscendi eiusdem cause secunde.
Probatur, quia felicitas speculativa intelligenciarum, quas
Deus movet, ut animatum desiderativum 2? Methaphisice,
illa felicitas, que secundum theologos est clara visio Dei
et sue pulcritudinis simpliciter infinite non est causaliter 3o
accipienda ab aliqua potencia eiusdem intrinsece, cum sit
per se finis ultimus et formalis illius intelligencie omnem
eius naturalem essencialem potenciam plus transiens,
quam distent celi a terra. Igitur conclusio vera.

CORROLARIUM PRIMUM: Aliqua est perfeccio cognicionis 35
in causa secunda, que nec principiatur a potencia essen-

CAKE n AS
6, 7. Cod. : itllciiar intur p mem.

20. Cf. Arist. Met. XI 7, 2 (Ed. Par. II 605, 5 ss.), qui locus
legitur supra, p. 119, 37 ss. et Arist. Metaph. VIII 8, 9 (Ed.
Par. II 571, 2 38): .. . καὶ ὅλως ἡ “κίνησις ἐν τῷ κινουμένῳ"
ὅσων δὲ μὴ ἔστιν ἄλλο τι «ἔργον παρὰ τὴν ἐνέργειαν, ἐν αὐτοῖς
ὑπάρχει ἡ ἐνέργεια, οἷον ἡ ὅρασις ἐν τῷ ὁρῶντι καὶ ἡ ϑεωρία
ἐν τῷ ᾿ϑεωροῦντι καὶ 7 ξωὴ ἐν τῇ ψυχῇ, διὸ καὶ ἡ εὐδαιμονία"
£c γὰρ ποιά τις ἐστιν.

Quaest. XIII. Quaestiones logicae et philosophicae. 303

ciali naturali, nec iniclatur a potencia essenciali naturali
eiusdem cause secunde. Patet de beatitudine formali
intelligenciarum supradictarum, que est visio pulcritu-
dinis divine, que visio plus habet claritatis, gaudii,
5 delectacionis, securitatis, perpetuitatis, quam totus mundus
posset estimare.

CORROLARIUM SECUNDUM: Non sequitur: ista cognicio
est formaliter in hac causa secunda; igitur ista secunda
causa subiective causat eandem. Patet ut supra.

το CORROLARIUM TERCIUM: Aliqua est perfeccio cogni-
cionis in causa secunda, in qua tamen causa nec est
principium, nec est inicium naturale nec medium naturale
ad eandem cognicionem. Patet de amabili visione intelli-
genciarum supra dicta,

15 | CONCLUSIO TERCIA: Aliqua perfeccio cognicionis [ἢ ΠΙ. Conclusion.
causa secunda a causa naturali eiusdem cause plus quam
a medio cognoscendi in existenti illi esse est accipienda
per modum causati vel dati. Probatur, quia perfeccio
cognicionis naturalis in causa secunda, quam perfec-

20cionem principiat, et potencia naturalis et habitus vel
species seu passio eiusdem cause illa plus a potencia,
quam .ab illo habitu vel ab illa specie in tali vel sensibili
est accipienda per modum dati, cum potencia essencialis
naturalis sit sicut principium primum substanciale intrin-

25 secum, et habitus vel passio sicut secundarium et acciden-
tale respectu illius perfeccionis. Igitur etc.

CORROLARIUM PRIMUM ad illam questionem: Perfeccio
talis cognicionis a potencia tali plus quam a medio
tali iam dicto est capienda intencionaliter. per medium

3oestimati et causati. Patet, quia, quo plus sunt principia
essendi realiter, plus principia intrinseca naturaliter pen-
sandi et estimandi.

CORROLARIUM: Non sequitur: proporcionaliter, ut am-
plior vel melior est potencia cognoscendi, propria et

35 respectiva perfeccio cognicionis est ea maior vel minor,
et sic non est de potencia naturali cognoscendi absoluta.
Igitur perfeccio cognicionis plus est accipienda per
medium estimati a potencia propria respectiva, quam
a potencia essenciali absoluta. Patet ex corrolario pre-
40cedenti; et consimiliter est iudicandum de habitu vel
de specie cognoscendi respectu potencie naturalis essen-
cialis, sicut iam dictum est in corrolario de potencia
propria respectiva respectu potencie essencialis absolute.
Unde, quamvis ad perfeccionem cognicionis potencia

304 Johannis Wiclif Quaest. XIII.

propria respectiva cognoscendi, vel species vel habitus
cognoscendi habeant se ut mensura vel magis accidens
ad univocam, potencia autem essencialis cognoscendi
habeat se ad perfeccionem illam, ut mensura analoga
vel magis distans a mensura univoca, idonius tamen 5
potencia insensibilis cognoscendi est mensura racionabilior

et verior simpliciter et quo ad naturam respectu illius
perfeccionis, quam potencia respectiva vel habitus vel
species, licet illa causa secundum quod putas quo ad
nos omnes mensure cerciores et nociores quam po- ro
tencia essencialis cognoscendi, sicut Deus est simpliciter
potentissima creatura et summe vera mensura effectuum,
licet sit corporum mensura maxime analoga, summe
mensura univoca talium effectuum distans. | F. 202!

IV. Conclusion, CONCLUSIO QUARTA: Vocando veritatem talem, per 15
quam alia connaturaliter dicitur per se medium cogno-
scendi, tunc ab aliquo tali medio plus est accipienda
perfeccio cognicionis, quam ἃ potencia ipsius cause
secunde cognoscentis ab aliquo minus. Probatur, quia
primum motorem esse obiective plus causat et facit 2o
perfeccionem cognicionis de illa veritate. Primus motus
est cum causa secunda cognoscente, quam potencia
quecumque illius cause secunde esset et faciat illam per-
feccionem ad aliquid medium causale dabile; minus
causat et facit perfeccionem cognicionis de suo causato, 25
quam potencia nobilis cognoscendi in causa secunda.
Igitur conclusio vera.

Lastconclusion. | CONCLUSIO ULTIMA: Perfeccio cognicionis non est plus
accipienda a medio per accidens cognoscendi, quam a
potencia cognoscendi; patet, quia potencia cognoscendi 3o
respectu talis perfeccionis est causa per se, medium
autem vel non est causa illius perfeccionis vel tantum
per accidens, scilicet per se effective causans plus
causat et principiat, quam per accidens tantum. Igitur
conclusio vera. 35

Iste due conclusiones videntur repugnare, quia ista
dicit, quod potencia est causa per se, et medium causa
per accidens; existente ergo quocumque medio, sive
taliter sive non, tunc pocius erit a potencia accipienda
eo, quod a per se causa plus est accipienda, quam a 4o
per accidens causa. Igitur...

9, 10. Cod.: qo aduos (520).

Quaest. XII. Quaestiones logicae ct philosophicac.

ΟῚ

20

5

Utrum illud medium causale causat per se vel per What species

accidens, scilicet per accidens est potencia, que plus
causat, cum sit per se causa. Species dicitur uno modo
ydolum vel idea existens in potencia, secundum quam res

5est cognoscibilis; et per potenciam intelligo potenciam
anime sensitivam vel intellectivam. Secundo modo species
est disposicio quantitativa existens potencia, per quam
disponitur anima et vadit in actum cognoscendi distincte
rem. Species senciendi est ydolum existens in potencia,

10 representans rem sensibilem sicut est, vel sic est disposicio
qualitativa existens in potencia, per quam potencia sen-
sitiva disponitur et vadit in actum cognoscendi distincte
rem.

Ens intelligendi est ydolum representans rem in intel-

15lectibus, sicut est, vel sic species intelligibilis est simili-
tudo rei, secundum quam res simpliciter cognoscitur,
sicut et vera species est in intellectu non subiective, sed
intencionaliter, sicut odor in medio est intencionaliter;
lapis non est in anima, sed species lapidis, id est
20similitudo naturalis lapidis.

Species habent generaliter noticiam rei sensibilis cog-
noscibilis, quia quelibet illatum est formale medium
cognoscendi rem; patet, quia species est proximum prin-
cipium sic cognoscendi, cum sit disposicio qualitativa

25 manifestans rem. Item omnis actus de genere accionis
procedit mediate a disposicione qualitativa tamquam
medium ad illum actum exercendum; sed quia cogno-
scere rem intellectualiter vel sensualiter est actus de
genere accionis, igitur procedit immediate a disposicione

3oqualitativa, per quam substancia exercet talem cogni-
cionem; et cum talis disposicio sit species, sequitur, quod
species etc.

15.

-

QUAESTIONUM CONSPECTUS.

Utrum Deus, qui creavit mundum sensibilem in primo instanti temporis,
potuit ipsum prius producere et communicare creanciam alicui pure creature
Utrum proposiciones ypothetice a veritatibus exemplate quales et quante
sub. septem!iispeciebusycompzehendantur τ τ c T
Utrum possit illibertari liberum arbitrium potencie volitive . . . . .
Utrum aliqua felicitas capacitatem intellectus humani totaliter habet saciare
Utrum quodlibet productum a sola prima causa sufficienter et totaliter
habet,esse e ENCUESTA a dota. TU Egi erar n LP ETE ὁ
Utrum celum sit compositum ex materia et forma. . . . . .
Utrum' possessio diviciarum secundum se plus prosit homini morali ad
vitam virtuosam moraliter, quam carencia earundem. . . . . . .
Utrum Deus potuit mundum sine eius creacione producere OHIO. 110, NO

. Utrum intellectus, supposito, quod inter proprietates perfeccionales primi

agentis non sit formalis et realis distinccio, possit concipere earum
distinccionem absque comparacione ad res. ad extra, sive generaliter, sive
axdWeftectus me CR CE qM ὁπτα, ὁ ὁ

. Utrum prima substancia omnia possibilia intellegat et diligat infinite . .

Utrum omnis forma animati substantialis sit indivisibilis quo ad molem
Utrum cometa sit de natura celi vel elementari, . . . . . . . . .
Utrum perfeccio cognicionis cause secunde plus a medio cognoscendi,
quam a potencia cognoscendi sit accipienda. . . . . . . .

I. General Index.

(Printed in the orthography. of the text.)

Accidens:

— philosophi de eo 9, 3

— tripliciter capitur 6, 37.

— eius quiditas 9, 12.

— per se ens propter tria 11, IO.

— eius racio est racio agnoscendi sub-
stanciam 36, 5; cf. 30, 4

— substancie 6, 12.

— presupponit subiectum 27, 1

— nec ens nec accidens genus loycum
ΘΝ ΤΣ

— eiusdem novem genera 4, 20; 8, 27.

Accio et passio correspondent in quatuor
proprietatibus 97, 7.

Activa verba et passiva IOO, I6.

Actus nullus per se malus 157, 7; 168, 2

Agens primum 284, 39

Altaria extranea II6, II.

Angelus per se est I2, 3.

— primus iniustus I35, 3; cf. p. 161.

Angulus mathematicus 290, 37.

Anima hominis prima inter formas sub-
lunares 3, 24.

— indivisibilis secundum molem 295, 34.

— in ea potencie, passiones, habitus
3201, 1Ι.

— intelligit et edificat 82, 10

Anima quasi spera ignea rotata II6, 8.

— tendit in Deum II6, IO ss.

Animus humanus movetur super latam

: planiciem 116, 21.

Anticristus I33, 25.

Aper potest percipere motum venantis
203, 8.

Appariencia boni 166, 5; ibid. 1I

Appetitus humanus 251, I.

— —- eius capacitas dn τὰ

— -- eius potencia 252,

— - an sacietur bono Du 252, 30.

Aranea tactu potest percipere motum
tele 203, 9.

'" Archa Noe 57, 20.

Aristoteles vide Plato.
Ars et prudencia 134, I5.

Canis equivoce dicitur I9, 2

Cathegoria vide substancia.

Cathegoremata 5, 24.

Cathena aurea 4, 38.

Catus potest percipere visu motum muris
203, 8.

Carbunculus movetur a detegente 123, 31.

Causa prima:

— — quid 254, 13; cf. ibid. 29

— —- ab ea omnes alie 254, 2

— — ab ea quodlibet productum habet
esse 255, 43 58.

— —- nichil ea perfeccius 254, 26.

Celum vide cometa.

— quomodo capitur 258, 7.

— plures celi ponuntur 263, 15.
capit esse a prima causa 262, 40 ss.

— ens creatum 263, 6

— in eo composicio secunda 258, 2

— est corruptibile 264, 13.

— variat lingwas 17, 23.

— influens II5, 27.
— influxus I22, 3 ss.

CRRUED 83, 245; 203, 17.

Circulus equinoccialis 150, 16

Cognicio quid 300, 18.

— ponitur triplex 300, 32.

— eius medium 301, 5.

— eius perfeccio 299, I4; 302, 25 ss.

Cometa stella 297, 12.

— an sit de natura celi 297, I

— aliquis de natura elementari 297, I9.

— habet comam, caudam, barbam 297, 12.

Compositum quod modis dicitur 259, 20

Continuum an componatur ex nonquantis
I92, 23; cf. 207, 26

Contradiccio est rei et nominis I8, 21.

Corpus conformiter figuratum 56, I5.

— serratile 57, 6

20*

308 GENERAL INDEX.

Corpus hominis primum materiale 3, 25.
Creacio passiva quid 273, 7.

Creare multipliciter sumitur 224, 20.
Cubus 56, 25 ss

Currere quid 135, 20

Cursus quid 138 2

Deus vide persona.
Deus quid:
— non potest definiri 3I, 35.
— primum simpliciter cuiuscumque gene-
Τὶβ. 3, 30.
— ab eo causatur omne predicabile 158, 10.
— ad eum tota multidudo predicamento-
rum est reducibilis 14, 16
— totus actus purus 40, IO
— per se est 12, 2
— magis ens quam substancia 27, 38.
— maxime per se ens 34, 14; 40, 8.
— prima substancia 287, I5.
— essencialiter est omnis idea ὃ, I2.
— causa fimalis simpliciter 4, 2.
— causa universalissima I3I, 2I.
— forma exemplaris 126, 6.
— forma rerum 147, 21.
— formosus et speciosus 148, I.
— veritas prima 150, 31.
— eius libertas 244, 20.
— est ubique 150, 6.
— circulus intelligens, cuius centrum ubi-
que, circumferencia nusquam 151, I8
— per omnia secula seculorum 180, 36 ss.;
CIENTO TII
— dominator et dominus 277, ὃ
— ei inexistencia ὃ, 25 ss.
— eius relaciones eterne 62, 37; earun-
dem triplex maneries 69, I5
Dei voluntas et volucio:
— si wlt, facit I3I, 27.
— eius voluntas amplissima 160, 42.
— sicut wlt rem esse est adequate 233, 19.
— eius voluntas relacio racionis II7, I;
ibid. 9; 118, 4.
— eius volucio eterna principiat agen-
ciam suam temporalem 117, I; ibid. 9.
Dei accio et potestas:
— immediacio conservancie, movencie et
faciencie Dei triplex 126, 3 ss.
— eius agencia relacio racionis 121, 2I; |
I25, 2,
— eius agencia ad extra I44, 17.
— eius agencia ad extra sextupliciter

144, 20.

Deus eius accio 92, 10.

agit, non patitur 138, 38; cf. 140, 11.
nullo modo movetur 120, I3; 123, 28.
causat effectus mediantibus causis se-
cundis I29, 24.
non immediate attingit opus 153, 2;
Ned 29 ye es
potest facere miracula 155, I6.
opinio wlgaris attribuit Deo totam ac-
cionem mundi I27, 20
causat omne positivum I3I, 2.
determinat velocissimum gradum pos-
sibilem I54, 25.
elus coagencia I42, II.
concurrit cum agente secundo I42, 3;
ἐπ Sp OR
comproducit terminum accionis I52, 23.
non potest communicare esse primum
principium 231, II

Deus et creatura:
eternaliter creator II3, 22.
basis cuilibet creature I50, 34.
creavit mundum 223, I; ibid. 16
creavit mundum aliqua duracione sub-
ita 227, I.
facit omnem actum creature I29, 40.
non potest illibertare voluntatem
249, 29 ss.
sustentat omnem creaturam 147, Τό.
non immediate conservat creaturam
104, 32; cf. IOS, I2 55.
communicat bonitatem 29, IO
beatificat 130, I; cf. 136, I2.
proprius beatificat creaturam quam
ipsa IOS, 2.
odit peccatores 165, I.
eius odire amor I65, 3.
equat Deo modo, quo Lucifer voluit,
est malum ΟῚ, 7 ss.
quelibet creatura movetur a Deo con-
tinue II9, 37; cf. 120, I ss. 123, I4 Ss.

Differencia capit triplicem subdivisionem

Qo 5. SSS

Diligere rem est esse velle sibi bonum

ZION:

Dimensiones corporis 49, IO; 57, IO ss.
Distinccio realis quid 282, 22.
Divisibilitas 292, 24.

Divicie retrahunt a maiori bono 265, 2.

earum carencia 267, I4; 268, 3I;
269, I; ibid. 19
— possessio 267, 23 ss.; 270, 17.

Dominium divinum 66, 16; 70, 26

prudentis 67, 3.
civile 67, 8.

GENERAL

Duocedron 57, 2.

Dyabolus vide Lucifer,

— ei inest summum genus malicie 172, I3
— peccavit volendo sibi bonum utile

um (e ὉΠ Ὁ egi ss

Ens quid 2, 28 ss.

— dicitur de omni signabili 2, 27.

sub eo univocantur omnia signa I6, 22.

— est ambiguum 33, 2.

nec ens necaccidens genus loycum 30, I.

— terminus 28, 33.

De ente triplices raciones 30, 6 ss.

Eus et res 76, 22 ss.

predicamentale I, 4; 5, 1.

intelligendi est ydolum 305, 14

Equalitas prima omnium relacionum 64, 15

Equivocacio vide univocacio.

Esse, est, quid significet 211,22:
£a e

— intelligibile 146, το.

— intencionale 146, 12

— actuale 146, 20.

Essencia eadem est materia, forma et
unio illarum 43, IO.

— precedit esse suum singulare 44, 32.

Essenciale intrinsecum actum 284, 14.

Eternitas 229, 6.

Exacedron 57, 3.

2. dia

Felicitas hominis capitur tripliciter 251, 2.

Fides. Omnis doctrina, ei opposita here-
tica 55, I9.

Forma quid 292, 2.

— quid generaliter 261, ΤῸ

exemplar 148, 18.

exemplaris 236, 23 ss ; ibid. 41.

substancialis 262, 23; 293, I5 ss.

— indivisibilis 294, 20 ss.

essencialis 292, II.

accidentalis II, 3.

intrinseca 149, 3; 262, 14.

— et extrinseca 235, 30 ss.

ab ea futura subiectum denominatur

formandum 113, 2.

Generativum prius naturaliter inest 25, 14.

Genus vide accidens, predicamenta.

— significat universale 3, 3.

in eo esse tripliter 4, 8.

tacenter equivocum 2I, 20 ss.

habens proprias differencias habet

— unam positivam supereminentem
2I ss.

22.

225

INDEX.

Genus et species I2, I2 s*.; Cf. p. 22.
—- et differencie 30, 20 ss

— predicamentale 3, 8.

— generativum 23, 20 ss.

— loycum 25, 2 ss.; 30, 6 ss.

— substanciale 28, 1.

Gravitas est sufficiencia 153 27.

— coassistit omni puncto I53, 2I.

Habere, eius modus 198, 11.
Hereticus 55, 33.

Homo eternus in ydea I9, 24,
substancia 24, I.

eius suppositum prima

— substancia
— natura finis aliarum 23, 3.

— non est lina I29, II
moralis 266, 17; cf. 266,

"ΕΞ 28.

Ignis generatur ex calore et materia 40, 20.

Indivisibile est passio I3, 30.

Instans prius quam aliud 206, 9.

-- eorum variatio 214, 22

— significatur verbo de presenti 216, 40.

— temporis est instans in tempore 225, 32.

Intelligencie 292, IO.

— semper moventur a Deo tamquam ab
amato et desiderato II9, 37; 302, 29;
ς΄. p. 37.

Iusticia et Iniusticia I70, 24; I7I,

Iuvenis dies 20I, 36.

I6.

Lapis I7, 3I.

— eiussuppositum substancia prima 287, 21.

Latitudo vide Longitudo.

Libertas quid 245, Το.

— arbitri 247, Io.

Liberum arbitrium 247, 3.

Lignum, eius suppositum
prima 287, 22.

Longitudo, latitudo et profunditas non
sunt formaliter quantitates 60, 5.

Loqui quid 135, 18,

Lucifer vide Deus.

— an voluerit equari Deo 162, 4

— appetit esse non Deus 167, 2.

substancia

Malicia vide malus.

Malicia privacio 158, 3.

— defeccio 170, 9.

— moris 159, 7; τόδ, 2.

Malus nullus actus per se 157, 7.

Mala an sit res inseparabiliter 158, 24;
€f:01605/24:0175,0327

Mas decidit semen antequam . sperma
aptetur induccioni anime 40, Τό.

310

Materia capitur multipliciter 260, 7.
— essencia absoluta 43, 11.

— duplex 236, 1.

— prima 43, 22.

Mathematici, eorum abstrahencium non
est mendacium 53, I9 cf.; 56, 3.
Motus ad quid proprie dictus 120, 20.

— dupliciter dicitur 119, 33.

— dicit passionem moti I2I, 30.

— formaliter in moto in mobili 114, 9.

— in motore II4, IO.

— non in movente 114, I5.

— in predicacione secundum essenciam
91, 2.

— individuatur a tempore 200, 27.

— eius gradus 202, 20; ibid. 25

— augmentacionis 51, I8; 88, 38.

— subitus et successivus 88, 3 ss.

— movere est agere I32, 4.

— movere amplius quam agere 123, 2.

— moveri communius quam pati 122, 21.

Mundus dicitur bene quintupliciter et
sextupliciter 272, 23.

— si ab eterno 272, I.

— sensibilis quid 272, 30; cf. 247, 18.

— -—- non potest esse ab eterno 226, 33.

— --- factibilis 278, 20.

— -—- eiusdem creacio non potest esse
eterna 279, 35.

— -— creatur subita creacione 280 15.

— architipus quid 272, 27.
ydealium 273, 3; ibid. 33.

— — eius produccio 277, 28.

Necessitas, in extrema necessitate omnia
debent esse communia 268, 9.

Negacio quid 1, 21; 13. 23.

— et privacio I, 20; IO, 9.

— negaciones non in genere 9, I6; IO, 24.

Nolle quid 174, 12

Nomen, conveniencia inter ilud et rem
nominatam I7, IO.

Numeri 26, 8.

Octocedron 57, 2

Oculi mentis 116, 5.

Odire quadrupliciter in scriptura 163, 27.

Opus condicionis 146, 39.

— administrationis 147, I; 151, 32.

— conservacionis 151, 33.

Ova conquassare secundum dyametros
longitudinales 156, 3

GENERAL INDEX.

Parallelum solidum 57, 6.

Passio, aliorum de ea sententiae 96, 4.

— sumitur sextupliciter 94, 4.

— paciencia 94, 6.

— pro subiecto passo 94, II.

— pro permittere 94, 2I ss.

— proprietas 95, I3.

— corporalis et incorporea 96, II.

— Cristi an iusta 99, I1; IO9, II 55.; 112, 8.

Peccator damnat se ipsum 130, 9.

Peccatum originale 186, 14; 188, ΤΟ.

Per se esse quatuor modis dicitur II, 3I.

— dicitur simpliciter 39, 22.

Perfeccio essencialis 29, I5 ss.

— nomen verbale 299, 14.

— simpliciter 300, 1,

Petra 17, 33.

Philocapti 115, 32.

Plato solus generat mundum cum tem-
pore 223, 20.

— eius contemplacio secundum interio-
rem hominem consideracioni Aristo-
telis preferenda 276, το.

Posse duplex 44, 24.

Potencia de secunda specie qualitatis
153, I6

Predicamentum quid I2, I6 ss.

— ei contingit dare genus speciem etc.
I59, 2

-— ea omnia reducuntur ad genus sub-
stancie 3, 28; X.

— ea decem 5, 2; ibid. 7, 27 ss.5 6, I Ss.

Presens quasi pre sensu 203, 22.

— verbo de presenti non tempus signi-
ficatur 216, 40.

— ampliacio verbi de presenti 189, 2 ss. ;
Cf- 191,130; 2115 ὩΣ

— preterita et futura presencia 203, 2;
213, 6 ss.

— extra instans presens multa 218, 30.

Principia intrinseca et contraria 184, 17;
I86, 34.

Prioritates, earum quinque genera 204, 3.

Privacio vide negacio

Prius dicitur multis modis 228, 27.

Productum quodlibet habet esse a prima
causa 255, 25.

Profecie naturales 115, 28.

Profete naturales solent latitare diebus
in antris 115, 35.

Proporcio 140, 25; 27, 18.

Proposiciones vere 237, IÓ ss.

— earum qualitas 237, 34 ss.

— — quantitas 239, 8 ss.

— -— affirmaciones et negaciones 338, 22

GENERAL INDEX.

Proposiciones kategorice 239, 5.

— ypothetice 233, 2

— —- earum species 233, 2; 240, 26 ss.
— — — — novem 241, I5 58.
Proprietas perfeccionalis 282, 2.
Punctus et angulus 2, I9.

Qualitas suscipit magis et minus 28, 28.

Oualitates 26, 30.

Quando omne presens, preteritum, futu-
ram IO, 2.

Quantitas 48 ss.

— dicitur multipliciter 48, 12.

-— basis cuilibet alteri accidenti 48, 11.

— immediatum et proximum genus ac-
cidenti 48, 2.

— eius genus
signum neutri generis 49, I4.

Raciones ydeales altissime cause 275, 27.

Relacio vide Deus.

— Augustini de ea sententia 70, 30 ss.

— Anselmi de ea sentencia 72, IÓ ss.

— aliorum de ea sentencie 73, 5 ss;
75, 15 75, 26.

— quid 76, I ss.

— omnem creaturam precedit 44, IO.

— raciones ydeales 261, 34.

— — -—— sunt radices encium 26I, 234.

— omnium prima equalitas 64, I5.

— relativa possunt sumi equivoce 65, I ss.

— relationum extrema aggregata 63, 2.

— relacionem non habet substancia 43, 36.

— consequitur ad quantitatem et quali-
tatem in genere substancie 60, 2.

— differt a quantitate et qualitate ΟἹ, 8;
67, 20.

— —- ab accione et passione 67, 28.

— — ab ubi 67, 30.

— — a quando 68, I5.

— - ἃ posicione 68, 16.

— sic procedit alia sex genera respectuum
.68, 30 ss.; cf. 62, 2.

— relacionum triplex maneries in Deo
69, I5

— quinque relaciones inter personas di-
vinas 69, 27.

Res 76, 23 ss.

— creata habet quattuor gradus produ-
cendi 146, 7 ss.

Ridere quid 136, 7.

Risus quid 138, 2

Risibilitas 129, 5; ibid. 7.

dividit Aristoteles. per |

311

Sargae (?) 215, 26.

Sciencie doctrinales 54, I2; 55, 4 Ss.

Signa 16, 23.

— equivoca secundum tres gradus 21, 5.

Sincathegoremata 187, 28.

Sinderesis II6, II.

Sor est omnis homo 208, I9.

— differt a sorte sedente 282, I9.

— currit, non currit 287, 4 ss.

Species habent noticiam rei 305, 2I.

Spera quid 56, 20.

Sperma vide mas.

Stirps nomen monosillabum, in quo sex
littere conglobate 18, 11.

Substancia vide homo, lapis, lignum.

— quid 38, 25 ss.

— quadrupliciter sumitur 36 ss.
note to line 25.

— basis omnibus aliis 43, 8

— presupponit suum esse intelligibile
eternum 45, 5.

— prima cathegoria 6, 2.

— primum omnium generum IO, 29.

— per se ens I8, 29.

— quid habeat 28, τό ss.

— eius racio 34 ss.; 38, I5.

— prima 287, 5; ibid. 15; ibid. 21.

— — omnia possibilia intelligit 288,21 ss.

— — omne possibile diligit 290, 4; cf.
ibid. 26.

— —- eius dileccio unica,
infinita 290, 28.

Successivum et instans 100, 5 55.; 192, I4;
I95, I

Superbia precedit omnia peccata 174, 28.

Superstancia 38, I8.

and

invariabilis,

Tabernaculum portatile Moysis 57, 27.

'Templum Salamonis 57, 28.

— ymaginativum Ezechie 58, 1.

Tempus factum a Deo 209, 12; ibid. 23;
Cf. 179, 2 Ss.

— an possit rarefieri vel densari 199, 2

— non longius quam de facto 216, 2.

— eius extensio 184, 6; I9I, I5.

— eo mensuratur periodus 182, 34.

— ab eo individuantur motus et alia
successiva 200, 27.

— eius anterioritas et posterioritas 205, 4.

— finitum 209, 4.
— parciale 230, I.

TTetracedron 57, 2

'Transsubstanciare 232, I.

Trinitas hostium: sapiencia terrena ani-
malis et dyabolica 177, 38 ss.; 178, 8.

312

Unio intelligibilis triplex in re 233, 27.

Universitas, eius pulcritudo 18, 1.

Universale quodlibet suorum singularium
46, I5.

Univocacio, univocum p. I5 SS.

— eius tres gradus I6, 40.

Urina dicitur sana II3, 30

Usia (substancia) 37, 11.

Usion (supertans) 37, 13

Velle quid. 174, ΤΙ.

Veritas quid 233, 14.

— composicionem consequens 235, 4.
prima 146, 3.

Veritates eterne potissime substancie 34,
21 το; Cf AH

— corporalis non sufficit
medium dyaphanum 75, 5.

Visus et visio 96, 34 ss.

Vita virtuosa moraliter 267. 6

Volitum nichil potest esse nisi bonum
I60, 42.

perspicere

GENERAL INDEX.

Voluntas instrumentum volendi 245, 26.

— eius rectitudo 244, 18; 247, 16 ss.

— ]ibera 244, 2; ibid. 14

— non potest illibertart 248, 15; 249, ΤΟ.

— nulla temptacio illibertare rectam li-
beram voluntatem 250, IO.

Ycocedron 57, I.

Ydea vide racio

ΞΟ 1/4: 8:2:

— vocantur substancie 35, 6; cf. 41, 24.

— et ydeatum 18, 32.

— Platonis I9, 3I; 42, I.

— in mente divina 285, 39.

— non distingwuntur a Deo 41, 26; cf.
69, 18.

— sine ydearum cognicione nemo sapiens
275, 20

Yris 54, 2.

Ymaginacio 149, IO.

Ysochelos 129, 1-

II.

Gen. I I 2243351122831
— 1831 c 224, 25
— I 3r: 209, I3
— II 3 I46, 32 |
— III I 137, ὃ
— III 4—5 167, 7 — 10
— VI 15. ἘΠ 21
Exod. III I4 212. 27
— XXVI2.. 57, 30
— XXXIII II. 136. 18
Num. XII 8. I36, 18
— XXII 28 . 137, 8
— XXIV 3 115, 38
Reg. VI 2 57, 30
Jos. X 12. I32, 20
Job. IX 24 213202
— XL 4—9 . 150, 39
Psalm. X 6 I64, 4
— XXXIV το 163, 16
— LXVIII 5 163, 16
— LXX IS s. 178, 23
— LXXVIOG . 201, 36
— LXXVII 39. 247, 28
ΞΞΞ (ΠΡ oA s 150, 37
— CXVIII 9r 209, I3
— CXLIV 8 95, 6
Proverb. XXI 1 249, 3I
Sap. I7 ᾿ς su. (XD
- WIDU EXE ς 137. 2 5.
Eccl. III rz , 188, 9
ERAS. s eT ΟΕ ΑΙ ΚΣ
-. ΧΙ Στ ᾿ς 146, 29; 227, 33
Ezech. XLII 2—3. S MAEO RMEO 58, 1
Dan III 23 . I32. I8
Matth. III 8. 128, 4
— VII 33 AS CODE OUAET 30530
— X 20 . 127, 16; 1536, 13
— XII 8 29 MET
— XVI 2—4 89, 8

Index of Bible-Quotations.

Matth. XXVI τὰ
— XXVII 20
Marc. XVI 20
Luc. IX 24

— XXI I9

— XXIII 45

— XXIV 26
joh. I 9

— I 12

— V 17

— V36 .

— VIII 44 CC sel δ
SPA Ve Οὐ Me τ τόρ νι ἐν
— XII 25

— XV23 .

Act. VII 5r.

-- ΧΥΠ 27. ΠῚ gl..o
— ΟΝ ΠῚ 28... ν᾿ ΠΣ
Rom. IV 4

— VIII 26 Os
-ICTEXSY9P το το E NES
I Cor. III 7—9

-- ΙΧ 27.

— XV 22

2 Cor. VI 1.

Gal. VI τὸ

Phil, II 6.

(Cro, d Cod pz

I. Thess. IV 16

A ANEKBSI S err ΧῚ

I. Tim. VI ro 5s
iEIebr- ΙΗ οἱ τος τος
— WII 24

— VIII 13

jac. HII r5

ZW 6502

I. Joh. II 16

175, 4;
Apocal I8. ute.

181, 25
I27, 28
I45, I8
I65, II

93, 5
132, 20
230, 7
150, 35
I50, 35
147, 18
145, 9
173, 3
64, I9
I65, I2
163, 17
139, 13
I50, 24
150, 25
128, 2
I36, I4
139, 17
128, 7
I65, 14
188, 2
139, 33
1275032
I6I, 4
151, 22
181, 22
I8I, 23
I74, 33
188, 3
180, 22
180, 33
178, 1
I40, I
177, 36
23I, I5

III. Index of other quotations.

Aegidius: Aristoteles:
IBRys EIAS PUER TZ ΠΟ | Categor. VI 8 . . ὁ : 96, I
Algazel: ΞΡ ΠΤ y PT UM 168, 2. 11 ἢ
Philosoph., lib. II, cap. de vento etc. TMEXSDE ΠΟΘΙ Ὁ κου ποτ Retreat To 6, 5
297, 20 «DesInterpret I2 "OS EAE
Anselmus: TESI 323/0809) 2:5 NUUS ὦ
De libero arb. III Um I9; 250, 1I; I2 — WMV 3. sq us 2/5. 8 91220927)
xd e EM Ἀπ S is 244, I2 Analyt. post I 2, S ME 54, 8
—N EMUP Se iu m INN cie 2 S) -WER2, 154 Wu vul spes 82, I1
— XII : TENA m2 UE ASA IC 7 το; 10; II, 31; 158, ὃ
De casu diaboli IV. BUE Xeon) L201$122. ὡς 2 25 24 EMMENMNISTTAEOO
ccs Viet ee Mea wo cei od oS T7745 Topic: Τὰς LU MEME OMETO
Iu LESE NUTUS ITO ti τὸ, RI 222 vv S DNO
ΞΕ ΣΌΝ ΤΟ πὰ WEE ON CDS e 174, 5 -—(PÓIL 4, 345.4 2.029 89920 8: OO Ὁ
TOABNSVIBET Cs ES d etewse eas m NS di 32 — NI5,2 OS S io: rates did
EUNT UN TES dO NETZ) 26 Rhetor. L6, 2.512702 9190-9828 279) 2
De conceptu virg. y std pe AS 7 DRE Bolitic. E Tr, zr τς κὸν 890726985939
De:Concordia praesc. VII. 134,32: siEthie. 16,4. . .ὄ - - - 158, 12
— XIII (XVIII) . . . . 170,24 ΞΡ Z;-I&. τ 6.0 e REDE
Cur Deus homo I 10. . . 134, 32 τη, σόν. 4215 0-5 8008420654369
De Divinitatis essentia Monol. XXV ZEE X4 Z2 £9 de) OSA
7i, t7 ΞΕ 5. Τὰς πιὼν τ δ ΘΟ, ΤῸ
ἘΞ ΣΧΟΝ NO RU ον: ROMS 8, 9 —UJAIL 5, 18502 220000 SN NEGO
τ ΝΠ 20 0 Rev ai asi D23129 — Lb 6, r0 | 24 ΘῈ ΧΕΝ ΖΦ ΟΝ 97:
Proslogg. XXV . ἘΦ 2815124 TEE 3,565 0023025 45002 ΕΝ Ὁ ,Ο 27.
Dialog. de Veritate "VIII. . . 84, 16 LUUBED 3, 75 2251062 (1 M ΝΑ ΟΣ 29
MD μεῖς: Ἀπ ΣΝ ἢ. Ὦ IO, 8 zx dB PRU SMS. o: Og 98
ΞΕ ον τὴ e rS ΘΖ. gps ΟΝ dn 29
ΞΕ ee SU απ τον ἐν T OTEE TRE ΤΥ 3, P7055 t eet ΣΡ
Ξ ΕΑ ΙΙ S e LU Υ ἼΘΟ, ΠΟ", 20 Ξε IO uL 6-2 es Es ὙΠ ΖΗ DIIS
ΞΕ ἘΠ] S - eei es Mes eis ies. (EISE EIS — X IS o Ἐπ σοι πὸ
ΤΟ T US aei eU νὰ ΟΣ Ie M 1472.12: Nat. Ausc. 12 2» 3 s fe eM S 25 πα
A rdmacanus: ——VWIC2:0HOQ0d f 5 u^ ΠΡ ὁ... Το πῷ
De quaest. Arm. XVII, 2 . 144, 18 —15,3. 170, 20
ΞΕ ΝΠ I ΠΡ 2 -- 15,9. 186, 33
ἘΞ ΠῚ 2330 8. 00022 aei Det CALI 77 PA: — 16,8. 184, 16
Aristoteles: — I7, II 184, τό
(vaterrorq 2 M XE I5, 6 -- 18,1. 224, 1
ἘΞ ΤΠ τὸ ete sd UP πον ees LAS — II 2, 1 53, I9
TTE Ms S STE 0 — II 2, 6. 22.) 2
ΞΟ τ E EAE ATA — I3, 4. I35, 7
ἘΞ EMG 25 9. 707, 20 — III r, 6 9I, 5

INDEX OF OTHER. QUOTATIONS.

Aristoteles: Aristoteles:
Nat. Ausc. III UM ΝῚ ἢ AOSTI2 Μείδρῃ ἵν γ, 11; 46 .ὄ - 'ὅ 9, 3
— II1 3, 2 Nus use e 03536. ΞΘ A. ance cbe π 6.133
ETT 2 suec, 855822 IV II, I—2. 2i 4; 214, IS
SUIT 3505 114, 21; 115, 6 ΞΕ ΕΠ OUS Us 170, 20
—IV1 . I22, 15 ZEB i15 P Geo: Rue ΠΡ: 12
S EDVIEISS 4, 28 — IV 16,4 ΡΥ 202 25
— 1V 2,2 261, 3 — IV 30, 1 7A
— iV 2, 5 261, 3 — V4,2 ἢ
— IV 3, I 87, 29: 196, 17 lb dis κ--Ὁ 36, 3
— IV 4,4 258, 24 xvi 2.9 I9, 28
— IV 5, 3 258, 24 — NI2,6 I9, 28
— IV 5, 6 c 258, 24 — VI3 52, I9
e OW ὁ» “0: . 122, 6; ib. 13 -- NIA4 . 58, II
Bai 12..5 c Πὰν 2). 10 — NI5,3 I6I, I2
ΞΕ 12, 59 τι: M 200926 -—- Vl5,4 81, 2
ἜΡΙΝ 2. 12... C TEES 3326 — NI7.5 292, I3
AIR ΠΡ ΠΡ" 200, 28 — NIS,rI1-2 264, 8
— IV 12, 3 I96, 22 — NI 14, 1— 2 a2
— NÉ Xe s a ee. iro ox XS. MAL — ΝΠ r, 3 36122
ΞΕ τ 7 ES LT es 193,230 — ΝΠ rt, 6 261, 5
—V2,9 Ἐν n2 QNO — VII 3 46, 33
Bo NEL ONERE D C UETIE20 — WII 3, 2—3 41, 3
— WM 4, II 200, 28 -- NII 3, 8 46, 20
-- VI 3, I1 ΠΡ 225.) 27 - VII 3 5. τῷ
— N13,6 I94, 40; 208, 16 — VII 8,9 302, 27
UM 7C MM E2096 — X 8,9 262, 29
ENTIA uo λον 3205008200550 — XITI,7 293, 35
ΞΘ ΠΣ.» EO Ls 209, 28 — XI 6—8 5 262, 29
ΞΘ ΠΟ ὦ - I92, 37 - exhi 9 253, 6
ἘΠ 1 1 2 IO4, 9 — ΧῚ 7, 2 119, 37
— WC "gw fes a! τὴ" ὦ --- XI 7, 2 302, 29
EEMSIDEATANOM UE 2T 20 — XII4 . 276, 14
—— "WDUL Zi Mts woe ve. o EN 189) — XII 34, 35 II9, 37
— WIUL 43005 9 4 v4 c 269 2 De Anima I I, II 260, 9
— VIII I, IO 222 55 ΠΡ ΤῸ; ΤῸ — 12,3 II6, 7—8
— VIII το, 9 ὃ ΠΟ 2 — 14,12 82, 9
cs NYIUUL 55,52 τ I4I, 5 — Ir . 90, I5
De Caelo I 6, 1—2 . . . 206, 30 -- 1ΠΤ I, 5 203, 4
—db8) 2 5 om w's s PS? MOT I 7 297, 9
ems du PX ANE REO RED 61:6 DES 297, 20
c BO τς RC 89, 3 — III 5, 1 94, 2
— II ὃ. TUE T2268 MSAUpUSCInUs:
ἘΠ τ δ Ὁ Ne ca TS ΜΠ OS De Quantitate animae XXI 02 296, I
— III 1 T OPERUM 2 "(Ὁ De libero arbitrio I I1 . . 245. IO
—À5 JUL. is lov leer eor ἡ OP ἢ — I1 8,22 . 166, 7
— IV 2,2 : 228852 ΘΟ — III 24, 7t I64, 32
De gen. et corr. I 7, 7- 8 ἘΠ Π22 E T De Civitate Dei ὙΠ 8 169, 30
Metaph. I 1r, 12. . . o eis at — ΝΗ 28. EU pi ON AIEO
c53NO ΠΟ SNO ες 21132 E ΣΟΥ ἀν Ὁ RECORD DURS δ ον DOO EXIT ORE
—— MOX lUo PES M ES ro OIM2 — XIV I3 . 174, 30
-— III 2, 4 ον monia NT Confessiones XI, ioo XXV 184, 7
EMINET Eua OBI — XI, XVIII 23- 24 . 19I, I7 SS.;
— IV 2, 6 202905-90:222609812 197, 7
— IV 7 40, 7 De Doctrina Christiana II 16, 25. 53, 16

316 INDEX OF

Augustinus:
Contra Felicianum 9 . 355: 817919
De Genesi ad litteram V 7, I2 209, I9
τον 2} EI o2 7 MOTA 6
- ΜΙ τ... 147, 6
In Evang Joh I 12—16 209, 17
zo TOM 277. 13
De Natura et Gisele XLV 245, IO
De Diversis Quaest. IX . 155, IO
x ΕΝ ΠΗ πον πο εν ὦ ἀπ 27
XXXVII Mr ce METERS SENTI
co XD SL om Se oun esc TiO)
ΞΡ ἘΠ S T τον τὸ Ὁ 5.28
τ ΟΝ τὶς o e ener un ἃ R27 ΕΗ
-- XLVI δα su dU eATA y δὶ
— LXIX . . seh 7, 14
De Quantitate VII. SUR με QUT
ἘΝ τ Ν ΠῚ oat so e ALLIUM SIS 377
τὸ IP TON αν ἘΞ 527: 218. Γ2
De Trinitate V Το . 5.0.4059, 32
— VIl6 ὃ 50, 21; 28
— XVI ESSA:
Avenezra:
Comm. in Ptolemaei Centum Verba,
JEFE NR T IE PUPSN" XS x ΛΘ: Ὁ
Averroes:
Comm. in Aristot. Nat. Ausc.

12, 24 2Ω ὍΣ
zb S ks Mee ΚΗ 5I, 15
— III 4 9I, I2; 94, I2; IO7, I2
— IH 18 . . . II4, 6; ib. 14
— VII 4, II. : ES 3
ΞΞ ΤΙ 4462921: we το ee , 29
— VIII 32 sq. . : 122, 2
Comm. in Arist. Metaph. 1 974 81: 2
T2 zo. UC S AME 40, I
SP ΓΑ τι ei eq CN νοι ἐπε SUE XSTOT ΙΖ
ΝΕ 52, 19
— VI, comm. 2 294, 2I
zx MUS Ee o er θην
— IX 3 85, 30; IIO, I8
το 7 ες 127, 2
Comm. in Aristot, de Anima JL ab a

260, IO
Comm. in Aristot. de Coelo I 9,2
264, 6
— II, comm. 15 297, 5

Comm. in Aristot. Ethic. I6, 4 I58, 12

Epitome in Aristot. libr. Methaph.
DI 200819270 SY:
Sermo de Substancia Orbis Il 44, 4I
A vicebron:
(UA S AU. QUK ER UEM. us 37, I
Avicenna:
De Anima (?) 88, 39 |

OTHER QUOTATIONS,

Boetius:
ΤῈ Arithms Il 0 τ πε ΟΡ
mw 325 "s es Nl Προ οἴ K2S
5) I αὐτο τς MENU" du TAL 229
—— 75. LUE 64159253

De consolat. HI, Pros. IIl 251, 17

De divisione ini. . . . . 293,2
In Porphyr. IIT. . . . . 38, 19
Bradwardinus:
iDe*Causa Dei 12. . . . 104, 35
eewIe 4553: ξύν ον μὰ Καρα χ τ EUM MEO
ΞΞΞῚ πεν το πο κε Ὁ ΡΟ ΠΟ
ΞΞΞ ΒΕ ΔΕ τς 0*2. ον ΝΟ
ΕΞ 5 uL Ur NN κα 910. ὦ
Ex o7 ac rio ὥς, 7
qp a4 icu ulcus te cM EMETENZATABBSTUS
m2 αὸ τς Ves t UND NNRMEO TONO
-udv2605 dnm vt msn NCEEMMSTLXOKO
rue] Eo nds Md ΣΡ ΡΝ 167, 4
— II 20— 30 104, 35
— II 30 128, 20
— II 31 I24, II
— II 32 I33, 24
zx 132 135, 7
-- Π 33 133, 24
— III 6 III, 37
— III 6 II2, 20
— III 6 E s s edbltien 30
— III 6 I23, 30; 152. 34; 155, 20
Duns Scotus:
Quaestion. XIII. . . . . 84, 3
Super Sent. ΠῚ 6 DT -MT
Euclides:
iplementa ΤΠ τ ss E 53 ἢ
ΞΡ, 215 2 cR E MS 55. 3
E ΧᾺῚ το 2 ei CHEERS OO,
Gilbertus Porretanus:
Sex Principiorum Lib. I. I37, 25
EO ΤΟ a A Nd 294, 2I
cs o "MOD ACE ΟΠ ΤΟ
SS BIS o ru OP TR NR I, 20
SESS TTE 94, 6; 97, 7
— ΠῚ 99, 40
— IV 182, 35
-— IV 208, I2

Haly JN Iced

Comm. in Centum Verba Ptolemaei
TWeCH I8 2102 .dsq mU CTMEEOOSNIO
Isidorus :
Etymolog. VIII 63. 245, 7
Joachimus Abbas:
(iN EMEN a ETT e MAE 18, 16
Juvenalis:
Sat X 22 270, τό

INDEX OF OTHER QUOTATIONS. $7]

Philosophorum XXIV unus . ISI, 16 summajb 825 τ 246. I

Porphyrius : Commentum in quatuor libros Sen-
[mtrocductog Ms CMT tentrazumuplue36 τὸ 5ηη, τὸ
ecd UM 32, 6 De substantiis separatis seu de ange-
Ξϑε cette com LUSSO (mte t lorum natura V . . . . 294,9
n 29) mrau Urso Scholasticus:

Priscianus: Aphorismorum /ocus incertus 38, 10
Institut. Gramm. VIII ro, 51 212,9 | Vitellio:

Ptolemaeus: i«Berspectiva ΠῚ τό πο" 97, I
(rentumQverb3ebVo 20988 ADDS Orc E AUN Q T7 AEQ

Robertus Lincolniensis: ΞΞΞ JüDE MO S wa e e 5 o EX 30
Comm. in libr. ie. e 9, I4 | Wiclif:
— IV QUE DUIS 3312 De compositione hominis V. 206, I
Ne. ie ceo R sor sen ld aol Kai, dpi De Ente in communi 2, 34; I2, 13;
eno We rS Mw 25, 7 ΤΟ 2; 3. "m cf. 33 not.
S VAI E RU M cans crue 35, 9 De Ente, lib. Tt. n ΠΤ 8: TA
— XV UE TE MOOR TEECAUME 52, 4 De Universalibus EM ckn inscr NN Cii 72 153.
Epist. τι 27, 20; 14881352261 16 πε ΠΕΡΙ τοι. 59, 34

Seneca: De Intellectione Dei 83. 28; 265 16
epist δ, τὸς MEAM ΤΟΙ υἸοπεοοΨἘσσἔοΕΠνσἔἘοΠηςΝἜἘοΠΠ[ΠεἔεοΠΤΨ τ δ 9:

Theodosius Tripolites: [DesIdeisr So t INT MN I, I4
De Sphaericis, lib. I . . . 56,20 iBrialoguss eM 71 ETC

Thomas de Aquino:
Summa contra gentes I 79 . 9I, 30

IV. Index

Abraham 188, 25.

Adam 188, 1 sq.

Adam de Marisco 147, 21.

Algacel 298, 2.

Anselmus 73, 1; 84, 21; 102, 13; 109,
II; III, I and 26; 134, 32; I35, 6;
161, 35; 170, 24; 172, 21; 173, 75
244, I2 and 16; 245, 3 and 19; 250, 12.

Ardmacanus 144, I8; 152, 31; 157, 3.

Aristoteles 6, 5; 15, 6 and 17; r9, 28;
21, I9; 30, I1; 33, 3; 41, 3; 42, I;
49, I4; 51,7 and 28; 53, 18; 58, 12;
760, 4 and 10; 78, 1; 79, 28; 91, 5;
9o 98, 12; 114, 6; 115, 7; 1190,
27) 121: ὁ; 122.) 531; 170: 20; ΜΠ;
7 and 9 and 23; 182, 35; 192, 33;
I94, 40; I96, 22; 200, 14, I5; 203, 4;
2098225820 11: 214, Τὺ; 270) 241:
249, 11; 276, 9 2nd 14: 292, 13;
293, 35.

Athenienses 150, 26.

Augustinus 7, 6; I9, 27; 35. IO; 50,
21; 55, 37, 65, 4; 70, 9 and 24; 71;
5 and IO; 74, 2; 145, 37; 146, 27
and 30; 147, 22 and 23; I55, IO;
166, 7; 169, 35; 174, 30; 184, 7; 101,
16; 209, 17 δηά 18; 218, 12: 210,
I3; 273, 38; 276, 4; 277, 13 and 17.

Avesneszra 298, 8.

Avicebron 37, I; 294, 9.

Avicenna 75, 1; 127, 6.

Balaam 115, 38; 116, 1; 137, 8.

Benadad 77, 17.

Beor I16, 1.

Boecius 26, 21; 38, 19; 251, 17; 293, 2.

Cristus 99, II and 14: 109, II and 17;
IIO, 5, 9 and IO; III, 2 and 27; 161,
3; et saepius.

Democrit 116, 8.

Dynam 76, 31.

of names.

Egidius 107, 16.

Egiptus 224, I3.

Euclides 55, 1.

Ezechiel 58, r.

Gilbertus 97, 7; 208, 12; 294, 22.

Haly 298, 7.

Israel 212, 30.

Jacobus 178, 1.

Jesus 180, 22.

Joachim 18, 13

Job 213, 1.

Johannes I9, 27; 145, 9.

Joseph 77, 2.

Judei 99, I3; IIO. 5; III, 27.

Laban 77, 4.

Levi 188, 4 and 26.

Lucifer I6I, 7, I3, I5, I9, 23, 3I, 33 and
36; 174, 34; 175, I6 and 31; 176, 11.

Lynconiensis 25, 8; 33, 2; 35, 9; 39,
21; 52, 4; 73, 14; 75, 26; 147, 20.
Man 77, 8.

Melissus 52, 16.

Moyses 57, 28; 77, 6; 212, 29.

Noe 57, 20.

Parmenides 52, I6.

Pelagius 245, 6.

Plato 19, 26; 42, 1; 223, 7 and 20; 224,
115542705177

Porphirius 30, 10; 32, 6; 208, 11.

Priscianus 2I2, 9.

Ptolemeus 298, 6.

Seneca 246, 5.

Sichem 76, 30.

Theodosius 56, 20.

Thomas 73, 9; 91, 30; 246, 1; 277, 16;
204, 9.

Ungaforus 298, 7.

Urso 38, ro.

Vitrilonensis 97, I.

Ysidorus 245. 7.

Corrigenda.

Page 14, line 18: cathenam read cathegoriam.

n

51,
i)

82

174,
197,

line 20 Note: Aug. read Arist.

last line of the note: nostra read nostrae.

note, line 28: somne read somno.

note, second line: michi read mihi.

line 39: ponentes, l. ponentes (without Comma).

omit the last line of the note.

note to line 11, Sinderesis, ada.: Sensum huius vocabuli inter-

pe est Ueberweg, Grundriss der Geschichte der Philosophie.
D f2s 254.

296 to fs 2: Coela read Caelo.

4th line of the note: Diabolo read Diaboli.

last line: 99 read 23.

line 1: genus read genus.

note to line r4: Cor. read I Cor.

note to line 33: Tim. red I Tim.

line 8: presente read presenti.

τ M e D.
um bcd fins ἢ iis T
UE M bd um as
in MURS PO go MM
: ! ra ^ dad. EUR [ud

I, ἩΒῊ

A AREA das. NE Mr
ONU etas 3 FM ALCUN psa va
ERU 201 2n "ἀπ Ὁ
WO RA d Y i» |
MA eS pd »
fadt M
» ἐδ δὰ Att Lm p^ iu
Lo MONI ΩΝ i
χὴν nos. DF KE n mau pus dn
qoe PT JP mp ide oO
UNT ENS TRUE me
FACH RUE) ied M vy
Moo dO BA, PO NS NE
JL) Api MS LN |
PERI Au yu P^ (n |
! Amt EGO 1d
I OIM, NO niti IN

AQ MN UN
ἐπα εν 5e) d 1;
Pf eer NM AEN S
34h, JONG in is
1s Iueery 15,5 ΤῊΣ iw κά δ,
RN il (RR T wigeen MR, n
᾿ m dy X Ó j SPA UAR. AIC AT
TAY RAD TONS yit. A TS id Ἢ y^. TOREDUT T GDEI d iy SEP MAT
E mus 4 dh d REA ug FRA aj i "au ce o
συ νῶν CX9; αν ἀν σάν LER DU:
VORNE pit Dh ub ΜΡ
| in.) naa $e

aus ERR
; E Ξ

"Mer: Y M $. E j um Dru RUN

των a 262 ϑήι TM Nn PB di
DEA, "oU ME MAT RAT TORY dI A
ia LUNA bod i t QAM Mo Ke |
fio ovr e y EDU ΠΟΥ HUS 1 m Aot 3. 4 n»
Lo mee. RR UN I de OMIM P (DNE. JAY) PATE

TERR

TU

Trade
!

DATE DUE

«

ω

E]

z

: Ω
β ju
i r
li
[4

nu

a

[3

il o
d

| . »
«

o

BOSTON COLLEGE

TAI μι

3 9031 01415646 7

17 44 241

Bapst Library
dd ston College
Chestnut Hill, Mass. 02167

Ue TTE
eu

eere ter Inu:

c
Kr e s arr e m